Poniższa artykuł przedstawia biogramy wybitnych postaci, które odegrały kluczowe role w walce o niepodległość Polski, zarówno w czasie II wojny światowej, jak i w okresie powojennym, stawiając czoła okupantom niemieckim i sowieckim oraz komunistycznemu reżimowi. Są to sylwetki żołnierzy, działaczy politycznych i społecznych, którzy poświęcili swoje życie dla idei wolnej Polski.
Generał Władysław Anders (1892-1970)
Generał Władysław Anders, urodzony w 1892 roku, rozpoczął swoją służbę w armii rosyjskiej w 1913 roku, uczestnicząc w I wojnie światowej. Od 1918 roku służył w Wojsku Polskim, gdzie dowodził jednostkami kawaleryjskimi. We wrześniu 1939 roku, jako dowódca Nowogródzkiej Brygady Kawalerii, walczył zarówno z wojskami niemieckimi, jak i sowieckimi. Został wzięty do niewoli i był więziony przez Sowietów. Zwolniony w 1941 roku, stanął na czele Armii Polskiej na Wschodzie, a następnie II Korpusu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, z którym przeszedł cały szlak bojowy. Anders podjął decyzję o uderzeniu na obsadzony przez Niemców klasztor Monte Cassino, który został zajęty kosztem bardzo dużych strat jego żołnierzy. Po wojnie przebywał na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii. Zgodnie z ostatnią wolą został pochowany na Polskim Cmentarzu Wojennym pod Monte Cassino.
Mordechaj Anielewicz „Malachi” („Aniołek”) (1919-1943)
Mordechaj Anielewicz, urodzony w 1919 roku w Warszawie, był komendantem Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB). Przed wojną uczył się w gimnazjum i działał w żydowskiej syjonistycznej organizacji harcerskiej Ha-Szomer Ha-Cair. W czasie okupacji był jednym z przywódców konspiracji w getcie. Opowiadał się za czynnym oporem Żydów przeciwko wywożeniu do niemieckich obozów zagłady. Należał do założycieli ŻOB i dowodził nią w czasie powstania w getcie warszawskim, uczestnicząc w walkach z Niemcami przy placu Muranowskim i ulicy Nalewki. 8 maja 1943 roku, otoczony w bunkrze przy ulicy Miłej 18 wraz z częścią sztabu ŻOB, popełnił samobójstwo. W ostatnim liście napisał o spełnieniu się marzenia jego życia - urzeczywistnieniu się żydowskiego oporu, odwetu i wspaniałej heroicznej walki żydowskich bojowców. List ten został opublikowany w broszurze Marii Kann „Na oczach świata” w Warszawie w 1943 roku.
Powstanie w getcie warszawskim.
Tomasz Arciszewski (1877-1955)
Tomasz Arciszewski od młodości był związany z Polską Partią Socjalistyczną (PPS) i należał do przywódców Organizacji Bojowej PPS. Za działalność polityczną był więziony przez władze carskie. W czasie I wojny światowej służył między innymi w Legionach Polskich. W listopadzie 1918 roku w rządzie Ignacego Daszyńskiego objął tekę ministra pracy i opieki społecznej, a w kolejnym gabinecie, utworzonym przez Jędrzeja Moraczewskiego, został ministrem poczt i telegrafów. W II Rzeczypospolitej był przez wiele lat posłem na Sejm i stołecznym radnym. We wrześniu 1939 roku współorganizował Robotniczą Brygadę Obrony Warszawy. Pod okupacją niemiecką, razem z Kazimierzem Pużakiem, kierował konspiracyjną PPS (WRN). Z jej ramienia został członkiem Rady Jedności Narodowej - parlamentu Polskiego Państwa Podziemnego. Był współautorem deklaracji „O