W celu podjęcia służby w Państwowej Straży Pożarnej (PSP), kandydat musi spełnić szereg wymagań, które są określone w ustawie z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (tekst jednolity z dnia 29 września 2021 r., Dz.U. z 2021 r. poz. 1969 ze zm.). Służbę w Państwowej Straży Pożarnej może pełnić obywatel polski, niekarany za przestępstwo lub za przestępstwo skarbowe, korzystający z pełni praw publicznych, posiadający co najmniej średnie wykształcenie oraz zdolność fizyczną i psychiczną do pełnienia tej służby (art. 28 cytowanej ustawy). Oceny zdolności fizycznej i psychicznej do służby w Państwowej Straży Pożarnej dokonują komisje lekarskie podległe ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych (art. 29 cytowanej ustawy).
Wymagania ogólne i proces rekrutacji do PSP
Niezależnie od wybranej ścieżki rekrutacji - służby kandydackiej czy służby przygotowawczej - kandydat musi spełniać następujące warunki:
- Korzystać z pełni praw publicznych.
- Posiadać zdolność fizyczną i psychiczną do pełnienia służby.
- Posiadać uregulowany stosunek do służby wojskowej (nie dotyczy kobiet).
- Nie może być karany za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.
- Posiadać co najmniej średnie wykształcenie (w przypadku naboru do szkół również maturę, której wyniki są oceniane w toku rekrutacji).
Kształcenie kadr oficerskich odbywa się w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie. Kształcenie na poziomie aspiranckim realizują trzy szkoły: Centralna Szkoła Państwowej Straży Pożarnej w Częstochowie, Szkoła Aspirantów Państwowej Straży Pożarnej w Krakowie oraz Szkoła Aspirantów Państwowej Straży Pożarnej w Poznaniu.
By umożliwić podjęcie służby w PSP najlepszym kandydatom prowadzi się postępowanie kwalifikacyjne, w którym przyjmuje się system punktacji gratyfikujący posiadane uprawnienia kandydata. Określa to Rozporządzenie MSWiA z dnia 29 marca 2018 r.
Po uzyskaniu najwyższej liczby punktów w procesie rekrutacji, kandydaci są kierowani na badania lekarskie. Komisje te oceniają zdolność fizyczną i psychiczną kandydatów do pełnienia służby w PSP, opierając się na przepisach zawartych w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 11 października 2018 r.
Przebieg szczegółowych badań lekarskich w RKL MSW
Badania lekarskie, które zajmują zazwyczaj kilka dni, rozpoczynają się od wizyty po skierowanie i obiegówkę. Ważne jest posiadanie przy sobie książeczki wojskowej, o którą nie zawsze informuje się kandydatów z wyprzedzeniem.
Badania laboratoryjne i diagnostyczne
Na czczo pobierana jest krew i mocz do badań. W trakcie analizy krwi sprawdzane są między innymi poziom glukozy, bilirubiny i kreatyniny, a także przeprowadzany jest test na obecność wirusa HIV. Następnie wykonywane jest RTG kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego (LS) na pusty żołądek oraz RTG klatki piersiowej. Kolejnym etapem jest badanie EKG i konsultacja z kardiologiem, który pyta o ewentualne utraty przytomności czy inne dolegliwości sercowe.
Badania psychologiczne i psychiatryczne
Badanie psychologiczne obejmuje testy osobowości i inteligencji, a także badanie w ciemni. Zakończeniem jest rozmowa z psychologiem, podczas której kandydat opowiada o sobie i motywach podjęcia służby. Po badaniach psychologicznych z kwestionariuszem udaje się do psychiatry, który zazwyczaj pyta o choroby w rodzinie i ewentualne halucynacje. To badanie jest zazwyczaj krótkie.
