Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają bezcenną rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa na terenach wiejskich i miejskich. To często pierwsi ratownicy na miejscu pożaru, wypadku czy powodzi, działający z poświęceniem dla dobra wspólnego. Jednak aby druhowie mogli skutecznie nieść pomoc, ich jednostki muszą dysponować odpowiednim wyposażeniem - od wozów strażackich i motopomp po specjalistyczny sprzęt ratowniczy i środki ochrony osobistej. Modernizacja remizy, zakup nowej drabiny czy organizacja szkoleń dla strażaków wymagają znacznych nakładów finansowych, na które małe, wiejskie OSP często nie stać z własnej kieszeni.
Na szczęście istnieje wiele źródeł finansowania, z których OSP mogą pozyskać dotacje i dofinansowania na swoją działalność. Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych pochodzi z wielu źródeł - od środków publicznych po darowizny społeczności. W niniejszym poradniku omówimy najważniejsze programy wspierające strażaków ochotników, wyjaśnimy też, na co konkretnie można otrzymać wsparcie (sprzęt, pojazdy, infrastruktura, szkolenia), jakie wymogi formalne musi spełnić jednostka OSP oraz jak przebiega proces ubiegania się o dotacje.
Komenda Główna PSP i MSWiA: Filary Wsparcia Państwowego
Największym mecenasem jednostek OSP jest państwo, a dokładnie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) wraz z Komendą Główną Państwowej Straży Pożarnej (PSP).
Podstawy Prawne i Mechanizmy Finansowania
Zgodnie z ustawą z dnia 28 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej oraz ustawą o OSP z 2021 roku, OSP mogą otrzymywać środki z budżetu państwa na realizację swoich zadań ratowniczych. Koszty funkcjonowania jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych pokrywane są z budżetu państwa (tzw. dotacje KSRG lub MSWiA), dochodów instytucji ubezpieczeniowych oraz budżetów jednostek samorządu terytorialnego. Dystrybucją środków finansowych pochodzących z budżetu państwa oraz instytucji ubezpieczeniowych obecnie zajmuje się Państwowa Straż Pożarna.
Rodzaje Dotacji Państwowych Przez PSP
Państwowa Straż Pożarna obecnie pośredniczy w przyznawaniu następujących form dotacji (dofinasowań) dla jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych:
- Dotacje KSRG: Dotacje na zadanie publiczne pt. „Zapewnienie gotowości bojowej jednostki ochrony przeciwpożarowej włączonej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego” są to środki finansowe pochodzące z budżetu państwa corocznie przyznawane tylko jednostkom OSP włączonym do KSRG.
- Dotacje MSWiA (poza KSRG): Dotacje na zadanie publiczne pt. „Przygotowanie jednostek ochotniczych straży pożarnych do działań ratowniczo-gaśniczych” są to środki finansowe pochodzące z budżetu państwa, o które mogą się starać tylko jednostki OSP nie włączone do KSRG.
Obie powyższe formy dotacji mogą być przeznaczone na: remonty strażnic, zakupy samochodów ratowniczo-gaśniczych, środków ochrony indywidualnej, sprzętu ratowniczego oraz sprzętu łączności.
Środki z Ubezpieczeń Od Ognia
Środki finansowe przeznaczone wyłącznie na cele ochrony przeciwpożarowej przekazywane przez zakłady ubezpieczeniowe z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia od ognia dla jednostek ochrony przeciwpożarowej są kolejnym ważnym źródłem wsparcia. Środki wysokości 10% wpływów od ubezpieczeń od ognia przekazywane są w ciągu roku przez zakłady ubezpieczeń Komendantowi Głównemu Państwowej Straży Pożarnej, który 50% tych środków przekazuje jednostkom OSP. Z tych środków można dofinansować: zakupy samochodów ratowniczo-gaśniczych, środków ochrony indywidualnej i sprzętu pożarniczego, szkolenia z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy, budowę i modernizację strażnic oraz propagowanie bezpieczeństwa pożarowego. Szczegóły odnośnie przyznawania tych środków regulują „Zasady podziału środków finansowych przeznaczonych wyłącznie na cele ochrony przeciwpożarowej przekazywanych przez zakłady ubezpieczeniowe z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia od ognia dla jednostek ochrony przeciwpożarowej określonych w art. 15 pkt 1-6 i 8 ustawy z dnia 28 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej” określone przez Komendanta Głównego PSP. Od 1 maja 2023 roku, wnioski o dofinansowanie na podstawie art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej są realizowane w ramach Systemu Obsługi Funduszu Ubezpieczeniowego (aplikacji Systemów Centralnych PSP).
