Rola Komendanta Gminnego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej (ZOSP RP) jest kluczowa dla skutecznego funkcjonowania systemu ochrony przeciwpożarowej na poziomie lokalnym. Stanowisko to, choć nie zawsze szczegółowo uregulowane prawnie, wiąże się z szerokim zakresem zadań i uprawnień, obejmujących koordynację działań ratowniczych, nadzór nad jednostkami OSP oraz udział w planowaniu kryzysowym. Niniejszy artykuł szczegółowo omawia rolę i zadania Komendanta Gminnego OSP w kontekście ochrony przeciwpożarowej i zarządzania kryzysowego na poziomie gminy.
Podstawy Prawne i Organizacyjne Funkcjonowania OSP i KSRG
Rola Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)
Jedną z podstawowych jednostek ochrony przeciwpożarowej są Ochotnicze Straże Pożarne (OSP). Działalność tych jednostek koncentruje się na terenie gminy, a ich członkowie to mieszkańcy gminy. OSP są jednostkami ochrony przeciwpożarowej będącymi jednocześnie stowarzyszeniami w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2020 r. poz. 2261). Jednostki OSP ściśle współdziałają z jednostkami organizacyjnymi Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz innymi podmiotami i instytucjami w celu zapewnienia bezpieczeństwa obywateli na terenie swego działania lub wspomagają sąsiednie obszary w ramach poczynionych uzgodnień lub umów.
Zadania i organizację OSP określa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 2490). W świetle art. 3 ww. ustawy, do zadań realizowanych przez jednostki OSP należy podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska poprzez:
- prowadzenie działań ratowniczych, udział w działaniach ratowniczych oraz akcjach ratowniczych, a także udział w działaniach prowadzonych przez inne służby, inspekcje i straże;
- udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych poza granicami kraju na podstawie umów międzynarodowych;
- udział w alarmowaniu i ostrzeganiu ludności o zagrożeniach;
- udział w ochronie ludności;
- wykonywanie kwalifikowanej pierwszej pomocy;
- organizowanie ćwiczeń oraz udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych organizowanych przez Państwową Straż Pożarną, gminę lub inne uprawnione podmioty;
- zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej, określonego w powiatowym (miejskim) planie ratowniczym;
- propagowanie zasad i dobrych praktyk w zakresie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów;
- organizowanie przedsięwzięć służących krzewieniu sportu i kultury fizycznej;
- organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych propagujących wiedzę i umiejętności w zakresie ochrony przeciwpożarowej;
- upowszechnianie i wspieranie współdziałania między lokalnymi partnerami społecznymi i gospodarczymi z zakresu ochrony przeciwpożarowej;
- propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy;
- wspieranie gminy w realizacji pomocy na rzecz społeczności lokalnej;
- integrowanie społeczności lokalnej;
- udział we współpracy międzynarodowej gminy.
Koordynacja KSRG na Poziomie Gminy
Funkcjonowanie Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) na obszarze gminy jest koordynowane przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta), zgodnie z art. 14 ust. 5 ustawy Prawo ochrony przeciwpożarowej. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji KSRG (Dz. U. z 2011 r., nr 46, poz.) określa pewne aspekty tej organizacji. Jednakże, ani ustawa Prawo ochrony przeciwpożarowej, ani ustawa o samorządzie gminnym (Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym - Tekst jednolity - Dz. U. z 2001 r., Nr 142, poz. 1591 z późn. zm.), ani rozporządzenie KSRG nie precyzują szczegółowych zadań Komendanta Gminnego OSP wprost.
Włączenie jednostki OSP do KSRG uwarunkowane jest osiągnięciem przez nią wymaganych standardów wyposażenia i wyszkolenia, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz.U. z 2014 r., poz. 1317). Włączenie to poprzedzone jest zawarciem porozumienia między właściwym miejscowo komendantem powiatowym (miejskim) Państwowej Straży Pożarnej, jednostką OSP a wójtem gminy, burmistrzem lub prezydentem.
