Postępowanie w przypadku pożaru w zakładzie pracy

Pożar w zakładzie pracy to sytuacja kryzysowa, która wymaga nie tylko opanowania, ale przede wszystkim znajomości podstawowych zasad postępowania w przypadku zagrożenia. Sprawnie przeprowadzona ewakuacja lub ugaszenie ognia, jeśli jest to możliwe, pozwalają uniknąć tragicznych konsekwencji, takich jak utrata zdrowia lub życia, a także znacząco ograniczyć straty materialne. Poniżej przedstawiono najważniejsze zasady, o których należy pamiętać w przypadku pojawienia się ognia w miejscu pracy.

Podstawowe zasady ochrony przeciwpożarowej w miejscu pracy

Każdy zakład pracy musi być wyposażony w odpowiednie znaki ochrony przeciwpożarowej oraz znaki ewakuacyjne. Prawidłowe oznakowanie jest kluczowe dla sprawnego przeprowadzenia akcji gaśniczej i ewakuacyjnej. Pracodawca jest również zobowiązany do wyposażenia stanowisk pracy w instrukcje pożarowe i BHP.

W przypadku pojawienia się pożaru, pracownik ma obowiązek niezwłocznie powiadomić o tym fakcie odpowiednie służby ratunkowe. Konieczne jest również poinformowanie wszystkich osób znajdujących się w budynku i, w razie potrzeby, zarządzenie ewakuacji. Bardzo ważne jest, aby ewakuacja przebiegała sprawnie i bez paniki.

Jeżeli pożar można stłumić w zarodku, należy to zrobić, wykorzystując odpowiednie gaśnice lub koce gaśnicze. Należy pamiętać, aby nie gasić urządzeń elektrycznych wodą.

Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego (IBP)

W wielu budynkach wymagane jest posiadanie specjalnej instrukcji bezpieczeństwa pożarowego (IBP). Jest to dokument określający zasady ochrony przeciwpożarowej obowiązujące w danym miejscu, w tym obowiązki pracowników w zakresie zapobiegania pożarom. Szczegółowe informacje dotyczące sporządzania IBP, jej obowiązkowości i aktualizacji można znaleźć w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 roku w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów.

Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego jest opracowywana indywidualnie dla konkretnego obiektu. Nie należy jej mylić z ogólną instrukcją przeciwpożarową, która jest konstruowana dla danego typu budynku według określonego wzoru.

Zawartość i znaczenie Instrukcji Bezpieczeństwa Pożarowego (IBP)

IBP to obszerny dokument składający się z części opisowej, graficznej oraz niezbędnych załączników. Opracowywana jest indywidualnie dla konkretnego budynku, do których zalicza się między innymi:

• budynki administracji publicznej,
• budynki oświaty i szkolnictwa wyższego,
• budynki kultury,
• budynki kultu religijnego,
• budynki wymiaru sprawiedliwości.

W razie pożaru kluczowe są czas i informacja, a IBP zapewnia oba te elementy. Dzięki precyzyjnie opisanym procedurom każdy pracownik wie, co ma robić, gdzie się udać i jak zachować spokój.

Organizacja i koordynacja działań dzięki IBP

IBP wyznacza konkretne osoby odpowiedzialne za ewakuację (np. koordynatorów), precyzuje, jak należy powiadomić służby ratunkowe i zawiera informacje o rozmieszczeniu sprzętu gaśniczego. Instrukcja wskazuje również zagrożenia i słabe punkty obiektu, stanowiąc analizę potencjalnych ryzyk.

IBP jako podstawa szkoleń

IBP stanowi podstawę do przeprowadzenia skutecznych szkoleń przeciwpożarowych i próbnych ewakuacji. Ogólna instrukcja, zazwyczaj w formie plakatu lub prostego dokumentu, zawiera ogólne zasady bezpieczeństwa, np. zakaz palenia w budynku lub postępowanie po usłyszeniu alarmu. IBP jest znacznie bardziej szczegółowa i zawiera opisy techniczne budynku, schematy, plany ewakuacji oraz informacje o instalacjach.