Proces Ubiegania się o Dotacje PSP/MSWiA
Co roku Komenda Główna PSP (w uzgodnieniu z MSWiA) ogłasza tryb i zasady dofinansowania dla jednostek OSP. W praktyce każda OSP - zarówno w KSRG, jak i poza nim - na początku roku otrzymuje od właściwej Komendy Powiatowej PSP informacje o możliwości złożenia wniosku o dotację MSWiA. Wniosek zazwyczaj składa się poprzez komendanta gminnego OSP lub bezpośrednio do komendy powiatowej PSP. Trzeba w nim określić, co jednostka potrzebuje (wg katalogu kwalifikującego się sprzętu) i uzasadnić te potrzeby.
Następnie Komenda Główna PSP dzieli środki według ustalonych kryteriów (np. liczby wyjazdów jednostki, zagrożeń w rejonie, braków wyposażenia). Po przyznaniu dotacji, pieniądze są przekazywane na konto OSP na podstawie umowy podpisanej między Komendantem Głównym PSP a daną OSP (reprezentowaną przez zarząd jednostki). W celu ubiegania się o dofinansowanie, przedstawiciele jednostek ochotniczych straży pożarnych powinni osobiście zgłosić się do właściwego terytorialnie komendanta powiatowego/miejskiego PSP w celu złożenia wniosku za pomocą ww. Systemu Obsługi Funduszu Ubezpieczeniowego. Szczegółowe informacje nt. dotacji można uzyskać w Wydziale Operacyjno-Szkoleniowym Komendy Powiatowej PSP.
Zakres Dofinansowania i Wymogi Specjalne
Z dotacji MSWiA/PSP można finansować bardzo różnorodny sprzęt - od umundurowania bojowego (hełmy, buty, ubrania specjalne), przez sprzęt łączności (radia, syreny), ratownictwa technicznego (np. zestawy hydrauliczne do wypadków) i medycznego (torby R1, defibrylatory) po drobne wyposażenie typu węże, prądownice, pompy, drabiny itp. W 2024 roku na liście sprzętów dofinansowywanych znalazły się nawet elementy do zawodów sportowo-pożarniczych czy wyposażenie Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych, co pokazuje szeroki zakres wsparcia.
W przypadku OSP KSRG dotacje mogą objąć także poważniejsze inwestycje. Warto podkreślić, że zakup samochodów ratowniczo-gaśniczych jest finansowany ze specjalnie montowanych źródeł, w których udział bierze również MSWiA. Zazwyczaj corocznie zatwierdzana jest lista OSP, które otrzymają dofinansowanie do zakupu nowego wozu. Pieniądze na ten cel pochodzą z: dotacji MSWiA (przez PSP), środków z firm ubezpieczeniowych (fundusz prewencyjny ubezpieczeń od ognia), a często także z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska oraz wkładu samorządu.
Przykładowo, zakup średniego wozu za ok. 900 tys. zł może być sfinansowany w ten sposób: 400 tys. PSP/MSWiA, 200 tys. NFOŚiGW, 250 tys. od gminy, 50 tys. z funduszu ubezpieczeniowego. Ten montaż finansowy sprawia, że jednostka OSP otrzymuje praktycznie cały samochód sfinansowany z zewnątrz, bo same OSP rzadko dysponują tak dużymi kwotami. W przypadku zakupu średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego obowiązuje zatwierdzony przez KG PSP opis przedmiotu zamówienia średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego dla Ochotniczych Straży Pożarnych. Podobnie, w przypadku zakupu ubrania specjalnego obowiązuje zatwierdzony przez KG PSP opis przedmiotu zamówienia ubrania specjalnego dla Ochotniczych Straży Pożarnych.