Kolejne etapy badań
Następnego dnia rano odbierane są wyniki z laboratorium i RTG. W przypadku podwyższonych wartości, takich jak bilirubina czy kreatynina, może być konieczne powtórzenie badań krwi na czczo, z zaleceniem spożycia dużej ilości wody niegazowanej i unikania tłustych potraw. Ponownie badane są wtedy mocznik, AspAT, AIAT i GGTP.
- Neurolog: ocenia równowagę i koordynację, prosząc o stanie, zamknięcie oczu i dotknięcie nosa.
- Okulista: sprawdza ostrość wzroku poprzez czytanie z tablicy oraz widzenie przestrzenne (test z muchą).
- Laryngolog: bada przegrodę nosową i wykonuje badanie audiometryczne (audiogram). W przypadku nieznacznego skrzywienia przegrody nosowej, o ile nos jest drożny, kandydat może zostać uznany za zdolnego.
- Spirometria i pulmonolog: po spirometrii oczekuje się na konsultację z pulmonologiem, który analizuje wyniki spirometrii i RTG klatki piersiowej.
- Internista: ocenia ogólny stan zdrowia, w tym wyniki badań krwi. W przypadku niewielkich odchyleń, takich jak lekko podwyższona bilirubina czy AIAT, internista może stwierdzić brak przeciwwskazań, wskazując na wpływ stresu, diety czy wysiłku.
- Ortopeda: ocenia postawę, kręgosłup, stawy i skórę, prosząc o rozebranie się do bielizny, wykonanie skłonu, kucnięcia i kilku kroków.
Posiedzenie komisji i orzeczenie
Po skompletowaniu wszystkich badań, dokumentów i obiegówki, następuje posiedzenie komisji lekarskiej. Proces jest zazwyczaj szybki. Kandydaci są proszeni o rozebranie się do naga w celu ogólnej oceny stanu zdrowia. Po przeglądzie wszystkich badań i opinii lekarskich, komisja wydaje orzeczenie o zdolności do służby w PSP. W przypadku pozytywnej opinii, dane kandydata są weryfikowane, a orzeczenie podpisywane w dwóch egzemplarzach. Przykładowo, kandydat z nieznacznymi zwapnieniami płuc lub historią nadciśnienia (kontrolowanego lekami i bez zmian na sercu) może mieć obawy, jednak komisja ocenia aktualny stan zdrowia i wpływ ewentualnych schorzeń na zdolność do pełnienia służby.
Film instruktażowy LPR - PSP
Wskazówki przed badaniami
Zaleca się zrobienie przerwy od alkoholu, tłustego jedzenia i intensywnego wysiłku fizycznego przed badaniami oraz spożycie dużej ilości wody niegazowanej. Podejście do badań powinno być spokojne i bezstresowe. Kandydaci z obiegówkami często mają pierwszeństwo przed innymi pacjentami, co może przyspieszyć proces.
Zagrożenia dla zdolności do służby
Podczas badań komisja zwraca szczególną uwagę na schorzenia i ułomności, które mogą wpływać na bezpieczeństwo i efektywność służby strażaka. Do dyskwalifikujących chorób i dolegliwości, które mogą świadczyć o niezdolności do służby, należą m.in. choroby serca i układu krążenia, choroby układu oddechowego, choroby układu ruchu, a także urazy lub choroby neurologiczne.
Wiele pytań dotyczyło chorób, takich jak zaburzenia widzenia przestrzennego, małe zwapnienia płuc, problemy po operacji barku (cysta po złamaniu), podwyższone ciśnienie tętnicze czy historia nadciśnienia. Kandydaci, u których lekarz rodzinny wpisał do historii choroby "nadciśnienie pierwotne" mają obawy, zwłaszcza gdy komisja żąda historii choroby z ostatnich 5 lat. Jeżeli jednak ciśnienie jest w porządku dzięki lekom i nie ma zmian na sercu, istnieje szansa na pozytywne orzeczenie. Niemniej, podwyższone wartości ciśnienia (np. powyżej 140) mogą prowadzić do odrzucenia, nawet jeśli badanie Holterem wypadło pomyślnie i kardiolog wydał pozytywną opinię. W takich przypadkach istnieje możliwość odwołania się od decyzji komisji.
