Komunikacja Radiowa w Ochotniczej Straży Pożarnej

W straży pożarnej, zarówno Państwowej, jak i Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP), komunikacja radiowa jest kluczowym sposobem kontaktowania się między ratownikami, kierującym akcją ratowniczą oraz stanowiskiem kierowania. Zapewnia ona ciągły kontakt i odgrywa ważną rolę w bezpieczeństwie strażaków podczas działań. Skuteczna, dobrze zorganizowana łączność wpływa na powodzenie działań ratowniczo-gaśniczych, umożliwiając sprawne alarmowanie, wczesne przekazywanie ważnych informacji oraz porozumiewanie się strażaków na różnych stanowiskach akcji.

Zgodnie z definicją, łączność to zespół przedsięwzięć organizacyjno-technicznych zapewniających szybki przepływ informacji pomiędzy ratownikami. Ze względu na rodzaj środka przekazu informacji łączność można podzielić na radiową, przewodową i sygnalizacyjną. W obecnych czasach łączność sygnalizacyjna i przewodowa jest niemal powszechnie wypierana przez łączność radiową.

Podstawowe Pojęcia i Zasady Łączności Radiowej

Podstawowe Definicje

Aby zrozumieć funkcjonowanie komunikacji radiowej, niezbędne jest poznanie kilku kluczowych pojęć:

• Kryptonim - umowny znak rozpoznawczy maskujący przynależność służbową korespondenta, stanowiący jego indywidualny lub grupowy adres radiotelefoniczny. Przykład: 302-10.
• Abonent - osoba upoważniona do pracy w sieciach radiowych PSP. Przykład: Dowódca zastępu.
• Kanał radiowy - tor transmisyjny określany za pomocą częstotliwości i odstępu międzykanałowego. Przykład: Kanał B004 - 148,700 MHz.
• Stacja ruchoma - radiotelefon zainstalowany na pojeździe, statku powietrznym, obiekcie pływającym (stacja przewoźna; radiotelefon przewoźny) lub noszony przez użytkownika (stacja noszona; radiotelefon noszony).
• Stacja stała - radiotelefon zainstalowany w obiekcie (budynku).
• Terminal - radiotelefon pracujący w standardzie TETRA.
• Sieć radiowa - zespół trzech lub więcej stacji radiowych (radiotelefonów) pracujących według wspólnych danych radiowych.
• Dane radiowe - dokumenty umożliwiające prowadzenie łączności z określonymi korespondentami danej sieci. Powinny zawierać wytyczne dotyczące organizacji łączności, obowiązujące sygnały radiowe, numery kanałów pracy (częstotliwości) oraz kryptonimy stacji głównej i korespondentów sieci. Dane radiowe są dokumentami poufnymi zastrzeżonymi "do użytku służbowego".
• Kierunek radiowy - sposób organizacji łączności pomiędzy dwoma stacjami, które pracują na wspólnych danych radiowych.

Typy Pracy Radiowej

W łączności radiowej wyróżnia się dwa podstawowe sposoby pracy:

• SIMPLEX - nadawanie i odbiór są umożliwione naprzemiennie w obu kierunkach łącza telekomunikacyjnego przy wykorzystaniu jednej częstotliwości.
• DUPLEX - nadawanie i odbiór są możliwe jednocześnie w obu kierunkach łącza telekomunikacyjnego przy wykorzystaniu dwóch częstotliwości.

Częstotliwości i Przepisy

Państwowa Straż Pożarna, a także Ochotnicze Straże Pożarne posiadające odpowiednie zezwolenia, wykorzystują częstotliwości z pasma pierwszego zakresu 160MHz, będącego w dyspozycji resortu spraw wewnętrznych. Pasmo to zostało podzielone na kanały radiowe z odstępem między nimi 12,5kHz. Zgodnie z Krajową Tablicą Przeznaczeń Częstotliwości (Dz.U. 2021 poz. 470), Straż Pożarna pracuje m.in. w zakresie 148,65 MHz-149,90 MHz. Służba ta korzysta z kanałów o szerokości 12.5kHz i pracuje w modulacji FM (NFM) oraz trybie simpleksowym lub dupleksowym.

