W obliczu sił natury, takich jak powodzie, pożary czy silne wiatry, szybka i skoordynowana reakcja służb ratowniczych jest kluczowa. Jedna jednostka straży pożarnej to w takich sytuacjach zbyt mało. Potrzebna jest większa mobilizacja, współpraca i szybkie działanie. Właśnie w tym celu funkcjonuje Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG), który stanowi integralną część organizacji bezpieczeństwa wewnętrznego państwa.
KSRG ma na celu ratowanie życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także prognozowanie, rozpoznawanie i zwalczanie pożarów, klęsk żywiołowych oraz innych miejscowych zagrożeń. Jest to system zorganizowany i prowadzony przez Państwową Straż Pożarną (PSP), który łączy w sobie zawodowców i ochotników, tworząc sprawnie działającą machinę zdolną podołać najpoważniejszym zagrożeniom.
Geneza i Historia Powstania KSRG
Koncepcja powołania Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego pojawiła się już w piśmie skierowanym 23 listopada 1990 r. do posłów Anny Dynowskiej i Bronisława Geremka przez przedstawicieli środowiska strażackiego. Wśród podpisanych byli między innymi: Krzysztof Wojtulski (przewodniczący Krajowej Sekcji NSZZ Solidarność), ppłk poż. mgr Andrzej Jaroszek (przedstawiciel zespołu redakcyjnego ustawy o PSP) oraz gen. poż. Andrzej Stefanowski (komendant główny straży pożarnych).
Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy został utworzony jeszcze w 1991 roku na mocy ustawy o ochronie przeciwpożarowej jako element organizacji bezpieczeństwa wewnętrznego kraju. Na podstawie ustaw z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej oraz o Państwowej Straży Pożarnej, w lipcu 1992 r. zaczęła funkcjonować Państwowa Straż Pożarna. Ustawa o Państwowej Straży Pożarnej w art. 2 informowała, że organizatorem krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego jest Państwowa Straż Pożarna, a jego celem jest ochrona życia, zdrowia i mienia podczas walki z pożarami i innymi klęskami, ratownictwa technicznego i chemicznego. Szczegółowe zasady organizacji miał określić minister spraw wewnętrznych.
Prace nad nowym systemem trwały niemal od samego początku istnienia Państwowej Straży Pożarnej. Na łamach „Przeglądu Pożarniczego” w kwietniu 1992 r. ówczesny zastępca komendanta głównego PSP st. bryg. Maciej Schroeder wspominał o pracach podjętych w celu stworzenia podstawy nowego systemu, zwracając uwagę na fakt, że nowa sytuacja prawna przez swoją przejrzystość ułatwia egzekwowanie przepisów oraz opracowanie nowych regulacji dotyczących ratownictwa technicznego, chemicznego i ekologicznego.
Pierwsza rocznica powołania Państwowej Straży Pożarnej w lipcu 1993 r. stała się okazją do zaprezentowania nowej koncepcji organizacji KSRG przez komendanta głównego PSP nadbryg. Feliksa Delę oraz zastępcę dyrektora Krajowego Centrum Koordynacji Ratownictwa bryg. inż. Marka Płoticę. Zgodnie z przedstawioną koncepcją, w ramach KSRG miała się dokonać integracja potencjału wielu służb i instytucji w celu zapewnienia wsparcia Państwowej Straży Pożarnej. Zwrócono szczególną uwagę na rolę Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), których odpowiednio przeszkolone i doposażone siły i środki miały być znaczącą pomocą w terenie. W założeniu system miał stworzyć możliwość zapewnienia bezpieczeństwa na terenie całego kraju, rozważano więc gęstość sieci jednostek.
Na początku system miał składać się z 2 do 2,5 tys. jednostek OSP oraz zakładowych straży pożarnych i służb ratowniczych. Niestety, już wtedy napotkano problem niechęci do integracji w ramach jednego systemu ratowniczego, co wiązano z utratą pełnej podmiotowości. Aby przekonać inne służby i organizacje do systemu tworzonego przez Państwową Straż Pożarną, organizowano narady i spotkania. W tym czasie zakładano, że 95% działań ratowniczych będzie realizowane przez siły i środki KSRG. Zwracano uwagę na braki w wyposażeniu, sięgające 60% w sprzęcie ratownictwa technicznego, a 80% w ratownictwie chemicznym, co oznaczało, że osiągnięcie pełnej wydajności zajmie jeszcze kilka lat.