Orzecznictwo sądów administracyjnych
Utrwalone orzecznictwo sądów administracyjnych przyjmuje swoją kognicję w sprawach zdolności do służby funkcjonariuszy i kandydatów do służb mundurowych. Sądy uznają, że orzeczenia komisji lekarskich nie ograniczają się tylko do oceny stanu zdrowia osoby, lecz w sposób autorytatywny rozstrzygają również kwestie zdolności badanego do służby, łącząc elementy wiedzy medycznej z elementami orzecznictwa administracyjnego.
W przypadku kandydatów do służby w Państwowej Straży Pożarnej, komisje lekarskie orzekają na podstawie rozporządzenia wydanego m.in. na mocy delegacji z art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Stwierdzenie niezdolności do służby na podstawie rozpoznania chorób z wykazu stanowiącego załącznik do rozporządzenia wymaga wszechstronnego zbadania kandydata. Ograniczenie się do jednego dokumentu, np. zapisu w książeczce wojskowej, jest sprzeczne z § 12 ust. 1 rozporządzenia, które nakazuje wydanie orzeczenia po wszechstronnym zbadaniu, z uwzględnieniem badań specjalistycznych, a w razie potrzeby - po przeprowadzeniu obserwacji szpitalnej. Obowiązkiem komisji jest ustalenie aktualnego stanu zdrowia kandydata, a nie wyłącznie przedstawienie historii jego chorób. Tak więc, poprzestanie na zapisie w książeczce wojskowej byłoby do przyjęcia jedynie wówczas, gdyby stwierdzone w niej schorzenie było z całą pewnością nieuleczalne.
Sądy zwracają uwagę na to, że nawet podwyższony poziom cholesterolu, choć jest czynnikiem ryzyka, nie zawsze jest samodzielną chorobą przemiany materii, która upośledza sprawność ustroju, co jest wymagane przez przepisy do stwierdzenia niezdolności do służby.
Badania lekarskie w Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP)
Brak w przepisach szczegółowych kryteriów kierowania strażaków OSP na badania lekarskie bywa przyczyną nadużyć. Rekomendacje do skierowania na badania opierają się nierzadko na uznaniowych, arbitralnych, a nawet kapryśnych decyzjach naczelników OSP, co w sytuacji konfliktów personalnych może prowadzić do pozbawienia dobrze wyszkolonych i doświadczonych strażaków prawa do udziału w działaniach ratowniczych z powodu braku aktualnych badań.
W ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym badania lekarskie strażaków ratowników OSP przeprowadzane w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych (art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych z dnia 17 grudnia 2021 r.). Gmina może zrezygnować z finansowania badań, w przypadku posiadania przez strażaka ratownika OSP równorzędnego i aktualnego orzeczenia lekarskiego. Strażak ratownik OSP ma prawo do bezpłatnych okresowych badań lekarskich, przeprowadzanych nie rzadziej niż raz na 3 lata, na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta).
Minister Zdrowia w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji wydał rozporządzenie w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej z dnia 11 kwietnia 2022 r. (Dz.U. z 2022 r. poz. 841). Skierowanie na badania jest wydawane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań.
Zgodnie z zasadami finansów publicznych, gmina powinna finansować badania tym strażakom, którzy faktycznie wyjeżdżają do działań ratowniczych lub stanowią "pewną rezerwę" w jednostkach OSP na wypadek większych zdarzeń. Nie należy natomiast finansować badań osobom, które nie dają gwarancji aktywności w OSP.
W ramach zawieranej umowy pomiędzy gminą a OSP możliwe jest uregulowanie kwestii związanej z kierowaniem na badania lekarskie strażaków ratowników. Zwyczajowo naczelnik OSP rekomenduje strażaka ratownika OSP do badań i do działań ratowniczych, jednak statuty OSP mogą różnie regulować te zasady.