Aktualizacja Instrukcji Bezpieczeństwa Pożarowego

IBP musi być aktualizowana co najmniej raz na dwa lata. Właściciel, zarządca lub użytkownik budynku ponosi odpowiedzialność za posiadanie tego dokumentu. IBP powinna znajdować się w widocznym i dostępnym miejscu, ponieważ może być wykorzystana przez straż pożarną podczas działań ratowniczych.

Ogólne wiadomości o pożarach i wybuchach

Pożar definiowany jest jako niekontrolowany proces spalania. Zagrożenie pożarowe to zespół czynników wpływających na powstanie i rozprzestrzenianie się pożaru, a tym samym na bezpieczeństwo ludzi. Zagrożenie wybuchowe to możliwość tworzenia przez palne gazy, pary cieczy lub pyły mieszanin z powietrzem, które pod wpływem czynnika inicjującego zapłon ulegają gwałtownemu spalaniu połączonemu ze wzrostem ciśnienia.

Materiały niebezpieczne pożarowo

W zakładach pracy często stosuje się materiały niebezpieczne pożarowo, które mogą prowadzić do pożarów i wybuchów. Należą do nich:

• Gazy palne, takie jak acetylen, metan, wodór, propan-butan, amoniak, gaz ziemny.
• Ciecze, których pary z powietrzem tworzą mieszaniny palne i wybuchowe, np. węglowodory ciekłe, alkohole, rozpuszczalniki (aceton, benzyna) o temperaturze zapłonu poniżej 55°C.
• Ciała stałe wytwarzające w zetknięciu z wodą lub parą wodną gazy palne, zapalające się samorzutnie w powietrzu, materiały wybuchowe i pirotechniczne oraz pyły palne.

Strefy zagrożenia wybuchem - klasyfikacja ATEX

Klasyfikacja ATEX określa strefy zagrożenia wybuchem:

• Strefy dla gazów/par cieczy:
  • Strefa 0 - atmosfera wybuchowa występuje stale, często lub przez długie okresy.
  • Strefa 1 - atmosfera wybuchowa może czasami wystąpić w trakcie normalnego działania.
  • Strefa 2 - atmosfera wybuchowa nie występuje w trakcie normalnego działania, a w przypadku wystąpienia, utrzymuje się przez krótki okres.
• Strefy dla pyłów/proszków:
  • Strefa 20 - przestrzeń, w której atmosfera wybuchowa w postaci obłoku palnego pyłu w powietrzu występuje stale, często lub przez długie okresy.
  • Strefa 21 - przestrzeń, w której atmosfera wybuchowa w postaci obłoku palnego pyłu w powietrzu może czasami wystąpić w trakcie normalnego działania.
  • Strefa 22 - przestrzeń, w której atmosfera wybuchowa w postaci obłoku palnego pyłu w powietrzu nie występuje w trakcie normalnego działania, a w przypadku wystąpienia, utrzymuje się przez krótki okres.

W każdej ze stref obowiązuje zakaz używania otwartego ognia. Dodatkowo potencjalnym źródłem zapłonu i wybuchu w takiej strefie może być wyładowanie elektrostatyczne, promieniowanie elektromagnetyczne, iskra mechaniczna, a nawet gorąca powierzchnia.