Aby przetestować założenia systemu, w marcu 1994 r. w województwie opolskim uruchomiono pilotażowo wojewódzki system ratowniczo-gaśniczy. Metodycznie przystąpiono do działań, tworząc listy zagrożeń oraz sił i środków. Opracowano adekwatne plany ratownicze oraz listę osób, które dzięki swojej wiedzy eksperckiej mogły być pomocne przy likwidacji wybranych zagrożeń. Jednostkom najbardziej zaawansowanym w ratownictwie technicznym, chemicznym i wodnym przypisano oficjalnie specjalizacje. Podpisano porozumienia z zakładami przemysłowymi oraz instytucjami, regulujące współpracę przy działaniach ratowniczych. Komendant główny PSP podkreślał, że zrobiono wszystko, co tylko przy tak ograniczonych środkach finansowych było możliwe, aby uruchomić system.
Dodatkowy test założeń systemu stanowiły ćwiczenia pod nazwą I Ogólnopolskie Forum Ratowników zorganizowane w 1994 r. w Wiktorowie koło Bydgoszczy. Były to pierwsze ćwiczenia przeprowadzone na tak dużą skalę, z udziałem kilkuset ratowników i pozorantów, w których uczestniczyły różne formacje ratownicze. Mimo wielu podejmowanych działań i ogólnokrajowego zasięgu, system wciąż pozostawał w fazie początkowej. W niektórych jego obszarach czas reakcji służb ratowniczych na informację o zdarzeniu był wciąż niewystarczający, co wymuszało ciągłe starania o pozyskiwanie środków na doposażanie i rozwój jednostek ochrony przeciwpożarowej. Ambitnie zakładano włączenie do KSRG do 2000 r. ponad 9,5 tys. jednostek OSP.
Szczegółowe zasady działania Systemu określono w 1994 r. w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 grudnia 1994 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Ostatecznie, 31 grudnia 1994 r. ówczesny komendant główny Państwowej Straży Pożarnej nadbryg. Feliks Dela zameldował prezydentowi RP, premierowi rządu, szefowi Biura Bezpieczeństwa Narodowego i ministrowi spraw wewnętrznych, że z dniem 1 stycznia 1995 r. Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy rozpoczął funkcjonowanie. W pierwszym roku funkcjonowania KSRG włączonych zostało do niego 1 664 jednostek OSP.
Struktura i Organizacja KSRG
Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej pełni rolę centralnego organu administracji rządowej w zakresie organizacji KSRG oraz ochrony przeciwpożarowej. Ponadto, minister właściwy do spraw wewnętrznych sprawuje nadzór nad funkcjonowaniem krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
KSRG jest pomyślany jako struktura trójpoziomowa, idealnie odpowiadająca podziałowi administracyjnemu kraju. Taki układ pozwala na zarządzanie siłami i środkami w zależności od skali zagrożenia:
Poziom powiatowy
Jest to przede wszystkim poziom wykonawczy. Działania są prowadzone przez siły i środki dostępne w danym powiecie.
Poziom wojewódzki
Wojewódzki poziom spełnia rolę wspomagającą i koordynacyjną w sytuacjach wymagających użycia sił i środków spoza powiatu, w którym ma miejsce zdarzenie. Uruchamiany jest, gdy siły powiatu okazują się niewystarczające.
Poziom centralny
Najwyższy szczebel, odpowiedzialny za koordynację i wsparcie w sytuacjach kryzysowych przekraczających możliwości pojedynczego województwa. Pełni rolę wspomagającą, kiedy siły województwa są niewystarczające. Na tym poziomie działa m.in. Centralny Odwód Operacyjny (COO) - mobilny zasób sił PSP, który może być przerzucony w dowolny rejon kraju. Uprawnionym do dysponowania oddziałów i pododdziałów COO jest Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej, dowódca COO lub osoba upoważniona przez Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej.
