Piorun kulisty to jedno z najbardziej zagadkowych zjawisk atmosferycznych, które może pojawić się podczas burzy. Choć występuje rzadko, stanowi potencjalne zagrożenie, a jego zachowanie bywa trudne do przewidzenia. Przekonał się o tym między innymi osiemnastowieczny naukowiec. Poniżej przedstawiamy, czym jest piorun kulisty i jak należy się zachować w przypadku jego wystąpienia w pobliżu.
Tajemnicze wyładowania podczas burzy
Burze, które nawiedzają nas w ostatnim czasie, przynoszą ze sobą nie tylko nawałnice, wichury i gwałtowne wyładowania atmosferyczne. Wśród tych zjawisk mogą pojawić się również pioruny kuliste - jedne z najbardziej tajemniczych form wyładowań elektrycznych.
Czym jest piorun kulisty i jak powstaje?
Historia obserwacji pioruna kulistego sięga wielu stuleci, jednak przez długi czas jego istnienie było kwestionowane. Jednym z pierwszych udokumentowanych przypadków było zdarzenie z 21 października 1638 roku, kiedy to "wielka kula ognia" wpadła przez okno kościoła w Widecombe-in-the-Moor w Anglii.
Dopiero stosunkowo niedawno naukowcy z Chin, pracujący na Uniwersytecie Zhejiang Hangzhou i Uniwersytecie Jiao Tong w Szanghaju, przedstawili szczegółowy opis mechanizmu powstawania tego zjawiska. Badacze Jianyong Cen, Ping Yuan i Simin Xue podczas obserwacji burzy zarejestrowali piorun kulisty, który utrzymał się przez 1,6 sekundy, pokonując w poziomie około 10 metrów. Analiza spektrometryczna wykazała obecność śladów krzemu, żelaza i wapnia, które znajdowały się również w glebie.
Według ich hipotezy, piorun kulisty powstaje jako kula rozgrzanego gazu, tworząca się po uderzeniu zwykłego pioruna w ziemię. Fala uderzeniowa wypycha nanocząsteczki tlenku krzemu w powietrze, a obecny w glebie węgiel pozbawia je tlenu. Proces gwałtownego spalania krzemu w atmosferze prowadzi do powstania jasnej "kuli ognia".
Groźny dla ludzi?
Relacje świadków i badania wskazują, że piorun kulisty jest równie niebezpieczny co tradycyjne wyładowania atmosferyczne. Tragicznym przykładem jest niemiecki fizyk prof. Georg Richmann, który w 1753 roku w Sankt-Petersburgu zginął podczas eksperymentu porażony przez piorun kulisty.
Obrażenia doznane w wyniku kontaktu z piorunem kulistym są podobne do tych spowodowanych przez zwykły piorun, co może prowadzić do śmiertelnych konsekwencji. Piorun kulisty zazwyczaj istnieje bardzo krótko, od jednej do około pięciu sekund, choć zdarzają się dłuższe obserwacje. Jego średnica zwykle wynosi kilkadziesiąt centymetrów, ale bywa również większa.
Co robić, gdy piorun kulisty pojawi się w domu?
Piorun kulisty charakteryzuje się nietypowym sposobem poruszania - unosi się nad ziemią, przemieszcza w poziomie z prędkością około 2-3 metrów na sekundę, często zmieniając kierunek lub zatrzymując się.
Podstawowe zasady bezpieczeństwa podczas burzy, takie jak unikanie otwartych przestrzeni, schronienia pod drzewami czy metalowymi konstrukcjami, mają zastosowanie również w przypadku pioruna kulistego. Najbezpieczniejszymi miejscami są wnętrza budynków i samochodów. W domu zaleca się zamknięcie drzwi i okien.
Istnieją jednak doniesienia o przenikaniu pioruna kulistego przez ściany i okna, a nawet wpadaniu przez dach. W takiej sytuacji kluczowe jest zachowanie spokoju, obserwacja zjawiska z bezpiecznej odległości i oczekiwanie na jego samoistne zniknięcie po kilku sekundach.
Należy pamiętać, że piorun kulisty może eksplodować, powodując uszkodzenia urządzeń elektronicznych i elektrycznych. Dlatego unikanie zbliżania się do niego jest kluczowe dla bezpieczeństwa.
Piorun
Historia i badania nad piorunem kulistym
Przez wieki piorun kulisty fascynował i intrygował badaczy. Jego pojawienie się, zwykle podczas lub tuż po burzy, połączone z charakterystycznym kształtem płonącej kuli, mieniącej się różnymi barwami, budziło wiele pytań.
Obserwacje obejmowały obiekty o różnej wielkości - od centymetra do kilku metrów. Sposób poruszania się, często określany jako "inteligentny", dodawał mu tajemniczości. Zdarzało się, że towarzyszył mu głośny huk, innym razem znikał bez śladu, czasem wydzielając gryzący zapach.
Publikacje naukowe, w tym te oparte na badaniach fizyków z Uniwersytetu w Lanzhou, sugerują, że jego powstawanie może być związane z wiązką elektronów na końcu zwykłej błyskawicy, wzbudzającą intensywne promieniowanie mikrofalowe. Analiza tysięcy relacji świadków dostarczyła cennych danych.
Szczególne znaczenie miały eksperymenty Nikoli Tesli, który jako jeden z pierwszych próbował odtworzyć zjawisko. Słynny przypadek z Petersburga w 1753 roku, gdzie Georg Wilhelm Richmann zginął podczas eksperymentu, a jego laboratorium uległo zniszczeniu, podkreślał potencjalne niebezpieczeństwo.
Późniejsze obserwacje, takie jak ta z Rijswijk w Holandii w 2005 roku, gdzie piorun kulisty przeleciał nisko nad ulicą, czy przypadki z Czech w 2011 roku, gdzie zniszczony został system komputerowy, a także incydenty w Polsce, Czechach, Warszawie i Bergamo we Włoszech, nadal dostarczają dowodów na istnienie i zróżnicowane zachowanie tego zjawiska.
Ubezpieczenie od skutków wyładowań atmosferycznych
Gwałtowne burze z piorunami stanowią potencjalne zagrożenie dla mienia. Warto rozważyć wykupienie polisy ubezpieczeniowej, która obejmuje szkody spowodowane przez wyładowania atmosferyczne, w tym uderzenia pioruna.
Uderzenie pioruna jest zaliczane do zdarzeń losowych i zazwyczaj jest objęte podstawowym zakresem ubezpieczenia domu lub mieszkania. Obejmuje ono bezpośrednie, gwałtowne wyładowanie elektryczności, które może powodować niszczące przepływy ładunku.
Pioruny kuliste, choć rzadkie, mogą przedostać się do wnętrza pomieszczenia przez komin lub uszkodzoną szybę, prowadząc do pożaru lub uszkodzenia instalacji i sprzętu elektronicznego. W takich sytuacjach ubezpieczyciel powinien potraktować szkody na równi ze szkodami powstałymi w wyniku pożaru lub przepięcia.
Przepięcie, czyli nagła i krótkotrwała zmiana napięcia w sieci, przewyższająca napięcie znamionowe, może wymagać dodatkowej składki w ramach polisy. Warto sprawdzić warunki ubezpieczenia, aby mieć pewność pełnej ochrony.
Ubezpieczenie od pożaru stanowi podstawowy element ochrony mienia, chroniący przed skutkami ognia, który może być spowodowany różnymi czynnikami, w tym również przez piorun kulisty. Podobnie, polisa od zalania może być istotna w przypadku uszkodzeń spowodowanych przez awarie instalacji wodnych lub innych zdarzeń, które mogą towarzyszyć burzom.