Ogólne metody zapobiegania pożarom

Powstanie pożaru warunkuje obecność materiału palnego, czynnika utleniającego, źródła zapłonu i wolnych rodników. Usunięcie jednego z tych elementów wykluczy jego powstanie, proces lub rozprzestrzenianie. Aby zapobiegać pożarom w zakładach pracy, należy:

• Odpylać pomieszczenia zagrożone wybuchem.
• Usuwać odpady, szczególnie te mające zdolność do samonagrzewania się i samozapalania (np. zaolejone czyściwo).
• Usuwać trawę, liście itp. z najbliższego otoczenia zbiorników z gazami palnymi i cieczami palnymi.
• Czyścić z resztek substancji palnych aparaty i rurociągi oddawane do remontów związanych ze spawaniem.
• Wentylować pomieszczenia zagrożone wybuchem.
• Nie używać otwartego ognia i nie palić tytoniu w strefach zagrożonych pożarem lub wybuchem.
• Nie garażować pojazdów silnikowych w obiektach i pomieszczeniach nie przeznaczonych do tego celu.
• Nie rozgrzewać za pomocą otwartego ognia smoły i innych materiałów w odległości mniejszej niż 5 m od obiektu, przyległego do niego składowiska lub placu składowego z materiałami palnymi.
• Nie składować materiałów na rozgrzanych lub rozżarzonych powierzchniach.
• Używać sprzętu elektrycznego zgodnie z przeznaczeniem, a w pomieszczeniach zagrożonych wybuchem należy używać sprzętu ze specjalną nieiskrzącą konstrukcją (EX).

Pomieszczenie magazynowe butli z gazami palnymi należy chronić przed ogrzaniem do temperatury przekraczającej 35°C, ponieważ wzrost temperatury gazów może spowodować rozerwanie zbiorników. W pomieszczeniach zagrożonych wybuchem, narażonych na działanie promieni słonecznych, stosuje się w oknach szyby matowe lub mleczne.

Podstawowe źródła zapłonu

Do potencjalnych źródeł zapłonu, zgodnie z zapisami Polskiej Normy [PN-EN 1127-1:2011], zalicza się:

• Gorące powierzchnie
• Płomienie i gorące gazy
• Iskry wytwarzane mechanicznie
• Urządzenia elektryczne
• Prądy błądzące, katodowa ochrona przed korozją
• Elektryczność statyczna
• Uderzenie pioruna
• Fale elektromagnetyczne o częstotliwości radiowej (RF) od 10⁴Hz do 3×10¹¹Hz
• Fale elektromagnetyczne od 3×10¹¹Hz do 3×10¹⁵Hz
• Promieniowanie jonizujące
• Ultradźwięki
• Sprężanie adiabatyczne i fale uderzeniowe
• Reakcje egzotermiczne, łącznie z samozapaleniem pyłów.

Warto o tym pamiętać m.in. podczas prowadzenia prac pożarowo-niebezpiecznych. Sposób ich prowadzenia został uregulowany w § 36. Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U.2010.109.719).

Zasady prowadzenia prac niebezpiecznych pod względem pożarowym

Przed rozpoczęciem prac niebezpiecznych pod względem pożarowym, mogących powodować bezpośrednie niebezpieczeństwo powstania pożaru lub wybuchu, właściciel, zarządca lub użytkownik obiektu musi:

1. Ocenić zagrożenie pożarowe w miejscu wykonywania prac.
2. Ustalić rodzaj przedsięwzięć mających na celu niedopuszczenie do powstania i rozprzestrzeniania się pożaru lub wybuchu.
3. Wskazać osoby odpowiedzialne za przygotowanie miejsca pracy, przebieg oraz zabezpieczenie miejsca po zakończeniu pracy.
4. Zapewnić wykonywanie prac wyłącznie przez osoby do tego upoważnione, posiadające odpowiednie kwalifikacje.
5. Zaznajomić osoby wykonujące prace z zagrożeniami pożarowymi występującymi w rejonie wykonywania prac oraz z przedsięwzięciami mającymi na celu niedopuszczenie do powstania pożaru lub wybuchu.

