Kwestia uprawnień strażaków ochotniczych straży pożarnych (OSP) do udziału w działaniach ratowniczych oraz otrzymywania ekwiwalentu pieniężnego jest ściśle związana z przestrzeganiem regulacji prawnych, w szczególności dotyczących badań lekarskich. Pracownik Urzędu Gminy na stanowisku Inspektora ds. OSP zgłosił zapytanie dotyczące możliwości wypłaty ekwiwalentu strażakom skierowanym do akcji ratowniczo-gaśniczej, którzy nie posiadają wymaganych badań lekarskich. Regulamin gminy w tej sprawie jasno określa, że w działaniu ratowniczym mogą brać udział ratownicy, którzy spełniają trzy kluczowe kryteria:
- są członkami OSP, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 roku życia;
- posiadają aktualne badania lekarskie wydane przez uprawnionego lekarza medycyny pracy, dopuszczające do pracy jako strażak ochotnik;
- posiadają zaświadczenie o ukończeniu szkolenia z zakresu BHP.
Zgodnie z tym regulaminem, ekwiwalent pieniężny nie należy się członkowi, który uczestnicząc w działaniach ratowniczych jako ratownik, nie spełnia wymienionych kryteriów. Analiza obowiązujących przepisów rozwiewa wszelkie wątpliwości w tym zakresie.
Warunki udziału w działaniach ratowniczych i prawo do ekwiwalentu
Możliwość otrzymania ekwiwalentu pieniężnego za udział w działaniach ratowniczych lub szkoleniach pożarniczych przez członków OSP jest regulowana przez art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. z 2009 r., Nr 178, poz. 1380 z późn. zm.). Przepis ten ustanawia dwie główne przesłanki:
- Należy być członkiem ochotniczej straży pożarnej, a przesłanki nabycia członkostwa określa statut OSP.
- Dana osoba, która uzyskała już członkostwo w OSP, musiała uczestniczyć w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym. Przy czym szkolenie pożarnicze może być organizowane wyłącznie przez Państwową Straż Pożarną lub gminę.
Jednakże, aby brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, o którym mowa w art. 28 ust. 1 u.ppoż., konieczne jest najpierw uzyskanie prawa do tego udziału. Zgodnie z art. 19 ust. 1b ustawy o ochronie przeciwpożarowej, bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie ochotniczych straży pożarnych, którzy spełniają łącznie i jednocześnie trzy wymogi:
- Ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat.
- Posiadają aktualne badania lekarskie dopuszczające do udziału w działaniach ratowniczych.
- Odbyli szkolenie pożarnicze.
Niespełnienie choćby jednego z tych wymogów pozbawia strażaka prawa do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych. W konsekwencji, jeśli strażak nie ma prawa do bezpośredniego udziału w akcji, to nie może otrzymać ekwiwalentu pieniężnego za uczestnictwo w niej, gdyż samo uczestnictwo jest niezgodne z prawem.
Kodeks wykroczeń a brak zdolności do działania
Dodatkowo, należy zwrócić uwagę na art. 70 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2010 r., Nr 46, poz. 275 z późn. zm.). Przepis ten stanowi, że kto, będąc niezdolny do czynności, której nieumiejętne wykonanie może wywołać niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia człowieka, taką czynność przedsiębierze, albo kto porucza ją osobie do jej wykonania niezdolnej lub wbrew obowiązkowi nadzoru dopuszcza do wykonania takiej czynności przez osobę niezdolną, podlega karze aresztu albo grzywny.
„Przez osobę niezdolną do wykonania czynności należy rozumieć osobę faktycznie niemającą odpowiednich umiejętności, kwalifikacji lub predyspozycji fizycznych (siła, wytrzymałość itp.) do wykonania danej czynności. Niezdolność do wykonania danej czynności może być trwała (brak kwalifikacji) lub chwilowa (choroba, niedyspozycja, stan emocjonalny)” (M. Budyn-Kulik, Komentarz do art. 70 Kodeksu wykroczeń, w: Kodeks wykroczeń. Komentarz, red. M. Mozgawa, Lex 2009).
W świetle powyższego, brak aktualnych badań lekarskich dopuszczających do udziału w działaniach ratowniczych może być uznany za brak zdolności do wykonywania tych działań. Podjęcie akcji ratowniczej przez osobę niezdolną stwarza realne zagrożenie dla życia i zdrowia, zarówno samego strażaka, jak i innych osób biorących udział w akcji czy osób poszkodowanych.
Obowiązki gminy w zakresie badań lekarskich OSP
Koszty związane z okresowymi badaniami lekarskimi członków OSP biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych spoczywają na gminie. Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 244), gmina w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej zapewnia ochotniczym strażom pożarnym badania lekarskie. Gmina może zrezygnować z finansowania badań, w przypadku posiadania przez strażaka ratownika OSP równorzędnego i aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych (art. 10 ust. 2 ustawy o OSP). Strażak ratownik OSP ma prawo do bezpłatnych okresowych badań lekarskich stwierdzających brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych (art. 10 ust. 3 ustawy o OSP).
Badania przeprowadza lekarz, o którym mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (art. 10 ust. 5 ustawy o OSP). Tymi przepisami jest rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz. U. z 2023 r. poz. 302). Lekarze mogący przeprowadzać te badania są wpisywani do rejestru lekarzy przeprowadzających badania profilaktyczne prowadzonego przez wojewódzki ośrodek medycyny pracy.