Ochotnicza Straż Pożarna, która używa radiotelefonu, powinna: znać przepisy i zasady prowadzenia korespondencji radiowej, mieć ważne zezwolenie, znać zasady obsługi urządzenia radiowego oraz dysponować aktualnymi danymi radiowymi. Posługiwanie się urządzeniami łączności radiowej UKF wymaga stosowania się do jednolitych przepisów obowiązujących wszystkie jednostki, które otrzymały zezwolenie na użytkowanie sprzętu radiowego pracującego w paśmie częstotliwości Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Zasady Prowadzenia Korespondencji Radiowej

Do najważniejszych zasad podczas prowadzenia korespondencji radiowej zaliczamy:

• Naciskanie przycisku nadawania, a następnie mówienie.
• Minimum czasu nadawania - maksimum treści. Wymieniając korespondencję w warunkach słabej słyszalności, ważne hasła należy powtarzać dwa razy, a nawet stosować zgłoskowanie.
• Nieprzekazywanie informacji o stopniach służbowych, nazwisk osób funkcyjnych oraz nazw i czynności o charakterze specjalnym lub poufnym. Do określenia osób służą specjalne kody.
• Nieprzekazywanie danych osobowych osób poszkodowanych lub biorących udział w zdarzeniu.
• Obsługujący radiotelefon każdorazowo przed rozpoczęciem nadawania obowiązany jest upewnić się, czy kanał roboczy nie jest zajęty, starając się nie przerywać innej korespondencji. Podstawowym rodzajem pracy w sieciach radiowych jest prowadzenie nasłuchu. Nadawanie ma miejsce w przypadku potrzeby wywołania korespondenta i przekazania informacji, a także zgłoszenia się na wywołanie korespondenta w celu odebrania informacji.
• W czasie prowadzenia korespondencji stosuje się formę zwracania do korespondentów: "Ty".

Sposób Wywoływania i Przekazywania Informacji

Aby wywołać korespondenta, należy nadać w kolejności:

1. Kryptonim korespondenta - 1 raz
2. Zwrot "TU" - 1 raz
3. Kryptonim własny - 1 raz
4. Zwrot "ODBIÓR" - 1 raz

Przykładowo: "459-45 tu 459-11 odbiór." Jeśli korespondent nie zgłosi się, treść wywołania należy powtórzyć, jednak nie więcej niż dwa razy. Ponowne wywoływanie powinno się rozpocząć po upływie kilku minut. W przypadku braku odbioru przy ponownym wywoływaniu, można spróbować wywołać korespondenta za pomocą innej stacji, np.: "459-49 tu 459-11 wywołaj dla mnie 459-45 odbiór."

Jeśli nasza stacja jest wywoływana przez inną stację, strażak obsługujący ją zgłasza się następująco: "Tu 459-11 odbiór."

W przypadku wywoływania stacji przez kilku korespondentów, zgłoszenie się polega na podaniu:

• Zwrotu "TU" - 1 raz
• Kryptonimu własnej stacji - 1 raz
• Zwrotu "zgłaszam się dla" - 1 raz
• Kryptonimu jednej z wywoływanych stacji - 1 raz

Przykład: "Tu 459-11 zgłaszam się dla 459-45 odbiór."

Aby przekazać treść korespondencji, należy podać:

1. Kryptonim stacji korespondenta - 1 raz
2. Zwrot "TU" - 1 raz
3. Kryptonim własnej stacji - 1 raz
4. Treść korespondencji - 1 raz
5. Zwrot "odbiór" - 1 raz

Przykład: "459-45 tu 459-11 jestem na miejscu akcji, udaję się na rozpoznanie, odbiór."