Przy wykonywaniu tych prac należy:

1. Zabezpieczyć przed zapaleniem materiały palne występujące w miejscu wykonywania prac oraz w rejonach przyległych, w tym również elementy konstrukcji budynku i znajdujące się w nim instalacje techniczne.
2. Prowadzić prace niebezpieczne pod względem pożarowym w pomieszczeniach lub przy urządzeniach zagrożonych wybuchem, lub w pomieszczeniach, w których wcześniej wykonywano inne prace związane z użyciem łatwo palnych cieczy lub palnych gazów, jedynie wtedy, gdy stężenie par cieczy lub gazów w mieszaninie z powietrzem w miejscu wykonywania prac nie przekracza 10% ich dolnej granicy wybuchowości.
3. Mieć w miejscu wykonywania prac sprzęt umożliwiający likwidację wszelkich źródeł pożaru.
4. Po zakończeniu prac poddać kontroli miejsce, w którym prace były wykonywane, oraz rejony przyległe.
5. Używać do wykonywania prac wyłącznie sprzętu sprawnego technicznie i zabezpieczonego przed możliwością wywołania pożaru.

Podręczny sprzęt gaśniczy

Podręczny sprzęt gaśniczy przeznaczony jest do gaszenia pożarów w zarodku, czyli w pierwszej fazie ich powstawania. Zaliczamy do niego m.in.:

• Koce gaśnicze
• Gaśnice
• Hydronetki
• Hydranty wewnętrzne

Najczęściej spotykanym i skutecznym sprzętem jest gaśnica oraz hydrant wewnętrzny, które są odpowiednio oznakowane.

Rodzaje gaśnic

Gaśnice ze względu na występujący w nich środek gaśniczy dzielimy na:

• Pianowe - zbiornik cylindryczny, w którym znajduje się wodny roztwór środka pianotwórczego oraz zbiornik z gazem napędowym zaopatrzony w zbijak i wężyk zakończony prądownicą zamykaną.
• Proszkowe - zbiornik cylindryczny zaopatrzony w dźwignię, która uruchamia zawór lub zbijak, a ten z kolei - dodatkową butlę z gazem - wyrzutnikiem (gazem napędowym). Środek gaśniczy (proszek) wyrzucany jest przez dyszę lub wężyk zakończony prądownicą przy pomocy gazu obojętnego (azot lub dwutlenek węgla).
• Śniegowe (CO2) - zbiornik cylindryczny zaopatrzony w zawór i wężyk zakończony dyszą wylotową. Wewnątrz gaśnicy znajduje się skroplony dwutlenek węgla, który po uruchomieniu pod własnym ciśnieniem wydostaje się na zewnątrz, ochładzając się do temperatury ok. -78°C.

Obowiązek posiadania i rozmieszczenia gaśnic

Jedna jednostka sprzętu o masie środka gaśniczego 2 kg (lub 3 dm³) powinna przypadać na:

• Każde 100 m² powierzchni strefy pożarowej w budynku niechronionym stałym urządzeniem gaśniczym:
  • zakwalifikowanej do kategorii zagrożenia ludzi ZL I, ZL II, ZL III lub ZL IV,
  • produkcyjnej i magazynowej o gęstości obciążenia ogniowego ponad 500 Mj/m²,
  • zawierającej pomieszczenie zagrożone wybuchem.
• Każde 300 m² powierzchni strefy pożarowej niewymienionej w podpunkcie wyżej, z wyjątkiem zakwalifikowanej do kategorii zagrożenia ludzi ZL IV.

Gaśnice powinny być rozmieszczone w miejscach łatwo dostępnych i widocznych, szczególnie przy wejściach do budynków, na klatkach schodowych, na korytarzach, przy wyjściach z pomieszczeń na zewnątrz. Nie mogą być w miejscach narażonych na uszkodzenia mechaniczne oraz działanie źródeł ciepła. Odległość z każdego miejsca w obiekcie, w którym może przebywać człowiek, do najbliższej gaśnicy nie powinna być większa niż 30 metrów. Do gaśnic należy zapewnić dostęp o szerokości minimum 1 metra.