co walczy Naród Polski” z marca 1944 roku. Latem tego samego roku został przerzucony do Londynu i mianowany następcą prezydenta Władysława Raczkiewicza. Po dymisji Stanisława Mikołajczyka, gotowego zaakceptować niekorzystną dla Polski granicę z ZSRR w zamian za rekompensatę terytorialną na zachodzie, Arciszewski stanął 29 listopada na czele emigracyjnego rządu, obejmując dodatkowo tekę ministra pracy i opieki społecznej. Bronił prawa Polski do Kresów Wschodnich, przekonując jednocześnie: „Nie chcemy Wrocławia i Szczecina” (co później wypominała mu komunistyczna propaganda). Nie wpłynęło to na postanowienia wielkich mocarstw, gdyż Wielka Brytania i USA nie liczyły się już wówczas z polskimi władzami na uchodźstwie. Arciszewski nie zdołał także zapobiec powołaniu w Warszawie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, zdominowanego przez komunistów. Latem 1945 roku mocarstwa zachodnie wycofały uznanie dla emigracyjnego rządu RP. Funkcję premiera Arciszewski pełnił mimo to jeszcze przez dwa lata. Podał się do dymisji, ponieważ prezydent Raczkiewicz wyznaczył na swojego następcę dawnego piłsudczyka Augusta Zaleskiego, wbrew wcześniejszym ustaleniom.
Szymon Askenazy (1865-1935)
Szymon Askenazy był polskim historykiem i dyplomatą pochodzenia żydowskiego. W swojej biografii księcia Józefa Poniatowskiego gloryfikował walkę zbrojną o niepodległość Polski. W książce „Łukasiński” przedstawił demoralizujące wpływy rządów rosyjskich na społeczeństwo polskie w Królestwie Polskim.
Piotr Bartoszcze (1950-1984)
Piotr Bartoszcze, absolwent szkoły zawodowej w Inowrocławiu, był właścicielem gospodarstwa rolnego, które przejął po rodzicach. W latach siedemdziesiątych należał do Związku Młodzieży Wiejskiej. W 1980 roku, gdy władze PRL zgodziły się na utworzenie niezależnych związków zawodowych, czynnie włączył się w żmudne starania o rejestrację chłopskiej „Solidarności”. 17 kwietnia 1981 roku był sygnatariuszem porozumień bydgoskich, w wyniku których został zarejestrowany NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Bartoszcze był w tym czasie rozpracowywany przez Komendę Wojewódzką Milicji Obywatelskiej w Bydgoszczy w ramach sprawy obiektowej o kryptonimie „Spółdzielnia”. W trakcie stanu wojennego ukrywał się, jednak ostatecznie nie uniknął internowania. Od 13 września do 23 listopada 1982 roku był przetrzymywany w Ośrodku Odosobnienia w Mielęcinie koło Włocławka. Po wyjściu na wolność działał jako wydawca oraz, wraz z ojcem i bratem, kolporter podziemnego pisma „Żywią i Bronią”. Współpracował z Ogólnopolskim Komitetem Oporu Rolników. Był wielokrotnie przesłuchiwany i poddawany rewizjom. 7 lutego 1984 roku zaginął. Jego ciało, ze śladami bicia i duszenia, leżało w studzience melioracyjnej. Wiele wskazuje na to, że został zamordowany przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa.
Zygmunt Berling (1896-?)
27 kwietnia 1896 roku urodził się Zygmunt Berling. Był generałem ludowego Wojska Polskiego, współpracownikiem NKWD, dowódcą 1. Dywizji Piechoty imienia Tadeusza Kościuszki i 1. Armii WP, członkiem Akademii Sztabu Generalnego oraz działaczem komunistycznym. W 1943 roku został zdegradowany za dezercję z armii gen. Władysława Andersa.
