Kierowanie pojazdem uprzywilejowanym w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) wiąże się z szeregiem specyficznych wymagań prawnych, zarówno w zakresie uprawnień, jak i form zatrudnienia czy uczestnictwa w działaniach ratowniczych. Poniższa artykuł przedstawia kluczowe informacje dotyczące roli kierowcy OSP, opierając się na aktualnych przepisach i interpretacjach prawnych.
Wymagania i uprawnienia dla kierowców OSP
Zgodnie z art. 95a ust. 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym, kierującym pojazdem uprzywilejowanym ochotniczej straży pożarnej może być osoba, która posiada zaświadczenie wydane przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta), potwierdzające spełnienie wymagań w zakresie badań lekarskich oraz psychologicznych. Pierwotnie to posiadanie zaświadczenia wydanego przez wójta było jedynym wymogiem. Obecnie, organem, który wydaje zezwolenie na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi OSP jest Starosta.
Jeżeli członek OSP ubiegający się o zezwolenie na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym spełnia warunki określone w art. 106 ust. ustawy o kierujących pojazdami, powinien złożyć wniosek we właściwej, z punktu widzenia siedziby OSP, gminie o wydanie zaświadczenia potwierdzającego, iż ma być kierującym pojazdem OSP. Starosta wydaje zezwolenie na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym OSP w drodze decyzji administracyjnej, za opłatą oraz po uiszczeniu opłaty ewidencyjnej, osobie, która spełnia wymagania określone w art. 106 ust. ustawy o kierujących pojazdami. Należy zaznaczyć, że kierujący pojazdami uprzywilejowanymi OSP musi być strażakiem ratownikiem OSP, a więc spełniać wymagania, o których mowa w art. 8 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych.
Zaświadczenie od Komendanta PSP a kierowanie pojazdem OSP
Kierowca zatrudniony w Państwowej Straży Pożarnej (PSP), posiadający zaświadczenie wydane przez Komendę Miejską PSP, nie ma automatycznie uprawnień do kierowania pojazdem uprzywilejowanym w OSP. Zaświadczenie Komendy Miejskiej PSP nie daje uprawnień do kierowania w OSP. Aby kierować pojazdem OSP, musi posiadać zaświadczenie wydane przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta), potwierdzające spełnienie wymagań w zakresie badań lekarskich oraz psychologicznych, a następnie uzyskać zezwolenie od starosty.
Zasady zatrudniania kierowców w OSP i przez gminę
Formy zatrudnienia
Wójt nie może zatrudniać kierowców w OSP, ponieważ OSP działa w formie stowarzyszenia, i to władze stowarzyszenia lub osoby przez nie upoważnione mogą podpisywać jakiekolwiek umowy. Ponadto, wójt nie może zatrudnić w gminie kierowcy pojazdu uprzywilejowanego OSP jako pracownika samorządowego. Zgodnie z załącznikiem nr 3 do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 marca 2009 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych, kierowca pojazdu uprzywilejowanego OSP nie może być pracownikiem samorządowym. Wójt może zatrudnić w gminie np. kierowcę autobusu, samochodu ciężarowego, osobowego, dostawczego, towarowo-osobowego, ciągnika, kierowcę operatora maszyn specjalnych lub transportu wewnętrznego, ale nie kierowcę pojazdu uprzywilejowanego OSP na etacie urzędniczym.
Stanowisko MSWiA i RIO dotyczące zatrudnienia przez gminę
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) w piśmie z 15 marca 2021 r. (nr DOLiZK-OL-051-10/2021) wydało stanowisko, zgodnie z którym gminy mają prawo zatrudniać na umowę o pracę lub umowę zlecenia kierowców ochotniczych straży pożarnych w celu ich udziału w działaniach ratowniczych i innych działaniach. Resort uzasadnił to faktem, że sprawy dotyczące ochrony przeciwpożarowej należą do zadań własnych gminy (art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym), a koszty utrzymania OSP ponosi gmina (art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej). Gmina może zawierać umowy z innymi podmiotami, w tym osobami fizycznymi, a także skorzystać z zasady swobody umów określonej w Kodeksie cywilnym.
Prezes Regionalnej Izby Obrachunkowej (RIO) w Gdańsku potwierdziła, że to stanowisko jest zbieżne z aktualnym stanowiskiem RIO. Wyjaśniła, że umowę cywilnoprawną z kierowcą OSP można zawrzeć na czynności, które wykonuje poza akcją, takie jak bieżąca konserwacja, obsługa sprzętu pożarniczego, dojazd do warsztatu mechanicznego na przegląd samochodu, dojazd do stacji benzynowej w celu zatankowania paliwa, czy dojazd do najbliższego hydrantu po akcji, aby uzupełnić poziom wody w pojeździe. Działania pożarnicze, w tym dojazd do akcji i powrót z niej, są bowiem objęte ekwiwalentem.