Porozumienie, zawierane na czas określony, powinno określać:
- deklarowaną gotowość operacyjną, w tym siły i środki jednostki przewidziane do wykorzystania w systemie;
- zadania ratownicze przewidziane dla jednostki w ramach systemu;
- wymaganą liczbę i wymagany poziom wyszkolenia ratowników w jednostce;
- sposób utrzymania stanu gotowości jednostki do działań ratowniczych;
- sposoby alarmowania jednostki;
- okres obowiązywania porozumienia;
- warunki rozwiązania porozumienia.
Ewidencję jednostek włączonych do KSRG prowadzi Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej. Stan OSP w KSRG w poszczególnych latach przedstawia się następująco:
- 2015 - 4195
- 2016 - 4306
- 2017 - 4376
- 2018 - 4439
- 2019 - 4505
- 2020 - 4610
- 2021 - 4736
- 2022 - 4869
- 2023 - 5030
Łącznie od 2016 do 2023 roku włączono do KSRG 835 jednostek.
Zadania Komendanta Gminnego ZOSP RP
Kluczowe Funkcje
Podstawową funkcją Komendanta Gminnego jest koordynacja działań związanych z przygotowaniem ochotniczych straży pożarnych do działań ratowniczych i ich uczestnictwem w tych działaniach. Komendant Gminny pełni funkcję dowódcy jednostek operacyjno-technicznych OSP (JOT OSP) z terenu gminy. Do jego zadań należy także określanie potrzeb finansowych OSP z terenu gminy i zgłaszanie ich do projektu budżetu gminy. Można przyjąć, że Komendant Gminny jest również odpowiedzialny za aktualizację planu ratowniczego swojej gminy.
Komendant Powiatowy (Miejski) PSP wykonuje swoje zadania na terenie gminy i powiatu, co podkreśla, że gmina jest terenem działania Komendy Powiatowej PSP. Podmiotem odpowiedzialnym w czasie akcji ratowniczych jest zawsze gmina lub właściciel terenu, a siły i środki uczestniczące w likwidacji skutków zdarzenia są środkami z poziomu gminy.
Szczegółowe Obowiązki Komendanta Gminnego
Zadania Komendanta Gminnego, wynikające z zadań zarządu oddziału gminnego wobec Związku OSP RP i ochotniczych straży pożarnych, obejmują:
- przedstawianie zarządowi oddziału gminnego Związku informacji i ocen dotyczących przygotowania i udziału OSP w działaniach ratowniczych;
- aktywny udział w walnych zebraniach OSP, przedstawianie na tych zebraniach ocen dotyczących działań ratowniczych;
- współdziałanie w organizacji gminnych zawodów pożarniczych OSP i MDP;
- podejmowanie działań na rzecz powołania w OSP jednostek operacyjno-technicznych (JOT);
- udzielanie pomocy naczelnikom OSP w zakresie szkolenia ratowników OSP oraz organizowanie ćwiczeń i pokazów;
- współpraca z naczelnikami OSP w zakresie doskonalenia ratowniczego;
- nadzór nad przestrzeganiem w OSP i podczas działań ratowniczych przepisów BHP, przedstawienie zarządowi oddziału gminnego Związku ocen i wniosków w tym zakresie;
- współdziałanie w organizowaniu i wyszkoleniu MDP (Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych);
- oddziaływanie na OSP w zakresie przestrzegania regulaminów, w tym zasad musztry i występowania pododdziałów w szyku zwartym;
- nadzór nad opracowywaniem, aktualizacją i przekazywaniem „Raportów OSP”.