Marian Bernaciak „Orlik” (1917-1946)
Major Marian Bernaciak „Orlik” w czasie kampanii wrześniowej został aresztowany przez Sowietów, ale zbiegł z transportu do obozu w Kozielsku. Działał w Związku Walki Zbrojnej - Armii Krajowej (ZWZ-AK), a od 1943 roku dowodził oddziałem partyzanckim. Po zajęciu Polski przez Armię Czerwoną początkowo zdemobilizował oddział, a później go odtworzył i podporządkował Delegaturze Sił Zbrojnych (DSZ), a następnie Zrzeszeniu „Wolność i Niezawisłość” (WiN). Dowodził jednym z największych zgrupowań partyzanckich na Lubelszczyźnie.
Bolesław Bierut (1892-1956)
Bolesław Bierut, urodzony w 1892 roku, od 1912 roku był związany z radykalną lewicą. W latach 1925-1927 był członkiem Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Polski (KPP), w tym czasie odbył przeszkolenie w szkole partyjnej KPP pod Moskwą, a później w Międzynarodowej Szkole Leninowskiej. W latach 1930-1932 jako funkcjonariusz Międzynarodówki Komunistycznej działał w Austrii, Czechosłowacji i Bułgarii. Od 1933 do 1938 roku był więziony za działalność komunistyczną, dzięki czemu uniknął losu wielu członków KPP wymordowanych w tym czasie w ZSRS w ramach czystki. Po wybuchu wojny przedostał się do sowieckiej strefy okupacyjnej, był agentem NKWD pod pseudonimem „Iwańczuk”. Od 1943 roku przebywał na terenach okupowanych przez III Rzeszę, posługiwał się w tym czasie pseudonimem „Tomasz”. Jako agent NKWD działał w Mińsku na Białorusi, po czym został skierowany do Warszawy jako członek kierownictwa Polskiej Partii Robotniczej (PPR). W Polsce pojałtańskiej szybko stał się najbardziej zaufanym człowiekiem Stalina. Pełnił wiele funkcji państwowych i partyjnych, monopolizując władzę w swych rękach.
Powstanie w getcie warszawskim.
Adam Boryczka „Tońko” (1913-1988)
Kapitan Adam Boryczka „Tońko” walczył w kampanii wrześniowej, przedostał się do Wojska Polskiego we Francji, a następnie do Wielkiej Brytanii. Jako cichociemny w 1942 roku został zrzucony do kraju. Działał w dywersji na Wileńszczyźnie. Po 1945 roku pozostał w konspiracji, działał w organizacji „NIE” i DSZ. Po powołaniu WiN został kurierem między krajem a Delegaturą Zagraniczną. Został aresztowany podczas próby nielegalnego przejścia granicy PRL w 1954 roku.
Jerzy Braun (1901-1975)
Jerzy Braun działał w harcerstwie i walczył w wojnie z bolszewikami. W 1940 roku utworzył konspiracyjną organizację polityczno-wojskową Unia, której celem była odbudowa suwerennej Polski, opartej o zasady katolickiej nauki społecznej. Struktury zbrojne Unii podporządkowały się Armii Krajowej, a Braun wziął udział w Powstaniu Warszawskim. W 1945 roku przejął obowiązki przewodniczącego Rady Jedności Narodowej, powołanego pod okupacją quasi-parlamentu. Wkrótce został także Delegatem Rządu na Kraj, czyli politycznym przywódcą Polskiego Państwa Podziemnego. Zredagował Testament Polski Walczącej, postulujący między innymi. W kraju zdominowanym przez komunistów Braun próbował niezależnej legalnej działalności. Działał w Stronnictwie Pracy i związał się z katolickim „Tygodnikiem Warszawskim”. Został jednak aresztowany wraz z żoną i poddany brutalnemu śledztwu - stracił oko i wszystkie zęby. Skazany na dożywocie, wyszedł na wolność w 1956 roku. Dziewięć lat później wyjechał do Rzymu i pozostał na emigracji. W 2006 roku Jerzy Braun został pośmiertnie odznaczony przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Już po tej decyzji w serialu dokumentalnym „Errata do biografii” pojawiły się informacje, że w czasie pobytu we Włoszech Braun był zarejestrowany przez Departament I MSW (wywiad PRL - część Służby Bezpieczeństwa) jako kontakt operacyjny „Opium”.