Narodowy i Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW / WFOŚiGW)
Związek Działalności OSP z Ochroną Środowiska
Drugim istotnym wsparciem, bardzo cenionym przez OSP, są środki z Narodowego oraz Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW / WFOŚiGW). Fundusz środowiskowy wspiera strażaków, ponieważ działalność OSP ma bezpośredni związek z ochroną środowiska (gaszenie pożarów lasów, usuwanie skutków klęsk żywiołowych, likwidacja skażeń).
Program "Mały Strażak"
„Mały Strażak” to popularny program dofinansowania zakupu sprzętu i wyposażenia dla OSP, realizowany przez wojewódzkie fundusze przy wsparciu NFOŚiGW. Jest on dedykowany głównie mniejszym potrzebom - pozwala zakupić sprzęt ratowniczy, ubrania specjalne, wyposażenie osobiste strażaka, drobne narzędzia (piły, agregaty), a nawet sprzęt do ćwiczeń czy zawody sportowo-pożarnicze. Każdy WFOŚiGW ogłasza nabór (zwykle raz do roku). OSP składają wnioski do swojego funduszu wojewódzkiego, wskazując listę potrzebnego wyposażenia z katalogu (np. 5 hełmów, 4 węże W52, motopompa pływająca). Program „Mały Strażak” zwykle pokrywa do 50% kosztów kwalifikowanych, przy czym jest ustalony limit dotacji na jednostkę (np. 5 tys. zł lub 10 tys. zł - zależy od województwa i edycji). Resztę kwoty musi zapewnić OSP lub gmina jako wkład własny.
Dofinansowanie Zakupu Samochodów Ratowniczo-Gaśniczych
NFOŚiGW wraz z funduszami wojewódzkimi od lat uczestniczy w finansowaniu nowych wozów dla OSP. Dzieje się to tak: NFOŚiGW przeznacza pulę (np. 50 mln zł rocznie) na dopłaty do zakupu pojazdów, a WFOŚiGW zawierają umowy z poszczególnymi gminami/OSP na przekazanie dotacji. Najczęściej dotacja środowiskowa pokrywa część kosztu - np. do 300 tys. zł przy zakupie średniego samochodu. Często warunkiem jest wycofanie starego, mocno wyeksploatowanego wozu, co ma uzasadnienie ekologiczne - nowe pojazdy są mniej emisyjne i bezpieczniejsze.
Inne Projekty Środowiskowe
Oprócz powyższych, zdarzały się konkursy na doposażenie OSP w sprzęt przeciwpowodziowy (pompy szlamowe, worki przeciwpowodziowe) czy szkolenia z zakresu ekologicznych zagrożeń.
Procedura Aplikacyjna
Aby skorzystać z funduszy ochrony środowiska, należy śledzić komunikaty właściwego WFOŚiGW (np. na ich stronie internetowej w zakładce „konkursy” lub „oferta finansowania”). Nabory z reguły mają krótki czas trwania (kilka tygodni). Wypełnia się formularz (często elektroniczny), gdzie wykazuje się m.in. status OSP, zakres planowanych zakupów, orientacyjne koszty. Warto mieć przygotowany wkład własny - tu duża rola gminy, która często wspomaga OSP, np. deklarując pokrycie drugiej połowy kosztów. Po pozytywnej decyzji podpisywana jest umowa dotacji między funduszem a OSP/gminą. Wymagane jest później rozliczenie (faktury za zakupiony sprzęt, protokoły odbioru).