Potwierdzenie przyjęcia korespondencji polega na nadaniu:

1. Zwrotu "TU" - 1 raz
2. Kryptonimu własnej stacji - 1 raz
3. Zwrotu "zrozumiałem" - 1 raz
4. Zwrotu "odbiór" - 1 raz

Przykład: "Tu 459-11 zrozumiałem odbiór." W razie niezrozumienia treści informacji należy użyć zwrotów "powtórz" lub "nie zrozumiałem", np. "Tu 459-11 powtórz - odbiór."

Kryptonimy w Straży Pożarnej

Kryptonimy Ogólnikowe i Alarmowe

W codziennych działaniach ratowniczo-gaśniczych używa się różnych kryptonimów, które mają na celu usprawnienie komunikacji i zapewnienie bezpieczeństwa:

• OMEGA - kryptonim ogólnikowy, używany do przekazania informacji dla wielu odbiorców w sieci radiowej. Nadawanie rozpoczyna się od: "OMEGA, TU PF201-00, PRZYGOTOWAĆ SIĘ DO ODBIORU." Po upływie około jednej minuty przystępuje się do nadawania informacji ogólnikowej.
• GRANIT - sygnał w Krajowej Sieci Współdziałania i Alarmowania (nasłuchowa sieć pracująca na ogólnopolskim kanale radiowym, służąca do alarmowania, wywołania, powiadamiania i współpracy w przypadku wystąpienia ważnych przyczyn, sieć powinna pokrywać 100% powierzchni kraju). Przykład: "GRANIT, TU PF201-00, ODBIÓR." Każdy abonent słyszący sygnał GRANIT powinien zgłosić się do nadającego, np.: "PF201-00 tu DF302-21, ODBIÓR."
• RATUNEK - kryptonim-sygnał alarmowy.
• KARAT - Kierujący Działaniem Ratowniczym.
• DARIA - Dowódca odcinka bojowego, zastępu lub sekcji.
• STOPER - stanowisko ratownicze zastępu lub sekcji.
• REDUTA - rejon koncentracji Sił i Środków (punkt przyjęcia SiŚ).
• NIAGARA - stanowisko wodne, punkt czerpania wody.
• GEJZER - kryptonim-sygnał nakazujący alarmowe opuszczenie strefy zagrożonej.

Kryptonimy Funkcyjne

System łączności radiowej wykorzystuje również kryptonimy funkcyjne, które identyfikują konkretne stanowiska lub jednostki:

• 998 - Stanowisko Kierowania Komendanta Miejskiego/Powiatowego (MSK/PSK).
• 01 - Komendant właściwy dla jednostki organizacyjnej (np. 300-01 Komendant Miejski, 250-01 Komendant Szkoły Aspirantów).
• 02 - Zastępca komendanta właściwy dla jednostki organizacyjnej.
• 03 - Zastępca komendanta właściwy dla jednostki organizacyjnej.
• 10 - Punkt alarmowy.

Postępowanie w Sytuacji Zagrożenia Życia lub Zdrowia Strażaka

W sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia strażaka, wezwanie pomocy polega na:

1. Trzykrotnym podaniu kryptonimu "RATUNEK".
2. Określeniu, kto wzywa pomocy.
3. Określeniu, gdzie się znajduje, co się stało i jaki rodzaj pomocy jest potrzebny.

Wzywanie pomocy kryptonimem "RATUNEK, RATUNEK, RATUNEK" należy prowadzić do momentu, aż odebranie wezwania zostanie potwierdzone przez kierującego działaniem ratowniczym. W przypadku nadania drogą radiową kryptonimu "RATUNEK", użytkownicy radiotelefonów pracujących na danym kanale radiowym przerywają korespondencję i koncentrują się na prowadzeniu nasłuchu. Ze strażakiem wzywającym pomocy korespondencję prowadzi kierujący działaniem ratowniczym lub dowódca odcinka bojowego. Kierujący działaniem ratowniczym lub dowódca odcinka bojowego wydaje rozkaz o natychmiastowym wycofaniu przez przekazanie sygnału alarmowego "GEJZER". W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia sygnał alarmowy "GEJZER" może przekazać każdy strażak. Strażak, który otrzymał rozkaz wycofania się ze strefy zagrożenia przekazany w formie sygnału alarmowego "GEJZER", niezwłocznie potwierdza wykonanie tego rozkazu.