Fundamentem KSRG jest Państwowa Straż Pożarna, która zapewnia niezbędne zaplecze kadrowe, sprzętowe i logistyczne. Integralnym i najbardziej licznym komponentem KSRG są ochotnicze straże pożarne, które dobrowolnie włączają się w struktury systemu na podstawie umów i stanowią jego ogromną siłę.
Funkcjonowanie i Specjalizacje
Trzonem KSRG są Jednostki Ratowniczo-Gaśnicze (JRG) Państwowej Straży Pożarnej. Ratownicy systemu posiadają wymagane do prowadzenia działań ratowniczych wyszkolenie. Strażacy OSP są szkoleni nieodpłatnie przez jednostki i szkoły PSP. W działaniach ratowniczych uczestniczą wyłącznie strażacy, którzy ukończyli wymagane przeszkolenie podstawowe, posiadają odpowiedni stan zdrowia i którzy ukończyli 18, a nie ukończyli 65 lat.
Niezależnie od sieci jednostek ochrony przeciwpożarowej, które są przygotowane w zakresie podstawowym do realizacji działań ratowniczych, PSP posiada w swych zasobach wydzielone siły i środki do realizowania specjalistycznych czynności ratowniczych. Realizują je ratownicy posiadający specjalistyczne wyszkolenie, wyposażeni w specjalistyczny sprzęt. Jednostki Ratowniczo-Gaśnicze, oprócz standardowych działań, specjalizują się na poziomie podstawowym w wyselekcjonowanych dziedzinach interwencyjnych, np. ratownictwo wodne, chemiczne. Poziom specjalistyczny wyróżnia JRG, w strukturach których działają tak zwane grupy ratownictwa specjalistycznego.
Polska uczestniczy również w Unijnym Mechanizmie Ochrony Ludności, w ramach którego zgłoszono do działań międzynarodowych specjalistyczne grupy ratownicze. Przykładem są moduły CBRN (wykrywanie skażeń chemicznych, biologicznych, radiologicznych i nuklearnych oraz pobieranie próbek), których w Polsce funkcjonują 4 moduły (Warszawa, Katowice, Kraków, Poznań).
Komendant Główny PSP zorganizował skuteczny system alarmowania i powiadamiania jednostek KSRG. Większość jednostek OSP włączonych do KSRG posiada System Selektywnego Powiadamiania i Alarmowania. Wszystkie jednostki KSRG dysponują systemem łączności analogowej. Komendant Główny PSP działał na rzecz lepszego wyposażenia jednostek pożarniczych, w tym dofinansowania zakupów sprzętu specjalistycznego. Z reguły normy ilości sprzętu w poszczególnych jednostkach PSP są zachowane.
Korzyści z Przynależności OSP do KSRG
Dołączenie do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego niesie ze sobą wiele korzyści dla jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych:
- Szerszy zakres działania: Jednostka OSP znajdująca się w KSRG może działać nie tylko lokalnie, ale także na terenie całego kraju w wielu akcjach ratowniczych.
- Prestiż i wyróżnienie: Bycie w KSRG to duże wyróżnienie dla danej jednostki OSP, podkreślające jej profesjonalizm i gotowość do działania.
- Wsparcie w szkoleniach i wyposażeniu: Strażacy OSP korzystają z bezpłatnych szkoleń prowadzonych przez PSP, a jednostki OSP mają większe szanse na dofinansowanie zakupu specjalistycznego sprzętu.
Ewolucja i Rozwój KSRG
Krajowy system ratowniczo-gaśniczy ewoluuje od chwili powstania jako kluczowy element ochrony ludności i środowiska. Zintegrowany z działalnością jednostek Państwowej Straży Pożarnej oraz Ochotniczych Straży Pożarnych, zmienia się już przez ponad dwie dekady, adaptując się do wyzwań i zagrożeń.
Od momentu powstania KSRG dążono do zbudowania wielopoziomowej struktury zarządzania. W 1999 r. system podzielono na trzy poziomy operacyjne - powiatowy, wojewódzki i krajowy, co pozwoliło na lepsze rozdzielenie odpowiedzialności i usprawnienie koordynacji działań ratowniczych. Wprowadzenie wojewódzkich odwodów operacyjnych w 2007 r. umożliwiło szybsze reagowanie na zdarzenia o dużej skali, wymagające wsparcia spoza lokalnych zasobów.