Fundusz Sprawiedliwości: Wsparcie z Ministerstwa Sprawiedliwości
Idea Funduszu i Rola OSP
Fundusz Sprawiedliwości, będący w dyspozycji Ministerstwa Sprawiedliwości, to kolejne nietypowe źródło wsparcia dla OSP. Fundusz ten z założenia służy pomocy ofiarom przestępstw, ale w ramach tej pomocy uznano, że dobrze wyposażone służby ratownicze również przyczyniają się do ratowania życia i zdrowia.
Mechanizm Przekazywania Środków
Jak to działało? Ministerstwo Sprawiedliwości podpisywało umowy z wybranymi gminami (najczęściej na poziomie powiatów) i przekazywało środki z Funduszu Sprawiedliwości na zakup wyposażenia dla OSP z tych terenów. Przykładowo, w danym województwie wybierano kilkanaście powiatów, przyznawano kwotę, a następnie każda OSP w powiecie dostawała konkretny sprzęt zgodnie ze zgłoszonym zapotrzebowaniem. Program ten ma charakter uznaniowy - to Ministerstwo wybiera, które rejony i w jakim zakresie wesprzeć, często we współpracy z lokalnymi urzędami wojewódzkimi. W roku 2023 ze środków Funduszu Sprawiedliwości do jednostek OSP w całym kraju trafiło kilkadziesiąt milionów złotych.
Rodzaje Dofinansowywanego Sprzętu
W praktyce druhowie odbierali np. nowe zestawy ratownictwa medycznego, defibrylatory AED, pilarki, rozpieracze hydrauliczne, zestawy do oznakowania miejsca wypadku, a bywało że i drobne samochody ratownicze (quady, łodzie) - wszystko sfinansowane w 99% z Funduszu Sprawiedliwości. Za te środki zakupiono m.in. setki defibrylatorów, zestawów ratownictwa drogowego oraz innych urządzeń. Priorytetem Funduszu są bowiem rzeczy bezpośrednio związane z ratowaniem życia - torby medyczne, zestawy PSP R1, nożyce do cięcia pasów, sprzęt do udzielania pierwszej pomocy, narzędzia hydrauliczne do uwalniania ofiar wypadków. Mniej prawdopodobne jest sfinansowanie typowo pożarniczego wyposażenia jak węże czy pompy - od tego są inne programy.
Jak Skorzystać z Funduszu
Warto śledzić komunikaty władz wojewódzkich i strony Ministerstwa Sprawiedliwości, a przede wszystkim utrzymywać kontakt z wójtem/burmistrzem i powiatem. Kiedy rusza nabór z Funduszu Sprawiedliwości, gmina często zbiera od OSP informacje o potrzebach. Dobrze jest mieć przygotowaną listę brakującego wyposażenia, które przydałoby się jednostce w kontekście działań ratowniczych (zwłaszcza pomocy poszkodowanym).
Rola Samorządu Terytorialnego
Gminy: Główny Ciężar Finansowy i Obowiązki Ustawowe
Samorząd terytorialny jest naturalnym sprzymierzeńcem OSP, wszak ustawa o samorządzie gminnym nakłada na gminy obowiązek ochrony przeciwpożarowej i porządku publicznego na swoim terenie. Główny ciężar finansowy utrzymania ochotniczych straży pożarnych spoczywa na gminie, co zostało określone w obowiązujących przepisach regulujących podstawy funkcjonowania ochrony przeciwpożarowej i samorządu gminnego. Koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej ponosi zatem gmina. Gmina ma również obowiązek bezpłatnego umundurowania członków ochotniczej straży pożarnej oraz ubezpieczenia w instytucji ubezpieczeniowej członków ochotniczej straży pożarnej i młodzieżowej drużyny pożarniczej, co szczegółowo reguluje art. 32 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
W praktyce każda gmina finansuje bieżące funkcjonowanie swoich OSP - zapewnia środki na paliwo, ubezpieczenia, drobne remonty remizy czy badania lekarskie druhów. Na poziomie gminy często stosuje się specjalne uchwały określające „warunki i tryb finansowania zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej”. Dzięki temu OSP jako stowarzyszenia mogą występować np. raz w roku z wnioskiem o dotację na określone zadanie. Jeśli gmina ma środki, może takie dofinansowanie przyznać. Podobnie bywa z dofinansowaniem zakupu nowego pojazdu - gmina potrafi wyłożyć nawet kilkaset tysięcy złotych, bo przecież będzie to służyło jej mieszkańcom. Co prawda większe kwoty często są przekazywane nie jako dotacja dla OSP, ale jako zakup inwestycyjny gminy (samorząd kupuje wóz i przekazuje jednostce).