Uprawnienia Komendanta Gminnego
Uprawnienia Komendanta Gminnego obejmują:
- kierowanie działaniami ratowniczymi w zakresie, w jakim umożliwiają to obowiązujące przepisy;
- wnioskowanie do naczelników ochotniczych straży pożarnych dotyczące usunięcia niedociągnięć obniżających gotowość bojową jednostek operacyjno-technicznych OSP;
- nadzorowanie realizacji rocznych planów szkoleń JOT OSP, w tym organizacji ćwiczeń, zawodów i pokazów;
- udział w przeglądach operacyjno-technicznych JOT OSP;
- przedstawianie propozycji w zakresie nadawania naczelnikom ochotniczych straży pożarnych odznaczeń państwowych, odznak korporacyjnych i innych form wyróżnień;
- współpraca z instytucjami na terenie gminy w zakresie działalności operacyjno-technicznej OSP;
- za realizację zadań powierzonych Komendantowi Gminnemu przez gminę może on otrzymywać wynagrodzenie zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Aspekty Działań Ratowniczych i Kontroli
Ekwiwalent za Udział w Działaniach
Ekwiwalent za udział w działaniach ratowniczych lub szkoleniach należy się strażakom OSP zgodnie z art. 28 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Jeżeli Komendant Gminny udaje się na akcję jedynie w celu obserwacji jej przebiegu, bez czynnego udziału w prowadzeniu działań, ekwiwalent za udział w akcji mu nie przysługuje. Ekwiwalent jest wypłacany za czynny udział. Podobnie, wyjazd na kontrolę jednostek OSP nie jest ani udziałem w działaniach, ani szkoleniem, więc za taki wyjazd ekwiwalent się nie należy.
Nadzór i Kontrola Jednostek OSP
W przypadku kontroli jednostek, Komendant Gminny zazwyczaj korzysta z samochodu służbowego. Komendant Gminny może jechać do działań, aby kontrolować podległe OSP. Kontrola ta może dotyczyć przestrzegania przez ratowników przepisów BHP, np. czy są odpowiednio ubrani i czy wykonują swoje zadania we właściwy sposób. Należy pamiętać, że dowódca działań ma prawo odstąpić od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne, jeśli uzna to za konieczne. Taki wyjazd kontrolny, choć praktykowany, nie jest prawnie unormowany wprost.
Planowanie Ratownicze na Poziomie Gminy
Plan ratowniczy jest opracowywany na wypadek nieprzewidzianych okoliczności i nagłych wydarzeń, szczególnie w sytuacjach kryzysowych. Określenie procedur postępowania i umieszczenie ich w planie działań jest niezbędne dla uniknięcia nieporozumień. Plany te opisują, kto, co i kiedy będzie robił, przy użyciu jakich zasobów oraz na jakiej podstawie prawnej - przed, w trakcie i natychmiast po zdarzeniu kryzysowym. Zapewniają one przemyślane strategie komunikacji oraz podstawy do badań i oceny w celu wprowadzenia ewentualnych zmian.
Obowiązek planowania w ramach przygotowań obronnych państwa wynika z ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie warunków i trybu planowania i finansowania zadań wykonywanych w ramach przygotowań obronnych państwa przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego. Roczne plany tworzy się dla obszarów powiatu, województwa i kraju. Celem planów jest zapewnienie systemowego, skoordynowanego i efektywnego reagowania na zdarzenia, które powodują lub mogą spowodować stan kryzysu, poprzez kierowanie działaniem wszystkich jednostek organizacyjnych administracji rządowej i samorządowej oraz innych osób prawnych i fizycznych.
Rodzaje Planów Operacyjno-Ratowniczych
Rozróżnia się plany wewnętrzne i zewnętrzne. Komendant Wojewódzki PSP, na podstawie przedstawionych informacji, opracowuje dla zakładu o dużym ryzyku zewnętrzny plan operacyjno-ratowniczy dla terenu narażonego na skutki awarii przemysłowej, znajdującego się poza zakładem. Ustawa o Państwowej Straży Pożarnej stanowi, że do zadań komendanta powiatowego (miejskiego) PSP należy między innymi opracowywanie planów ratowniczych na obszarze powiatu. Podobny obowiązek spoczywa na komendancie wojewódzkim w odniesieniu do województwa.
Prowadzący zakład o zwiększonym lub dużym ryzyku powstania awarii przemysłowej sporządza program zapobiegania poważnym awariom, w którym przedstawia system zarządzania zakładem. Ponadto, prowadzący taki zakład jest obowiązany opracować raport o bezpieczeństwie oraz wewnętrzny plan operacyjno-ratowniczy.
Analizy związane z planowaniem ratowniczym stanowią podstawę ewentualnych korekt sieci podmiotów systemu na jego poszczególnych poziomach funkcjonowania oraz planowania i rozmieszczania sprzętu specjalistycznego. Analizy te poddaje się aktualizacji co najmniej raz w roku.