Początkowo KSRG koncentrował się na gaszeniu pożarów i podstawowym ratownictwie technicznym. Z biegiem lat wprowadzono nowe obszary działań, jak ratownictwo chemiczno-ekologiczne (rozwijane w latach 2000-2010) czy ratownictwo wysokościowe i wodno-nurkowe, które zyskały nowe możliwości technologiczne i szkoleniowe. Postęp technologiczny miał ogromne znaczenie dla rozwoju systemu. Od 2010 r. wdrażano zaawansowane systemy teleinformatyczne, umożliwiające lepszą koordynację i zarządzanie zasobami w czasie rzeczywistym. Wprowadzenie analizy zagrożeń operacyjnych uwzględniało takie aspekty, jak: gęstość zaludnienia, specyfika lokalnych zagrożeń, czas reakcji sił ratowniczych, rozmieszczenie sił i środków.
Zmiany legislacyjne od 2007 r. znacząco wpłynęły na obowiązek dokumentowania działań ratowniczych oraz tworzenia planów operacyjnych. Kolejne zmiany nastąpiły wskutek nowego podziału administracyjnego kraju w 1999 r. Następstwem tego było rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, które w znacznej mierze doprecyzowało funkcjonowanie KSRG na okres ponad 10 lat, zanim wymagało pełnej nowelizacji. W następnych latach podstawy prawne funkcjonowania KSRG podlegały korektom w związku z uchwaleniem ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy o ochronie przeciwpożarowej i niektórych innych ustaw oraz wydaniem kolejnych rozporządzeń ministra spraw wewnętrznych i administracji w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (m.in. z dnia 18 lutego 2011 r. i 3 lipca 2017 r.).
Wyzwania i Zalecenia NIK
Najwyższa Izba Kontroli (NIK) pozytywnie oceniła funkcjonowanie krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, jednak zauważyła również szereg wyzwań i problemów. NIK podkreśliła, że Komendant Główny PSP, choć z mocy ustawy o ochronie przeciwpożarowej jest organizatorem KSRG, nie ma uprawnień organizacyjnych (władczych) wobec jednostek OSP oraz pozostałych jednostek ochrony przeciwpożarowej włączonych do KSRG, które nie podlegają mu bezpośrednio (tj. wobec wojskowych straży pożarnych i zakładowych straży pożarnych).
Inne zidentyfikowane problemy to:
- Transparentność wyłączania jednostek: Zdaniem NIK, wprowadzenie do rozporządzenia o włączaniu jednostek do KSRG przepisów określających wprost podmioty uprawnione, warunki i procedury wyłączania jednostek ochrony przeciwpożarowej z KSRG przyczyniłoby się do zwiększenia transparentności tego procesu oraz spowodowałoby stosowanie jednolitych kryteriów wyłączania jednostek z systemu.
- Wiek sprzętu: Sporym problemem dla wielu jednostek OSP jest wiek sprzętu, zwłaszcza pojazdów ratowniczo-gaśniczych i specjalnych.
- Brak cyfrowego systemu łączności: NIK zwróciła uwagę na fakt, że mimo podejmowania działań przez kolejnych ministrów właściwych do spraw wewnętrznych nie zbudowano ogólnokrajowego cyfrowego systemu łączności radiowej, który umożliwiałby bezpośrednią wymianę informacji pomiędzy służbami ratowniczymi.
- Zmiany społeczno-demograficzne: Potwierdzono również wyniki kontroli przeprowadzonej w 2018 r. przez Delegaturę NIK w Poznaniu, dotyczące niekorzystnych zmian zachodzących w Ochotniczych Strażach Pożarnych. Obecne zmiany społeczno-demograficzne mogą w przyszłości wpłynąć niekorzystnie na pokoleniową zastępowalność ratowników OSP, co jest związane ze zmianami na rynku pracy i zwiększoną migracją w poszukiwaniu lepszych warunków życia. Warunki prowadzenia działalności gospodarczej, zwłaszcza przy obostrzeniach wynikających z pandemii spowodowanej wirusem SARS-COV-2, zmuszają pracodawców do walki o utrzymanie działalności.