Przeglądy techniczne gaśnic

Gaśnice należy poddać niezwłocznym przeglądom technicznym, jeśli:

• W gaśnicach z manometrem strzałka znajduje się poza obszarem skali zaznaczonym na zielono.
• Gaśnice były w jakikolwiek sposób uruchamiane, w tym także „na próbę” lub, w które wbito zbijak, uruchomiono dźwignię albo odkręcono umieszczony na zewnątrz zawór wyzwalający gazowy środek napędzający.
• Zerwano plomby umieszczone przez producenta lub konserwatora na dźwigni uruchamiającej na zaworze butli lub na zaworze bezpieczeństwa.
• Mają ślady uszkodzenia mechanicznego (skrzywiony zawór, rozbity manometr, przecięty lub przedziurawiony wąż, brak pokrętła na zaworze, ogniska korozji).
• Nie posiadają czytelnej kontrolki z terminem ważności badań.

Rodzaj materiału a szybkość spalania

Eksperyment przeprowadzony przez UL Firefighter Safety Research Institute w Stanach Zjednoczonych wykazał, jak duży wpływ mają materiały, z których wykonane są meble i wyposażenie wnętrz, na rozwój pożaru. W pomieszczeniu wyposażonym w nowoczesne meble syntetyczne doszło do rozgorzenia w ciągu trzech i pół minuty, podczas gdy w pomieszczeniu ze starymi meblami pożar trwał 25 minut bez rozgorzenia. Jest to dowód na to, że stosowanie materiałów syntetycznych w dzisiejszych czasach znacząco przyspiesza rozwój pożaru.

Warunki ewakuacji

W każdym zakładzie pracy muszą zostać stworzone odpowiednie warunki do ewakuacji pracowników w przypadku pożaru lub wybuchu. Służą do tego drogi i wyjścia ewakuacyjne, odpowiednio oznakowane zgodnie z Polskimi Normami.

• Drogi ewakuacyjne nie mogą być niczym zastawiane.
• Zamykanie drzwi ewakuacyjnych w sposób uniemożliwiający ich natychmiastowe otwarcie jest zabronione.

Zasady postępowania pracowników na wypadek powstania pożaru

Zgodnie z art. 4 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, pracodawca jest zobowiązany do ustalenia w zakładzie sposobu postępowania na wypadek pożaru w formie instrukcji bezpieczeństwa pożarowego i zapoznania z nią pracowników.

Do właściciela, zarządcy lub użytkownika budynków, placów budów i innych obiektów w zakresie ochrony przeciwpożarowej należy:

• Wyposażenie i utrzymanie w pełnej sprawności instalacji i urządzeń sygnalizacyjno-alarmowych oraz gaśnic (np. Ręczny ostrzegacz pożarowy (ROP), gaśnica proszkowa).
• Wyposażenie obiektów w przeciwpożarowe wyłączniki prądu, zgodnie z przepisami techniczno-budowlanymi.
• Utrzymanie stanu dróg ewakuacyjnych w stopniu umożliwiającym korzystanie z nich.
• Umieszczenie w widocznych miejscach instrukcji postępowania na wypadek pożaru wraz z wykazem telefonów alarmowych.
• Przeprowadzenie szkolenia pracowników w zakresie ochrony przeciwpożarowej.
• Prowadzenie ćwiczeń w zakresie alarmów próbnych w celu sprawdzenia skuteczności ustanowionych działań na wypadek powstania pożaru.
• Stosowanie znaków ostrzegawczych dotyczących ochrony przeciwpożarowej, zgodnie z polskimi normami.

Jak zgłosić pożar?

1. Zachowaj spokój.
2. Przedstaw się (imię, nazwisko i nr telefonu, z którego dzwonisz).
3. Krótko i wyraźnie określ miejsce pożaru (adres obiektu, piętro).
4. Przekaż informację, czy istnieje zagrożenie życia ludzi.
5. Poczekaj na potwierdzenie przyjęcia zgłoszenia.
6. Nie rozłączaj się, dopóki zgłoszenie nie zostanie potwierdzone.