Łączenie Funkcji i Wyzwania Organizacyjne
Konflikt Interesów i Praktyka
Często pojawia się pytanie o możliwość łączenia funkcji Komendanta Gminnego z innymi rolami, takimi jak Naczelnik OSP, kierowca-konserwator w swojej OSP, czy nawet Prezes OSP. Z jednej strony, Komendant Gminny to funkcja (wybierana na zjeździe zarządu gminnego), a kierowca-konserwator to stanowisko pracy (zatrudniane przez gminę). Uważa się, że nie ma żadnego powodu, aby tak nie mogło być, zwłaszcza że zazwyczaj są to części etatu i chodzi o kwestię wpisania w zakres obowiązków szerokiego wachlarza zadań. Ponadto, nikt nie mówi, że konserwator musi być kierowcą na akcji.
Z drugiej strony, łączenie funkcji Komendanta Gminnego z Naczelnikiem lub Prezesem OSP budzi wątpliwości etyczne. Prezes OSP siłą rzeczy może przedkładać interesy swojej jednostki, nawet nieświadomie, co może prowadzić do konfliktu interesów. Statuty OSP mogą zawierać zapisy na ten temat. W praktyce zdarzają się sytuacje, gdy prezes jednej z OSP jest równocześnie Komendantem Gminnym. Jeżeli ogólnie nie ma niezdrowej rywalizacji na terenie gminy, takie rozwiązanie może funkcjonować.
"System przepala nasze pieniądze" Mocne słowa o NFZ
Ewolucja Roli i Percepcja
W niektórych gminach powołuje się koordynatora ds. ochotniczych straży pożarnych, który podlega bezpośrednio pod wydział bezpieczeństwa obywateli w urzędzie i realizuje zadania związane z funkcjonowaniem jednostek ochrony przeciwpożarowej, zarządzaniem kryzysowym, obroną cywilną itp. Niekiedy Zarząd Gminny z Komendantem bywa postrzegany jako twór skupiony głównie na działalności reprezentacyjnej (medale, sztandary), z mniejszym wpływem na kwestie zakupów i decyzyjność, co może być wyzwaniem w efektywnym zarządzaniu zasobami.
Podstawowe Akty Prawne Regulujące Działalność
- Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. Nr 81, poz. 351 z 1991 r. z późn. zm.)
- Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 88, poz. 400 z 1991 r. z późn. zm.)
- Ustawa Prawo ochrony środowiska (Dz. U. 2001. nr 62, poz. 627. z późn. zm.)
- Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Tekst jednolity - Dz. U. z 2001 r., Nr 142, poz. 1591 z późn. zm.)
- Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 2490)
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz. U. z 2011 r., nr 46, poz.)
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz. U. Nr 111, poz.) - należy zweryfikować aktualność
- Rozporządzenie MSWiA z dnia 14 września 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz. U. 1998 nr 38 poz. 223) - należy zweryfikować aktualność
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać plany operacyjno-ratownicze (Dz. U. 2003. nr 131, poz. 1219)
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 grudnia 2002 r. w sprawie sposobu tworzenia gminnego zespołu reagowania, powiatowego i wojewódzkiego zespołu reagowania kryzysowego oraz Rządowego Zespołu Koordynacji Kryzysowej i ich funkcjonowania (Dz. U. nr 215 poz. 1818 z 2002r.; Dz. U. nr 210 poz.)
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz.U. z 2014 r., poz. 1317)
Rola Komendanta Gminnego ZOSP RP, choć w pewnym zakresie niedookreślona w przepisach prawnych, jest niezwykle istotna dla prawidłowego funkcjonowania systemu ochrony przeciwpożarowej na poziomie gminy. Obejmuje ona szeroki zakres zadań koordynacyjnych, nadzorczych i planistycznych, mających na celu zapewnienie gotowości bojowej OSP i bezpieczeństwa mieszkańców. Skuteczność jego działań w dużej mierze zależy od współpracy z lokalnymi samorządami, PSP oraz samymi jednostkami OSP, a także od umiejętności zarządzania w dynamicznie zmieniających się warunkach.