Wprowadzenie do świadczenia ratowniczego
Świadczenie ratownicze stanowi szczególną formę wsparcia finansowego przeznaczoną dla określonej grupy emerytów w Polsce. Funkcjonuje ono w polskim porządku prawnym od grudnia 2021 roku i zostało wprowadzone ustawą z 17 grudnia 2021 roku dotyczącą wsparcia dla strażaków-ochotników oraz członków innych formacji ratowniczych. Określane również jako dodatek ratowniczy, przysługuje byłym druhom Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) oraz ratownikom górskim.
Warunki przyznania świadczenia ratowniczego
Prawo do świadczenia ratowniczego przysługuje osobom, które osiągnęły wymagany wiek i mogą wykazać się wieloletnim, czynnym udziałem w akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach. Warunkiem uzyskania świadczenia jest spełnienie następujących kryteriów:
- dla kobiet - ukończenie 60 lat oraz udokumentowanie co najmniej 20 lat czynnego uczestnictwa w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach.
- dla mężczyzn - ukończenie 65 lat oraz udokumentowanie co najmniej 25 lat czynnego uczestnictwa w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach.
Ustawa wskazuje, że przez czynne uczestnictwo należy rozumieć bezpośredni udział co najmniej raz w roku w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych. Przy naliczaniu okresu czynnego uczestnictwa w działaniach ratowniczych nie jest wymagane zachowanie ciągłości wysługi lat w ochotniczej straży pożarnej.
Wysokość i waloryzacja świadczenia
W dacie wejścia w życie ustawy, wysokość świadczenia ratowniczego została ustalona na 200 zł. Zgodnie z przepisami ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, kwota świadczenia podlega corocznej waloryzacji od 1 marca. Po raz pierwszy waloryzacja miała miejsce w 2023 roku.
- Do końca lutego 2026 roku wysokość świadczenia wynosiła 273 zł miesięcznie.
- Od 1 marca 2026 roku wysokość świadczenia wynosi 288 zł, co wynika z Komunikatu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
W skali roku, przy kwocie 288 zł miesięcznie, daje to łącznie 3456 zł dla osoby uprawnionej. Świadczenie to przysługuje seniorom dożywotnio. Organ wypłacający dokonuje waloryzacji kwoty świadczenia ratowniczego z urzędu, co oznacza, że waloryzacja nie wymaga wydania odrębnej decyzji.
Procedura składania wniosku
Wniosek o przyznanie świadczenia ratowniczego składa się bezpośrednio do komendanta powiatowego lub miejskiego Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Właściwym jest ten komendant, który jest właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o dodatek, lub właściwy dla siedziby jednostki OSP, do której należy strażak ratownik OSP. Wzór wniosku o przyznanie świadczenia ratowniczego został określony w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 lutego 2022 r. w sprawie wniosku o przyznanie świadczenia ratowniczego (Dz. U. z 2022 r. poz. 316).
Wymagane dokumenty
Do wniosku należy dołączyć potwierdzenia czynnego udziału w działaniach ratowniczo-gaśniczych, takie jak zaświadczenia wydane przez PSP. Ewidencję udziału strażaków OSP w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych, obejmującą datę, numer i miejsce podjętych działań ratowniczych lub akcji ratowniczych oraz imienny wykaz ich uczestników, prowadzi właściwy komendant powiatowy (miejski) Państwowej Straży Pożarnej.
W przypadku, gdy działania miały miejsce przed 2011 rokiem i nie zachowała się dokumentacja z wcześniejszych lat, konieczne jest przedstawienie trzech oświadczeń świadków potwierdzających udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych.
Rola świadków i potwierdzanie oświadczeń
Zgodnie z przepisami, co najmniej jedno ze świadków musi być osobą, która pełniła funkcje publiczne lub była zatrudniona w urzędzie obsługującym organ administracji samorządowej w okresie, który ma potwierdzić bezpośredni udział wnioskodawcy w działaniach ratowniczych. Autentyczność tych oświadczeń musi zostać potwierdzona przez wójta, burmistrza albo prezydenta miasta. Oświadczenie składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń, zgodnie z art. 115 § 19 Kodeksu karnego.