Co zrobić w przypadku ogłoszenia alarmu i ewakuacji?

1. Przerwij prace, zabezpiecz ważne dokumenty i wyłącz urządzenia elektryczne.
2. Pozamykaj drzwi i okna, aby uniemożliwić rozszerzanie się ognia lub dymu.
3. Zachowaj spokój, aby nie dopuścić do paniki, opuść budynek korzystając z drogi ewakuacyjnej.
4. Zbaczanie lub zawracanie z drogi ewakuacyjnej utrudnia sprawne prowadzenie ewakuacji i może spowodować panikę.
5. Ściśle stosuj się do poleceń kierownictwa akcji.

Edukacja i świadomość zagrożeń pożarowych

Edukacja pracowników jest jednym z najważniejszych elementów ochrony przeciwpożarowej. Każdy pracownik, bez względu na staż pracy, powinien odbyć wstępne szkolenie z zakresu ochrony przeciwpożarowej. Jest to podstawowe szkolenie, które ma na celu zaznajomienie pracowników z zagrożeniami pożarowymi w firmie oraz procedurami postępowania w przypadku wystąpienia pożaru.

Przeprowadzanie ćwiczeń praktycznych, w tym symulacji pożarów, to doskonały sposób na przygotowanie pracowników do sytuacji kryzysowych. W zależności od branży, w której działa firma, mogą być konieczne dodatkowe szkolenia dla wybranych pracowników, np. z zakresu pierwszej pomocy przedmedycznej.

Ochrona przeciwpożarowa w miejscu pracy jest nie tylko wymogiem prawnym, ale przede wszystkim kluczowym elementem zapewniającym bezpieczeństwo wszystkim osobom przebywającym w firmie. Poprzez odpowiednie zasady PPOŻ, procedury ewakuacyjne oraz skuteczne szkolenia pracowników, firma może znacznie zwiększyć swoje szanse na uniknięcie lub minimalizowanie skutków pożaru. Regularne ćwiczenia oraz świadomość zagrożeń to fundamenty, które mogą uratować życie i zdrowie pracowników, a także zminimalizować straty materialne.

Pracodawca ma obowiązek wyposażyć stanowiska pracy w instrukcje BHP oraz w instrukcje pożarowe. Powinny one być czytelne i znajdować się w łatwo dostępnych miejscach. W sytuacji realnego zagrożenia, gdy wybuchnie pożar w miejscu pracy, liczy się sprawność działania.

Obowiązek zawiadomienia straży pożarnej regulowany jest prawnie. Należy również zaalarmować wszystkie osoby przebywające w budynku i, jeśli zachodzi taka konieczność, zarządzić ewakuację, pilnując, by przebiegała ona sprawnie i bez paniki.

Jaka gaśnica powinna być w zakładzie pracy? Rodzaj gaśnic w danym obiekcie powinien być dostosowany do gaszenia tych grup pożarów, które mogą w nim wystąpić.

Czy każda gaśnica nadaje się do gaszenia urządzeń pod napięciem? Nie. Zawsze trzeba sprawdzić, czy na etykiecie gaśnicy znajduje się informacja, że nadaje się ona do gaszenia urządzeń elektrycznych.

Odpowiedzialność karna za narażenie pracownika na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu wynika z art. 220 Kodeksu karnego. Pracodawca, który nie przestrzega przepisów BHP i naraża pracownika na takie niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Dodatkowo, za naruszenie obowiązków z art. 207 KP (tj. obowiązków w zakresie BHP), pracodawcy grożą sankcje z Kodeksu pracy, a w przypadku narażenia pracownika na utratę życia lub zdrowia - również sankcje karne.

Pracownik nie może być karany za odmowę wykonywania pracy w warunkach, w których istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia. Odmowa taka nie może być podstawą do nałożenia kary porządkowej ani zwolnienia dyscyplinarnego.

tags: #postepowanie #pozar #bhp