Ewolucja i Nowoczesne Technologie w Łączności Radiowej OSP

Identyfikacja Jednostek i Pojazdów

Wraz z rozwojem techniki pożarniczej na szczeblu dowodzenia i kierowania działaniami ratowniczo-gaśniczymi, pojawiły się problemy w szybkiej i sprawnej identyfikacji jednostek, pojazdów oraz sprzętu, takiego jak łodzie ratownicze, przyczepy, kontenery czy motopompy. Często zdarza się, że na miejscu zdarzenia pracuje kilkanaście pojazdów pożarniczych różnego typu, z różnych jednostek.

W związku z tym w jednostkach ochrony przeciwpożarowej wprowadzono odpowiednie oznakowanie pojazdów pożarniczych. Prawidłowo zinterpretowane oznakowanie informuje odbiorcę o przynależności pojazdu lub sprzętu do jednostki ochrony przeciwpożarowej, jego rodzaju oraz o kryptonimie radiowym. Numer operacyjny jest umieszczany na pojazdach samochodowych straży pożarnych wyposażonych i oznakowanych jako pojazdy uprzywilejowane w ruchu drogowym. Powinien zostać wykonany według wytycznych zamieszczonych w Załączniku nr 1 do Zarządzenia Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 10 kwietnia 2008 r. Generowanie liter i cyfr zgodnie z zasadami określonymi w załączniku do Zarządzenia Komendanta Głównego jest możliwe po pobraniu kroju czcionki (fontu) pt. „Oznakowanie”.

Na przednich drzwiach kabin samochodów gaśniczych, specjalnych lub ratowniczych może być umieszczony herb odpowiednio: województwa, powiatu, miasta, emblemat szkoły lub godło PSP. Wysokość herbu, emblematu lub godła powinna wynosić 25 cm. Na samochodach gaśniczych i specjalnych, których kolor lub kształt nadwozia nie sugeruje przynależności do straży pożarnej, może być umieszczony napis w kolorze numeru operacyjnego o treści: "STRAŻ POŻARNA" lub "PAŃSTWOWA STRAŻ POŻARNA".

Migracja na Łączność Cyfrową (DMR)

Zapewnienie niezawodnej i ciągłej łączności radiowej stanowi fundament skuteczności działań ratowniczych oraz bezpieczeństwa zarówno ratowników, jak i osób poszkodowanych. Każdy etap prowadzenia akcji - od momentu przyjęcia zgłoszenia poprzez wymianę informacji w trakcie dojazdu, aż po koordynację sił na miejscu zdarzenia - opiera się na sprawnym i niezakłóconym przepływie komunikatów.

Migracja na system łączności cyfrowej w standardzie DMR (Digital Mobile Radio) w Państwowej Straży Pożarnej oraz Ochotniczych Strażach Pożarnych jest procesem nie tylko technologicznym, ale przede wszystkim operacyjnym. DMR to międzynarodowy standard cyfrowej radiokomunikacji ruchomej opracowany przez ETSI (European Telecommunications Standards Institute), stworzony z myślą o radiotelefonach profesjonalnych (PMR) używanych w służbach, przemyśle i logistyce.

Wdrażane rozwiązania mają na celu zwiększenie niezawodności komunikacji, poprawę bezpieczeństwa ratowników oraz skrócenie czasu reakcji w sytuacjach zagrożenia życia i zdrowia. Przejście na nowoczesne standardy łączności cyfrowej to inwestycja w narzędzia, które umożliwią sprawniejszą koordynację sił i środków, lepsze pokrycie zasięgiem radiowym oraz ochronę przesyłanych informacji przed dostępem osób nieuprawnionych.