Ważne jest, żeby OSP utrzymywały dobrą komunikację z samorządem. Wójt lub burmistrz powinien znać potrzeby strażaków. Warto sporządzić listę priorytetów na dany rok i przedstawić ją na spotkaniu z władzami (często odbywają się odprawy OSP na początku roku). Czasem gminy proszą o przygotowanie preliminarza wydatków - np. w jakiej wysokości gmina ma zapewnić środki na OSP. Wiele gmin nie jest w stanie sfinansować samodzielnie wszystkich potrzeb jednostek ochotniczych straży pożarnych.
Powiaty i Fundusze Sołeckie
Powiaty także potrafią wspierać OSP, choć w mniejszym zakresie (z racji ograniczonych kompetencji w tym obszarze). Bywa, że starostwo organizuje konkurs ofert dla stowarzyszeń na zadania z zakresu bezpieczeństwa - OSP może tam zdobyć kilka tysięcy złotych np. na popularyzację zasad udzielania pierwszej pomocy w szkołach (które strażacy przeprowadzą) lub na Powiatowe Zawody Sportowo-Pożarnicze. Nie można też zapominać o funduszu sołeckim w wioskach - jeśli dana wieś ma fundusz sołecki, społeczność może zdecydować o przeznaczeniu części kwoty na doposażenie lokalnej OSP (np. zakup mundurów galowych czy odnowienie świetlicy w remizie).
Fundusze Unii Europejskiej: Szanse Pośrednie
Programy Regionalne (EFRR)
OSP mogą także skorzystać - choć raczej pośrednio - z funduszy Unii Europejskiej dostępnych w programach regionalnych i krajowych. W perspektywie 2021-2027 wiele województw przewidziało w swoich programach (Fundusze Europejskie dla regionu) działania związane ze wzmocnieniem systemu ratownictwa. Przykładem może być działanie typowe dla kilku województw: dofinansowanie zakupu samochodów ratowniczo-gaśniczych i sprzętu dla OSP ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Jeśli gmina jest aktywna w pozyskiwaniu funduszy UE, warto sprawdzić, czy planuje projekt dla OSP. Na przykład w woj. wielkopolskim w poprzednich latach dzięki WRPO strażacy otrzymali kilkadziesiąt nowych pojazdów i wyposażenie za dziesiątki milionów złotych. W nowej perspektywie programy noszą nazwy „Fundusze Europejskie dla Kujawsko-Pomorskiego” itd.
Programy Transgraniczne (Interreg)
Inną ścieżką są programy transgraniczne (Interreg). Niektóre przygraniczne OSP uczestniczą w projektach wspólnie z strażakami z krajów ościennych (Czechy, Słowacja, Niemcy, Litwa). W ramach takich projektów można zdobyć środki na wspólne ćwiczenia, szkolenia, a nawet sprzęt (jako „elementy poprawy zdolności reagowania”). Podobnie jak w przypadku funduszy krajowych, tak i przy europejskich rola OSP to często partnerstwo i sygnalizowanie potrzeb. Dobre relacje z gminą zaprocentują tym, że wójt uwzględni remizę w planach dofinansowania.