Oświadczenia podlegają zatwierdzeniu przez właściwego komendanta powiatowego (miejskiego) PSP w toku postępowania administracyjnego. Komendant może odmówić zatwierdzenia oświadczenia, jeśli uzna, że oświadczenie lub przekazane dodatkowe dokumenty nie są obiektywne lub w nienależyty sposób potwierdzają fakt bezpośredniego udziału wnioskodawcy w działaniach ratowniczych.
Po złożeniu pełnego kompletu dokumentów postępowanie powinno zostać zakończone w terminie do 60 dni, a decyzja jest przekazywana w formie pisemnej. W razie odmowy wnioskodawca ma prawo złożyć odwołanie do komendanta wojewódzkiego PSP.
Definicja osoby pełniącej funkcję publiczną
Za osobę pełniącą funkcję publiczną należy uznać każdego, kto pełni funkcję w organach władzy publicznej lub też w strukturach osób prawnych i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, jeżeli tylko funkcja ta ma związek z dysponowaniem majątkiem państwowym lub samorządowym albo zarządzaniem sprawami związanymi z wykonywaniem swych zadań przez władze publiczne, a także inne podmioty, które tę władzę realizują lub gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa. Nie ma przy tym znaczenia, na jakiej podstawie prawnej osoba wykonuje funkcję publiczną (patrz: wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2018 r., sygn. akt I OSK 1759/16).
W ramach podania przykładu, osobą pełniącą funkcję publiczną będzie sołtys. Sołectwo jest jednostką pomocniczą gminy (art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym). Jest to element pomocniczego podziału administracyjnego, który usprawnia realizację zadań gminy. Sołtys jest organem wykonawczym w sołectwie (art. 36 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym) i jest wybierany w głosowaniu tajnym przez stałych mieszkańców sołectwa. Uczestniczy w pracach instytucji samorządowej, jako reprezentant społeczności mieszkańców, działając w jej interesie.
Wielu orzeczeniach sądowych potwierdza, że sołtys jest osobą pełniącą funkcję publiczną, np. wyrok NSA z dnia 5 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 685/17. Stanowisko Urzędu Ochrony Danych Osobowych również wskazuje na ograniczoną ochronę prawną danych osobowych sołtysa przez wzgląd na art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej.
Wypłata świadczenia
Świadczenie ratownicze jest przekazywane w cyklu miesięcznym, nie później niż do 15. dnia każdego miesiąca kalendarzowego, począwszy od miesiąca, w którym przyznano świadczenie ratownicze. Oznacza to, że pieniądze powinny wpłynąć na rachunki bankowe uprawnionych seniorów do tego terminu, bez względu na wysokość pobieranej emerytury czy innych dodatków. Obsługą wypłat zajmuje się Zakład Emerytalno-Rentowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, który odpowiada za stronę formalną oraz finansową realizacji tego świadczenia. Świadczenie ratownicze, a także koszty jego obsługi, są finansowane z budżetu państwa.
Jak działa ubezpieczenie społeczne (wyjaśnienie)
Statystyki przyznawania świadczeń
Jak wynika z informacji przekazanych przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, w okresie od stycznia do października 2023 roku złożono łącznie 112 791 wniosków o przyznanie świadczenia ratowniczego. Zdecydowana większość z nich - 112 106 - zakończyła się decyzją pozytywną, co potwierdza bardzo wysoki odsetek przyznanych świadczeń. Od negatywnych rozstrzygnięć odwołało się jedynie 37 osób, przy czym w 18 przypadkach odwołania zostały uwzględnione.
Podsumowanie i znaczenie świadczenia
Dodatek do emerytury dla ratowników i strażaków to realne wsparcie finansowe dla osób, które na co dzień dbały o bezpieczeństwo innych. Prawo do tego świadczenia przysługuje strażakowi OSP, który czynnie uczestniczył w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach przez wymagany okres i osiągnął odpowiedni wiek. Jest to forma docenienia ich wieloletniej służby i poświęcenia.