Proces przejścia na nowoczesny system łączności wymaga w pierwszej kolejności dostosowania wyposażenia jednostek do standardów operacyjnych obowiązujących w systemach łączności cyfrowej. Jednostki muszą dysponować urządzeniami spełniającymi wymogi koncepcji migracji na łączność cyfrową. Takie wyposażenie zapewnia możliwość prowadzenia korespondencji w nowej technologii. Docelowo rekomenduje się, aby każdy ratownik w pojeździe posiadał radiotelefon noszony, co znacząco zwiększa bezpieczeństwo i efektywność działań w strefie zagrożenia. Przy zakupie należy zwrócić szczególną uwagę na zgodność sprzętu z wymaganiami systemu DMR.

Połączenie systemów DMR z nowymi formami powiadamiania - takimi jak Regionalny System Ostrzegania (RSO), ALERT-RCB, media czy aplikacje - tworzy nową jakość w koordynacji danych i alarmowaniu.

Praktyka i Sprzęt Radiowy w OSP

Klarowność i Kanały Radiowe

Korzystanie z kanałów radiowych wiąże się z przestrzeganiem określonych zasad, dzięki którym akcja może potoczyć się sprawniej. W komunikacji najważniejsze jest unikanie chaosu, dlatego istnieją różne kanały radiowe. Wyróżnia się te dedykowane do komunikacji wewnętrznej w jednostkach, do kontaktu z centralą, a także do współpracy z innymi służbami ratunkowymi. Każdy kanał ma określoną rolę i cel. Na przykład, każda komenda PSP (główna, wojewódzka, miejska/powiatowa) ma swój wyznaczony kanał radiowy (np. B021T dla KM PSP Wrocław), na którym pracują wszystkie zastępy prowadzące działania na terenie miasta i powiatu. Swoje wewnętrzne kanały mają także poszczególne Jednostki Ratowniczo-Gaśnicze. Gdy jest dużo wezwań i tłok na radiu, utrzymanie porządku na kanale powiatowym jest kluczowe.

W trakcie komunikowania obowiązuje zasada klarowności i zwięzłości w nadawaniu komunikatów. Strażacy muszą przekazywać krótkie informacje w sposób jasny i zrozumiały, aby unikać nieporozumień. Z kanałów radiowych powinny korzystać tylko uprawnione osoby. Nie przekazuje się informacji o stopniach służbowych i danych o osobach funkcyjnych.

Łączność Wewnętrzna i Specyfika Działań

Komunikacja pomiędzy członkami załogi strażackiej w pojazdach i w różnych miejscach zdarzenia jest bardzo ważna. Do tych celów wykorzystuje się zaawansowane systemy łączności wewnętrznej, które obejmują zarówno łączność radiową, jak i przewodową, a także systemy sygnalizacyjne. Współczesne pojazdy strażackie wyposażone są także w systemy GPS, które umożliwiają śledzenie lokalizacji pojazdów w czasie rzeczywistym. Ochotnicze Straże Pożarne coraz częściej wyposażone są w radiotelefony samochodowe i nasobne, co zapewnia wygodną łączność bez konieczności kontaktu wzrokowego czy przewodów.

W praktyce, korespondencja radiowa ze stanowiskiem kierowania (MSK/PSK) zawsze odbywa się zgodnie z przepisami - zgłoszenie wyjazdu, przyjazdu, powrotu. Przykładowa komunikacja to:

"Radom 998, zgłoś się dla 119-21."
"Zgłaszam się dla 119-21."
"Wypadek na drodze do XXXX."
"Tu 119-21, zgłaszam wyjazd."
"Zrozumiałem."
"Radom 998, 119-21 na miejscu."
"Zrozumiałem."
"Radom 998, tu 119-21, zgłaszam powrót z miejsca zdarzenia."
"Zrozumiałem."
"Radom 998, 119-21 w bazie."
"Zrozumiałem."