Zdzisław Broński „Uskok” (1912-1949)
Zdzisław Broński, urodzony w 1912 roku, pochodził z rodziny chłopskiej. W latach trzydziestych ukończył szkołę podoficerską. Pracował w gospodarstwie rolnym rodziców w Radzicu Starym w województwie lubelskim. We wrześniu 1939 roku wziął udział w wojnie obronnej i dostał się do niemieckiej niewoli. Uciekł jednak z obozu jenieckiego i wstąpił do konspiracyjnej Polskiej Organizacji Zbrojnej, a następnie służył w Armii Krajowej. Od jesieni 1943 roku, zagrożony aresztowaniem, ukrywał się przed Niemcami. Po wkroczeniu na ziemie polskie Armii Czerwonej Broński rozwiązał swój oddział i deklarował nawet chęć wstąpienia do budowanego przez komunistów Wojska Polskiego. Obawiając się jednak represji, szybko powrócił do konspiracji. Od sierpnia 1944 roku pełnił funkcję zastępcy komendanta, a następnie komendanta I Rejonu Obwodu AK Lubartów. Wiosną 1945 roku odtworzył kilkudziesięcioosobowy oddział partyzancki, podporządkowany Delegaturze Sił Zbrojnych, a później Zrzeszeniu „Wolność i Niezawisłość”. Od czerwca dowodził wszystkimi oddziałami partyzanckimi i drużynami dywersyjnymi działającymi w obwodzie lubartowskim DSZ/WiN. Akcje żołnierzy „Uskoka” były wymierzone nie tylko w funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, lecz także część ludności cywilnej, która sympatyzowała z nową władzą. Największe kontrowersje budzą do dziś wydarzenia w Puchaczowie, gdzie w lipcu 1947 roku podkomendni Brońskiego zastrzelili 21 osób podejrzewanych o współpracę z komunistami. „Uskok” - który o akcji dowiedział się po fakcie - ocenił, że była to „robota może zbyt krwawa, ale konieczna”. We wrześniu 1947 roku objął funkcję dowódcy grup partyzanckich na północ od Lublina. Od jesieni ukrywał się w bunkrze w miejscowości Dąbrówka (obecnie Nowogród). Otoczony przez siły bezpieczeństwa, chcąc uniknąć aresztowania, popełnił samobójstwo.
Mirosław Chojecki (ur. 1949)
Mirosław Chojecki, urodzony w 1949 roku, jest synem Marii Stypułkowskiej-Chojeckiej „Kamy”, uczestniczki zamachu na gen. Franza Kutscherę i Powstania Warszawskiego. W marcu 1968 roku brał udział w strajku studentów Politechniki Warszawskiej, za co został relegowany z uczelni. Sześć lat później ukończył studia na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego i znalazł zatrudnienie w Instytucie Badań Jądrowych (IBJ). W 1976 roku zaangażował się w pomoc ofiarom represji w Radomiu i Ursusie. Zwolniony z pracy, przystąpił do Komitetu Obrony Robotników (KOR) i zajął się niezależną działalnością wydawniczą. Odpowiadał za powielanie pism KOR - „Komunikatu” i „Biuletynu Informacyjnego”. W 1977 roku współtworzył Niezależną Oficynę Wydawniczą NOWa - największe z działających wówczas w PRL wydawnictw poza cenzurą. Był rozpracowywany przez aparat bezpieczeństwa, wielokrotnie rewidowany i zatrzymywany na 48 godzin. Kilkakrotnie został pobity, grożono mu. W marcu 1980 roku aresztowano go i oskarżono fałszywie o kradzież powielacza. W więzieniu Chojecki podjął głodówkę. 