W związku z powyższymi wyzwaniami, NIK sformułowała następujące zalecenia:
- Rozważenie podjęcia działań w celu uregulowania funkcjonowania KSRG ustawą i zainicjowanie działań legislacyjnych w tym zakresie.
- Nadanie uprawnień władczych Komendantowi Głównemu PSP wobec jednostek włączonych do KSRG, ale niepodlegających mu bezpośrednio, tj. wobec jednostek OSP, wojskowych straży pożarnych i zakładowych straży pożarnych.
- Przeprowadzenie pogłębionych prac koncepcyjno-analitycznych prowadzących do wypracowania spójnych i kompleksowych rozwiązań prawnych doskonalących funkcjonowanie KSRG, w tym w zakresie wprowadzenia rozwiązań motywacyjnych dla pracodawców zatrudniających strażaków OSP.
Aktualne Dane i Statystyki (połowa 2020 r.)
KSRG jest częścią systemu ochrony przeciwpożarowej. W 2017 r. Komendant Główny PSP ustalił kolejny, czteroletni zbiorczy plan jednostek OSP przewidzianych do włączenia do KSRG w latach 2017-2020. Do dnia 20 sierpnia 2020 r. Komendant Główny PSP włączył 421 jednostek OSP spośród zaplanowanych 477.
W I połowie 2020 r. w KSRG funkcjonowało 5100 jednostek, z tego:
- 501 jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP (w tym 5 jednostek ratowniczo-gaśniczych szkół PSP) oraz 28 wydzielonych posterunków PSP.
- 4545 jednostek OSP.
- 26 pozostałych jednostek ochrony ppoż.
Ogółem jednostki ochrony przeciwpożarowej włączone do KSRG postawiły do dyspozycji systemu 134 299 ratowników, w tym:
- PSP - 29 678 zawodowych strażaków.
- OSP - 103 848 członków OSP spełniających wymagania bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych, stanowiących około połowę wszystkich członków OSP.
- Pozostałe podmioty ochrony ppoż.
Dobowy standard gotowości operacyjnej KSRG w jednostkach ratowniczo-gaśniczych będących w strukturze komend powiatowych i miejskich PSP wynosi ponad 5 tys. strażaków i około 5,4 tys. samochodów ratowniczo-gaśniczych i specjalnych. Potencjał jednostek OSP włączonych do KSRG to ponad 120 tys. strażaków ratowników uprawnionych do udziału w działaniach ratowniczych oraz około 12 tys. samochodów ratowniczo-gaśniczych i specjalnych.
Jednostki KSRG charakteryzowała wysoka dyspozycyjność (procentowy stosunek liczby wyjazdów jednostki KSRG do zdarzenia wobec liczby skierowań do zdarzenia), przy czym dyspozycyjność jednostek zawodowych, tj. PSP, WOP i ZSP, wynosiła 100%, a jednostek OSP - 96,2%. Jednostki systemu są dobrze wyposażone w pojazdy ratowniczo-gaśnicze i pojazdy specjalne. Niemniej, w połowie 2020 r. część jednostek OSP (2,8%) nie posiadała pełnego wyposażenia w sprzęt ratowniczy, co oznaczało niespełnianie wymagań w tym zakresie.
Procedura Włączenia OSP do KSRG
Procedura włączenia jednostki OSP do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego opiera się na zapisach Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do KSRG. Włączenie jednostki OSP do struktur KSRG wymaga przedłożenia do Komendy Wojewódzkiej PSP stosownej dokumentacji. Przedłożenie dokumentacji włączeniowej pozostaje w gestii właściwej terenowo Komendy Miejskiej/Powiatowej PSP.
Podstawy Prawne Funkcjonowania KSRG
Funkcjonowanie Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego jest regulowane przez szereg aktów prawnych, w tym:
- Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
- Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej.
- Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy o ochronie przeciwpożarowej i niektórych innych ustaw.
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 grudnia 1994 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 3 lipca 2017 r. w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 września 2021 r. w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.