Sektor Prywatny i Fundacje: Wdzięczność Społeczeństwa
Programy Ogólnopolskie
Społeczna rola strażaków OSP jest powszechnie doceniana, dlatego również sektor prywatny chętnie ich wspiera. „ORLEN dla Strażaków” to coroczny program Fundacji ORLEN, w którym OSP z całego kraju mogą składać wnioski o dofinansowanie zakupu sprzętu czy umundurowania. Budżet programu sięga kilku milionów złotych rocznie. Pojedyncze jednostki otrzymują zwykle do kilkunastu tysięcy zł na wskazane we wniosku potrzeby. Konkurs ogłaszany jest z reguły na początku roku (luty/marzec). Wniosek wymaga m.in. opisu jednostki, wykazu dotychczas otrzymanych darowizn oraz argumentacji, na co konkretnie mają iść pieniądze (np. „zakup 4 kompletów ubrań specjalnych, co poprawi bezpieczeństwo naszych strażaków podczas akcji”). Inne duże firmy, takie jak Fundacja PGNiG czy Fundacja PZU, również mają programy wsparcia dla służb ratowniczych. PZU prowadziło akcję „Pomoc To Moc”, gdzie finansowało lokalne inicjatywy poprawiające bezpieczeństwo (OSP zgłaszały np. projekty zakupu sprzętu AED dla społeczności).
Mateusz Morawiecki during the Final Gala of the "ORLEN for Firefighters" Program
Wsparcie Lokalne
W regionach górniczych Fundacja KGHM „Polska Miedź” nieraz dofinansowała OSP w gminach górniczych, podobnie Fundacja LOTOS na Pomorzu czy Fundacja Grupy Azoty w regionach chemicznych. Warto sprawdzić, jakie większe przedsiębiorstwa działają w Waszej okolicy i czy nie prowadzą programów grantowych lub konkursów dla społeczności lokalnych. Napisanie prośby o wsparcie do takiej firmy (nawet poza oficjalnym konkursem) też może przynieść rezultat.
Oprócz programów grantowych, wiele OSP korzysta z bezpośredniego sponsoringu lub darowizn lokalnych biznesów. Często to drobne rzeczy: ktoś zasponsoruje nowe opony do wozu, ktoś inny kupi farbę na odmalowanie garażu. Z punktu widzenia formalnego, OSP jako stowarzyszenie może przyjąć darowiznę pieniężną lub rzeczową - warto wtedy sporządzić umowę darowizny dla celów transparentności i by darczyńca mógł odliczyć datek.
Warunki Ogólne Przyznania Dotacji i Ważne Uwagi
Główne Warunki
Aby skorzystać z dotacji z MSWiA/PSP, należy utrzymywać stały kontakt z komendantem powiatowym PSP i władzami gminy. Pamiętać, że formalnym wymogiem jest, by OSP miała uregulowaną sytuację prawną (aktualny wpis w KRS, ważny statut) i konto bankowe, a także by dobrze rozliczała wcześniej otrzymane środki. Główne warunki przyznania dotacji to:
- Aktualny wpis do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS).
- Jednostka OSP musi posiadać własny rachunek bankowy.
- Jednostka przy składaniu wniosku musi posiadać plan zakupowy i finansowy, czyli znać asortyment i jego przybliżone ceny oraz źródła finansowania (gmina, środki własne, dotacje i inne).
Uwagi Dotyczące Wydatków
Przy zakupach obowiązuje podział na wydatki bieżące i majątkowe. Wydatki bieżące to te, gdzie cena jednostkowa towaru nie przekracza 10 000,00 zł, natomiast wydatki majątkowe dotyczą towarów o cenie jednostkowej powyżej 10 000,00 zł. Środki pochodzące z dotacji mogą być wydatkowane tylko zgodnie z zatwierdzonym zakresem asortymentowym. Wymagane jest również rozliczenie dotacji (faktury za zakupiony sprzęt, protokoły odbioru). Przy składaniu wniosków o dofinansowania obowiązuje droga służbowa, czyli za pośrednictwem Komendy Powiatowej PSP.
tags: #komenda #glowna #psp #dofinansowanie #osp