Po dojeździe na miejsce zdarzenia strażacy meldują: "Jestem na miejscu, za chwilę sytuacja", a po szybkim rozpoznaniu podają sytuację, prosząc o dodatkowe siły i środki lub nie. W przypadku trudnych akcji, gdzie jednostki są rozśrodkowane (np. pożar na długim odcinku), wykorzystuje się dodatkowe kanały ratownicze, aby nie zakłócać pracy głównego PSK. To pozwala na swobodniejszą komunikację w ramach podgrup, koordynowaną przez dowódcę. Chociaż formalne formułki są ważne, w sytuacjach krytycznych na miejscu akcji, gdzie liczy się szybkość, bywa stosowana bardziej "luźna" komunikacja, jednak zawsze z zachowaniem zasad bezpieczeństwa i efektywności działań.

Rejestrowanie rozmów radiowych stanowi ważny "bezpiecznik" w przypadku wątpliwości co do przebiegu akcji czy uzasadnienia działań. Przykładowo, zgłoszenie "...udaję się alarmowo tam i tam... MSK... zrozumiałem prawidłowo..." może stanowić potwierdzenie zgodności na przejazd alarmowy.

Sprzęt Radiowy dla Strażaków

Strażacy uczestniczący w działaniach ratowniczych mają obecnie sprzęt, który znacząco wpływa na przebieg akcji. Dbałość o stan techniczny sprzętu łączności (anten, fiderów, radiotelefonów) to nie tylko obowiązek, ale również czynnik autentycznie ratujący ludzkie życie i mienie. Do sprawnego i bezpiecznego przeprowadzenia akcji ratowniczej potrzebne są przede wszystkim narzędzia do komunikacji. Stały kontakt między strażakami - od chwili wyjazdu na akcję aż do powrotu do remizy, decyduje o tym, czy działania przebiegną płynnie.

Radiotelefony samochodowe (przewoźne) dzielimy na analogowe i cyfrowe. Przykładem jest Dynascan M-6D, który charakteryzuje się niespotykaną mocą wyjściową (do 70W), co w niesprzyjających warunkach (teren górzysty czy silnie zurbanizowany) może zapewnić czytelny kontakt radiowy. Radiotelefony cyfrowe pracujące w standardzie DMR będą sukcesywnie wypierać rozwiązania analogowe. Radiotelefony przenośne (nasobne-podręczne) różnią się przede wszystkim mocą wyjściową oraz jakością wykonania. Na przykład, model Wouxun KG-828 to wytrzymała, profesjonalna wersja bez wyświetlacza i klawiatury z akumulatorem o dużej pojemności.

Na rynku dostępne są radiotelefony od marek takich jak Motorola i Hytera (np. Hytera HP685 zapewniająca czysty dźwięk i rozszerzony zasięg). Produkty te cechuje solidna konstrukcja i mogą być stosowane w różnych środowiskach, gdzie pojawi się kurz lub woda. Wiele modeli ma również funkcję dual watch, która umożliwia nasłuch dwóch częstotliwości jednocześnie, automatycznie przełączając się na silniejszy sygnał. Radiotelefony posiadają znakomity zasięg, długą żywotność akumulatora, a wiele narzędzi pozwala również na przesyłanie dźwięku i danych w systemie Bluetooth, a także na przesyłanie wiadomości tekstowych.

W przypadku konieczności stałego nasłuchu, skutecznym rozwiązaniem pozostaje użycie skanera. Przykładem jest analogowo-cyfrowy Uniden UBCD 3600, charakteryzujący się dobrym współczynnikiem ceny do możliwości. Warunkiem dobrego nasłuchu jest odpowiednia antena.

tags: #komunikacja #radiowa #w #osp