Wiek kierowcy a udział w działaniach ratowniczych
Zgodnie z art. 19 ust. 1b ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie ochotniczych straży pożarnych, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat, posiadają aktualne badania lekarskie dopuszczające do udziału w działaniach ratowniczych oraz odbyli szkolenie pożarnicze. Są to przesłanki bezwzględne, co oznacza, że muszą być spełnione wszystkie trzy jednocześnie. Niespełnienie którejkolwiek z nich pozbawia prawa do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
Przez działania ratownicze rozumie się każdą czynność podjętą w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także likwidację przyczyn powstania pożaru, wystąpienia klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia. Zwrot „każda czynność podjęta w celu” wskazuje na szeroki wachlarz czynności, które należy uznać za działanie ratownicze, włączając w to udawanie się na miejsce zdarzenia. Należy uznać, że kierujący pojazdem uprzywilejowanym OSP bierze bezpośredni udział w działaniu ratowniczym. W związku z tym, kierowca pojazdu uprzywilejowanego OSP, który przekroczył 65 rok życia, nie może brać bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
Film instruktażowy - "Program doskonalenia techniki jazdy strażaków-kierowców PSP"
Odpowiedzialność Zarządu OSP i zasady użytkowania pojazdów
Jeżeli kierujący pojazdem uprzywilejowanym OSP uczestniczy w wypadku drogowym lub kolizji nie z jego winy, Członkowie Zarządu OSP nie poniosą odpowiedzialności za sam wypadek jako odrębne zdarzenie. Mogą jednak ponieść odpowiedzialność prawną, na przykład w przypadku nieprawidłowego dysponowania pojazdem.
Użycie samochodu strażackiego do celów innych niż ratownicze
W przypadku, gdy samochód strażacki jest wyłączną własnością OSP, o jego dysponowaniu decydują wyłącznie osoby uprawnione w jednostce OSP. One mogą wyrazić zgodę lub jej odmówić na podwożenie strażaków na uroczystości o charakterze państwowym lub prywatnym (np. ślub strażaka w OSP). Jeśli ta kwestia nie jest uregulowana w statucie OSP, decydują o tym władze OSP.
Jeżeli samochód jest w dyspozycji OSP, ale jego właścicielem jest gmina, powinien być on używany jedynie do działań związanych z realizacją zadań z zakresu ochrony przeciwpożarowej. Użycie samochodu strażackiego do innych celów jest możliwe tylko wtedy, gdy osoby dysponujące samochodem z ramienia gminy wyrażą na to zgodę. Władze gminy decydują również, czy zatrudnić w gminie konserwatora, który będzie wykonywał prace konserwujące na rzecz OSP.
Luka prawna w wydawaniu zaświadczeń i jej rozwiązanie
Po wejściu w życie ustawy o ochotniczych strażach pożarnych 1 stycznia 2022 r., uchylono przepisy ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, które określały, jaki podmiot wydaje zaświadczenia do kierowania pojazdem uprzywilejowanym. Doprowadziło to do luki w przepisach, przez którą starostowie nie mogli wydawać zezwoleń dla nowych kierowców pojazdów OSP z powodu braku stosownej podstawy prawnej.
Kwalifikacje osoby, która może kierować pojazdem uprzywilejowanym, zostały określone w przepisach ustawy o kierujących pojazdami. Jednak w przypadku kierowców OSP, oprócz podstawowych warunków, dodatkowym wymogiem wydania zezwolenia jest przedstawienie stosownego zaświadczenia potwierdzającego, że osoba ma być kierującym pojazdem ochotniczej straży pożarnej (art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami).
Ministerstwo Infrastruktury, świadome istnienia problemu, przedstawiło starostwom swoją interpretację, wskazując, że wymóg określony w art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami odnosi się do przepisu, który został uchylony, a więc brak jest podstaw do uznania, że dyspozycja tego przepisu może być zrealizowana. Tym samym starosta nie mógł skutecznie żądać przedstawienia zaświadczenia wydanego przez podmiot, o którym mowa w art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. Tymczasowo, wójt (burmistrz, prezydent miasta) może wydać zaświadczenie potwierdzające, że dana osoba ma być kierującym pojazdem OSP na zasadzie potwierdzenia faktów lub stanu prawnego, wynikającego z danych posiadanych przez ten organ, na podstawie przepisów działu VII Kodeksu postępowania administracyjnego.
Luka ta ma zostać zlikwidowana poprzez nowelizację art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami, która znalazła się w projekcie noweli ustawy o OSP. Nowe brzmienie przepisu ma na celu jednoznaczne określenie procedury i organu odpowiedzialnego za wydawanie tych zaświadczeń, zapewniając klarowną podstawę prawną.
Finansowanie badań i zezwoleń
Koszty związane z uzyskaniem uprawnień do kierowania pojazdem uprzywilejowanym OSP są finansowane z budżetu gminy. Obejmuje to:
- badanie lekarskie osoby ubiegającej się o wydanie zezwolenia na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym ochotniczej straży pożarnej (art. 76 ust. 1 ustawy o OSP),
- badanie psychologiczne w zakresie psychologii transportu (art. 83 ust. 1 ustawy o OSP),
- koszty zezwoleń na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi ochotniczych straży pożarnych (art. 109 ust. 11 ustawy o OSP).