Szczegółowe regulacje dotyczące badań lekarskich
Tryb, sposób, częstotliwość oraz zakres przeprowadzania bezpłatnych badań lekarskich określa Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej (Dz. U. z 2022 r. poz. 842). Rozporządzenie to doprecyzowało względem poprzednich regulacji zakres badań w podziale na wiek strażaków ratowników OSP, a także wprowadziło możliwość dopuszczenia do szkoleń kandydatów na strażaków ratowników OSP w wieku 16-18 lat. Ma to na celu wzrost zainteresowania młodzieży obszarów wiejskich przynależnością do OSP oraz poprawę poziomu przygotowania tych stowarzyszeń do udziału w działaniach ratowniczych.
Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata, na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej. Skierowanie to, zwane „podmiotem kierującym na badania”, jest wydawane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań. Badanie lekarskie kandydata na strażaka ratownika OSP przeprowadza się również na podstawie skierowania wydanego przez podmiot kierujący na badania.
W ramach przeprowadzanych badań lekarskich, lekarz przeprowadzający badanie może poszerzyć jego zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne (np. otolaryngologiczne, neurologiczne, okulistyczne, dermatologiczne, alergologiczne lub psychologiczne) oraz badania dodatkowe, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia strażaka ratownika OSP albo kandydata na strażaka ratownika OSP.
Strażak ratownik OSP, kandydat na strażaka ratownika OSP lub podmiot kierujący na badanie, który nie zgadza się z treścią wydanego orzeczenia, ma prawo do odwołania zgodnie z przepisami rozporządzenia.
Wytyczne dla gmin dotyczące finansowania i kierowania na badania
Brak w przepisach szczegółowych kryteriów kierowania strażaków OSP na badania lekarskie jest niestety przyczyną nadużyć w jednostkach OSP. Rekomendacje do skierowania na badania opierają się nierzadko na uznaniowych, arbitralnych, a nawet kapryśnych decyzjach naczelników OSP. W sytuacji personalnego konfliktu w jednostce, część dobrze wyszkolonych i doświadczonych strażaków bywa pozbawiana prawa do udziału w działaniach ratowniczych z powodu braku aktualnych badań lekarskich.
Gmina jest jednostką sektora finansów publicznych i przy finansowaniu ochotniczych straży pożarnych musi stosować wymagania zawarte w ustawie o finansach publicznych, a w szczególności art. 44 ust. 3. Zgodnie z tym przepisem, wydatki publiczne powinny być dokonywane w sposób celowy i oszczędny, z zachowaniem zasad uzyskiwania najlepszych efektów z danych nakładów oraz optymalnego doboru metod i środków służących osiągnięciu założonych celów.
W związku z tymi zasadami, w odniesieniu do badań lekarskich, można stwierdzić, że należy finansować badania tym strażakom, którzy faktycznie wyjeżdżają do działań ratowniczych (niekoniecznie regularnie) lub jeżeli nie jeżdżą na działania, to stanowią „pewną rezerwę” w jednostkach OSP na wypadek większych zdarzeń, kiedy wzrasta zapotrzebowanie „na każde strażackie ręce”. Nie należy natomiast finansować badań tym osobom, które nie dają gwarancji jakiegokolwiek wyjazdu do działań i akcji, czy jakiejkolwiek aktywności w OSP.
Rola i konflikty w jednostkach OSP
Gmina jest obowiązana do zawarcia umowy ze wszystkimi ochotniczymi strażami pożarnymi działającymi na jej terenie. Umowa ta zawiera postanowienia dotyczące podejmowanych działań oraz obowiązków, o których mowa w art. 10 ust. 1 ustawy o OSP (art. 7 ust. 1). W ramach zawieranej umowy pomiędzy gminą a OSP możliwe jest uregulowanie kwestii związanej z kierowaniem na badania lekarskie strażaków ratowników.
Zgodnie ze statutem wzorcowym OSP, naczelnik OSP kieruje jednostką operacyjno-techniczną jednoosobowo w formie rozkazów i poleceń. Do naczelnika należy wnioskowanie do zarządu OSP o wyznaczenie członków OSP do wykonania zadań operacyjno-technicznych. Zwyczajowo to naczelnik OSP, jako członek zarządu OSP, rekomenduje strażaka ratownika OSP do badań i do działań ratowniczych. Jednak statuty OSP w skali całego kraju różnią się między sobą, a zasady kierowania na badania mogą być różnie uregulowane.
Niestety, tajemnicą poliszynela jest, że w niektórych jednostkach OSP występują personalne konflikty pomiędzy członkami. Pomimo że OSP jest formacją społeczną, działającą dla dobra publicznego ze szlachetnych pobudek, to jednak pewną rolę odgrywają indywidualne ambicje, środowiskowe rywalizacje, ścierają się różne koncepcje zarządzania OSP. To generuje personalne konflikty, które ciągną się latami. Wówczas posiadana przez daną osobę w OSP funkcja bywa wykorzystywana do „rozgrywania prywatnych interesików”. Efektem tego nierzadko jest co najmniej ograniczenie, a w skrajnych przypadkach eliminowanie z działalności jednostki, osób aktywnych, dobrze wyszkolonych z dużym doświadczeniem społecznym i ratowniczym. Marnowany jest w ten sposób kapitał ludzki ze szkodą dla OSP.