10 maja - po zainicjowanych w kraju i za granicą akcjach protestacyjnych w jego obronie - został zwolniony. Wkrótce otrzymał jednak wyrok 1,5 roku więzienia w zawieszeniu. W sierpniu 1980 roku - podczas strajku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina - współorganizował druk wydawnictw niezależnych. Znów został wówczas zatrzymany, ale po podpisaniu porozumień między władzami a strajkującymi wyszedł na wolność. Ponownie przyjęty do pracy w IBJ, działał w Solidarności - był członkiem komisji do spraw dostępu związku do środków masowego przekazu i szefem komórki wydawniczej Regionu Mazowsze. Wprowadzenie w PRL stanu wojennego (1981) zastało Chojeckiego w Stanach Zjednoczonych. W kolejnych latach był związany z Biurem Koordynacyjnym NSZZ „Solidarność” za Granicą. Odpowiadał między innymi za wysyłkę do kraju sprzętu poligraficznego i radiowego. Równolegle wydawał w Paryżu miesięcznik „Kontakt”. Prowadził też prywatne firmy branży audiowizualnej i produkował filmy poświęcone najnowszej historii Polski. W 1990 roku wrócił do kraju. W 2006 roku został odznaczony przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
Nikita Chruszczow (1894-1971)
Nikita Chruszczow w 1918 roku wstąpił do Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) i piął się po szczeblach partyjnej kariery, pełniąc między innymi funkcję szefa partii na Ukrainie w latach tak zwanego Wielkiego Głodu. Gorliwie realizował stalinowską politykę represji. Po agresji ZSRS na Polskę kierował sowietyzacją ziem Polski południowo-wschodniej. Po śmierci Stalina w 1953 roku został przywódcą ZSRS. W 1956 roku, aby pogrążyć swoich przeciwników w partii, wygłosił na XX Zjeździe KPZS tajny referat „O kulcie jednostki i jego następstwach”, w którym napiętnował niektóre zbrodnie Stalina. Wystąpienie to zapoczątkowało destalinizację i tak zwaną odwilż w państwach komunistycznych. Dbał o zachowanie hegemonii sowieckiej w Europie Środkowej, między innymi w 1956 roku krwawo tłumiąc powstanie na Węgrzech i osobiście przybywając do Warszawy, by zatwierdzić Władysława Gomułkę na stanowisku I sekretarza KC PZPR. Za jego rządów został zbudowany mur berliński.
Łukasz Ciepliński (1913-1951)
Łukasz Ciepliński był zawodowym oficerem Wojska Polskiego, walczył w kampanii wrześniowej 1939 roku. W latach 1941-1945 był inspektorem rzeszowskim w ZWZ-AK. Po rozwiązaniu AK był jednym z dowódców w „NIE” i DSZ, a później prezesem IV Zarządu Głównego WiN.
Andrzej Czuma (ur. 1938)
Andrzej Czuma, urodzony w 1938 roku, pochodzi z niezwykle zasłużonej, patriotycznej rodziny. Jego ojciec Ignacy był profesorem prawa, wykładowcą Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, posłem na Sejm II RP, więźniem gestapo i UB. Stryj Walerian zaś był generałem Wojska Polskiego, a w czasie wojny 1939 roku dowodził obroną Warszawy. W 1965 roku Andrzej Czuma był jednym z głównych założycieli organizacji „Ruch”, otwarcie deklarującej potrzebę odzyskania przez Polskę niepodległości. W wyniku zdrady organizacja została zdekonspirowana, a jej członkowie aresztowani w czerwcu 1970 roku, tuż przed planowaną akcją podpalenia Muzeum Lenina w Poroninie. W październiku 1971 roku zapadły wyroki w procesie przywódców organizacji. Czuma został skazany na 7 lat więzienia, a jego brat Benedykt otrzymał wyrok 6 lat. W ich obronie wystosowano wiele apeli. Po zwolnieniu jesienią 1974 roku Czuma nie zaprzestał działalności opozycyjnej. Był jednym z głównych organizatorów Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO).