Historia Krynicy-Zdroju: Od Początków Uzdrowiska do Tragicznych Wydarzeń

Krynica-Zdrój, malowniczo położona w Beskidzie Sądeckim, w dolinie potoku Kryniczanka i jego dopływów, otoczona wzgórzami Góry Parkowej, Krzyżowej i Jasiennika, ma bogatą historię uzdrowiskową. Nazwa miejscowości Krynica-Zdrój, pisana z łącznikiem (dywizem), jest formą zatwierdzoną urzędowo.

Początki i Rozwój Krynicy-Zdroju jako Uzdrowiska

Wieś została założona w 1547 roku przez Danka z Miastka (obecnie Tylicz) jako Krzenycze, co oznacza zdrój lub źródło. Od początku istnienia do I rozbioru wchodziła w skład tzw. Kresu Muszyńskiego, należącego do biskupów krakowskich. W 1783 roku Krynicę wraz z całymi dobrami muszyńskimi przejął skarb austriacki.

Potencjał uzdrowiskowy Krynicy-Zdroju odkryto już pod koniec XVIII wieku. W 1788 roku Baltazar Hacquet, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, dokonał rozbioru chemicznego zdroju głównego. W 1793 roku austriacki komisarz rządowy z Nowego Sącza, Franciszek Stix von Saunbergen, zakupił tu ziemię ze źródłem wody mineralnej z myślą o założeniu zdrojowiska. Zbudował tam mały drewniany domek, który posłużył jako pierwszy zakład kąpielowy. Dzięki staraniom profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, J.A. Schultesa, który dokonał dokładnej analizy wody ze Zdroju Głównego, Rząd Gubernialny wydał 13 czerwca 1807 roku restrykt powołujący Zakład Zdrojowo-Kąpielowy. Powstały wówczas pierwsze domy zdrojowe.

Gwałtowny rozwój nastąpił jednak dopiero po 1856 roku dzięki działalności profesora Józefa Dietla, rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego, uznanego później za ojca polskiej balneologii. To właśnie on skutecznie „wskrzesił” uzdrowisko z całkowitego upadku po okresie stagnacji spowodowanej m.in. wojnami napoleońskimi, kongresem wiedeńskim, epidemią cholery i niedołężną administracją. Plan ratowania i rozwoju Krynicy, opracowany przez profesora Dietla po szczegółowym zapoznaniu się z problematyką uzdrowisk europejskich, został przyjęty i zatwierdzony przez rząd i zaczął być osobiście realizowany. Prof. Dietl reklamował uzdrowisko i posyłał na leczenie swoich licznych pacjentów z Krakowa. W 1877 roku kuracjuszy przyjmowało 11 domów uzdrowiskowych oraz 64 domy prywatne, w tym samym okresie powstała Komisja Zdrojowa.

Dalszy prężny rozwój uzdrowiska przypada na pierwsze lata XX wieku, kiedy powstawały nowe wille i pensjonaty. W 1901 roku w Krynicy przebywało już ponad 6 tys. kuracjuszy, a liczba ich corocznie rosła, przekraczając dziesięć lat później 10 tys. W 1908 roku zainstalowano światło elektryczne oraz włączono Krynicę do międzymiastowej sieci telefonicznej. W 1909 roku do Krynicy przyjechał geolog Rudolf Zuber, który stał się kolejną ikoną uzdrowiska. W 1911 roku doprowadzono linię kolejową, co spowodowało napływ nowych kuracjuszy, a w tym samym roku Krynica uzyskała prawa miejskie. W rok przed wybuchem II wojny światowej Krynicę odwiedzało rocznie 38 000 osób. W styczniu 1937 roku w Krynicy bawiła w podróży poślubnej przyszła królowa Holandii, księżniczka Juliana wraz z mężem księciem Bernardem.

Historyczne Obiekty Krynicy-Zdroju

Pijalnie i Łazienki

• Pijalnia „Słotwinka”: Jest to najstarszy zachowany w Krynicy-Zdroju obiekt, wybudowany w 1806 roku. Drewniana konstrukcja zaprojektowana na kształcie okręgu odznacza się nieco orientalnymi inspiracjami. Pierwotnie znajdowała się nad zdrojem głównym przy deptaku krynickim, ale w 1863 roku została przeniesiona do Parku Słotwińskiego, gdzie znajduje się do dziś. Otwierana jest sezonowo.
• Pijalnia Główna: Obecna przeszklona Pijalnia Główna na krynickim deptaku, otwarta w 1971 roku, ma powierzchnię około 3500 m², mieści salę koncertową i ogród zimowy. Budynek z lat 70. wyróżnia się oryginalnością i detalem na tle oszczędnościowej architektury Polski Ludowej. Obok pijalni znajduje się muszla koncertowa, wybudowana w 1929 roku w miejsce XIX-wiecznego pawilonu, służąca orkiestrze zdrojowej.
• Stare Łazienki Mineralne: Oddane do użytku w 1866 roku, były pierwszym dużym budynkiem zabiegowym w uzdrowisku. Ich budowę uznaje się za największy sukces J. Dietla i punkt zwrotny w rozwoju podupadłego ówcześnie uzdrowiska. Budynek, wbrew pozorom drewniany, od początku był w całości otynkowany. Znajdowały się w nim 82 wanny do kąpieli w wodach mineralnych, kabiny borowinowe, natryskowe i inhalacyjne.
• Łazienki Borowinowe: Wybudowane w 1881 roku w stylu eklektycznym z inicjatywy J. Dietla, ciągną się wzdłuż brzegu Kryniczanki i obok Łazienek Mineralnych były najważniejszym obiektem zabiegowym ówczesnego uzdrowiska. Obecnie stoją opustoszałe i niszczeją.
• Nowe Łazienki Mineralne: Spory budynek z charakterystyczną „antyczną” kolumnadą, oddany do użytku w 1928 roku. Była to jedna z najważniejszych inwestycji dwudziestolecia międzywojennego, mająca na celu obsłużenie rosnącej liczby kuracjuszy.

Domy Zdrojowe i Wille

Rosnąca popularność miejscowości wymagała budowy odpowiedniej infrastruktury. Od połowy XIX stulecia zaczęły powstawać okazałe i bardzo efektowne drewniane wille.

• Stary Dom Zdrojowy: Wybudowany w 1889 roku w stylu neorenesansowym, stał się jednym z najbardziej ekskluzywnych obiektów noclegowych i kulturalnych. Miał wspaniałą salę balową, elegancką kawiarnię, a przed wojną również bibliotekę i czytelnię, dlatego bywał nazywany „krynickim dworem”.
• Nowy Dom Zdrojowy: Młodszy brat Starego Domu Zdrojowego, o nowocześniejszych, monumentalistycznych rysach, oddany do użytku w sierpniu 1939 roku. Była to najbardziej kosztowna inwestycja uzdrowiska w tamtym czasie, dysponująca ponad 200 miejscami noclegowymi w bardzo wysokim standardzie.
• Pensjonat „Patria”: Modernistyczna budowla zlokalizowana przy ulicy Kazimierza Pułaskiego 35, pobudowana w latach 1932-34. Inicjatorem powstania „Patrii” był znany i ceniony artysta Jan Kiepura, który za zarobione na twórczości pieniądze postanowił zbudować luksusowy obiekt wypoczynkowy. Kosztujący trzy miliony dolarów USA hotel, zaprojektowany przez Bohdana Pniewskiego, był miejscem kręcenia kilku filmów pod koniec lat 30. XX w. (m.in. film Książątko z 1937 r.). W „Patrii” zachował się oryginalny wystrój, w tym elementy marmurowe i alabastrowe, drzwi obrotowe, winda z lat 30. XX w., taras wypoczynkowy na dachu.
• Willa „Trzy Róże” (Hotel Seiferta): Ten nieistniejący już obiekt, znany również jako „Hotel Seiferta” (od nazwiska pierwszego właściciela), mieścił się na ulicy Kraszewskiego i był wówczas największym pensjonatem w uzdrowisku. Latem 1866 roku, w willi „Trzy Róże” zamieszkał Józef Ignacy Kraszewski, gdzie napisał książkę „Wielki Nieznajomy”, opisującą życie kuracjuszy w Krynicy podczas wojny austriacko-pruskiej. Willa była miejscem spotkań i dialogów osobistości z Warszawy, Krakowa czy Berlina, co podkreślało rangę Krynicy jako modnego kurortu.
• Wille przy Bulwarach Dietla: To szereg jednych z najstarszych zachowanych - często drewnianych zabudowań willowych dla kuracjuszy przy wizytowej arterii miasta. Wśród nich wyróżniały się:
  • „Witoldówka”: Wybudowana w 1888 roku na drewnianej konstrukcji szkieletowej, mieściła słynny Zakład Dietetyczny dra Skórczewskiego - ówcześnie bardzo nowoczesny i ekskluzywny obiekt sanatoryjny. Obecny budynek jest murowaną repliką pierwotnego, pokrytą drewnianym szalunkiem.
  • „Biała Róża”: Wybudowana w 1856 roku, mieściła pensjonat, eleganckie delikatesy i skład apteczny.
  • „Małopolanka”: Funkcjonująca od 1924 roku, po wojnie została zdewastowana, a następnie dostosowana do „ludowego” standardu. Po remoncie przywrócono jej wystrój stylizowany na lata 20.
  • „Kosynier”: Najmniej okazały z budynków przy Bulwarach Dietla, wybudowany w 1880 roku.
  • „Świteź”: Najmniejsza drewniana willa przy Bulwarach Dietla.
  • „Węgierska Korona”: Wybudowana w 1880 roku, początkowo pensjonat, obecnie mieszczą się tam pizzeria i kawiarnia utrzymane w stylistyce retro, pełne pamiątek z przedwojennej Krynicy.
  • „Romanówka”: Od 1994 roku mieści Muzeum Nikifora Krynickiego, gromadzące kolekcję obrazów Nikifora ze wszystkich okresów jego twórczości.
• „Dyrektorówka”: Willa przeznaczona dla najważniejszych osobistości w państwie, wybudowana z inicjatywy Prezydenta Ignacego Mościckiego, który odwiedził Krynicę w 1931 roku. Oddano ją do użytku w 1933 roku i przed wojną była zwana „Willą Prezydencką”.

Pożary i Odbudowa - Trudne Lekcje Historii Krynicy

Historia Krynicy-Zdroju naznaczona jest również tragicznymi wydarzeniami, takimi jak pożary, które niszczyły cenne obiekty drewnianej architektury uzdrowiskowej.

• Pożar cerkwi w 1796 roku: Obiekt sakralny przy ul. Słotwińskiej 50, dawna cerkiew p.w. Opieki Najświętszej Marii Panny, został pobudowany w latach 1887-1888 na miejscu uprzednio spalonej cerkwi w 1796 roku.
• Pożar willi „Tatrzańska” w 1987 roku: Ten pożar wstrząsnął mieszkańcami Krynicy-Zdroju. Dokładnie 3 marca 1987 roku, około godziny 16:45, na poddaszu trzykondygnacyjnej zabytkowej willi „Tatrzańska” zauważono dym, ale zgłoszenie do krynickiej zawodowej straży pożarnej napłynęło dopiero o godzinie 17:05. Kiedy przyjechały pierwsze jednostki pod dowództwem komendanta straży Grzegorza Sudy, drewniany budynek stał w ogniu. Willa „Tatrzańska”, wybudowana w 1855 roku i pierwotnie mieszcząca luksusowy pensjonat „Pod Lwem”, była jednym z najważniejszych zabytków stylu szwajcarskiego w Krynicy. Mieściła się obok najważniejszych zabytków przy Bulwarach Dietla.

Akcja gaśnicza była długa i bardzo skomplikowana. W miarę upływu czasu przybywało jednostek: dwie sekcje zawodowej straży pożarnej z Nowego Sącza, zakładowa straż pożarna z nowosądeckich ZNTK, ochotnicze straże pożarne z rejonu Krynicy, z miejscowości w dolinie Popradu, a nawet z Grybowa, Łącka i Starego Sącza. By możliwe było prowadzenie akcji nocą, ściągnięto z Nowego Sącza specjalny samochód oświetleniowy. Gaszenie utrudniał silny wiatr i padający śnieg. Na zewnątrz było 17 stopni na minusie, więc najbliższy hydrant zamarzł, a jednostki pożarnicze doprowadzały wodę aż ze Starego Domu Zdrojowego i z ulicy Świerczewskiego. Po godzinie 22 nagle rozerwał się łącznik węży strażackich, raniąc w głowę i nogi strażaka Stanisława Gronia z Krynicy. Z pomocy lekarskiej musiało korzystać także kilku innych strażaków, którzy doznali bardzo przykrych odmrożeń. Gaszenie trwało aż do godziny 4 nad ranem, a zgliszcza dogaszano jeszcze na drugi dzień. Pożar był widoczny z daleka.

W willi „Tatrzańska” zamieszkiwało wtedy 18 rodzin. Na parterze znajdował się sklep spożywczy, zakład fotograficzny, fryzjer, zakład kosmetyczny, Klub Seniora i kawiarnia „Maleńka”. Mieszkańcy, porzucając swoje mienie, opuścili płonący budynek w tym, co mieli na sobie. Niestety, pożar zabrał też jedno życie - nie odnaleziono jednego z mieszkańców, uczestnika pierwszego etapu akcji ratunkowej, który wszedł z gaśnicą na poddasze i zniknął z oczu towarzyszącemu mu ratownikowi. Ratownicy uratowali dwoje dzieci, które zemknięte w mieszkaniu przeżywały dramatyczne chwile, słysząc ich krzyk. Straty oszacowano wtedy na 50 mln zł. Naczelnik miasta, mgr Tadeusz Wołowiec, zapewnił ewakuowanym 44 osobom noclegi m.in. w Domu Zdrojowym i miejscowym hotelu, a mienie pogorzelców zostało przeniesione i zabezpieczone. Komisje badające przyczyny pożaru napotkały na ogromne trudności z powodu kłębów dymu i pary oraz miejscowego oblodzenia pozostałości budynku.

Wspomnienia z tego tragicznego wydarzenia zachowały się w pamięci wielu mieszkańców uzdrowiska. Pożar willi „Tatrzańska” był dotkliwą lekcją dla wszystkich odpowiedzialnych za ochronę krynickich zabytków architektury drewnianej. Na szczęście, od tamtej pory wiele się zmieniło: niektóre budynki - m.in. „Witoldówkę” i „Stefanię” - zburzono, odbudowano na konstrukcji murowanej i tylko obłożono drewnianym szalunkiem, w innych zastosowano różne technologie przeciwpożarowe.

Po latach znalazł się inwestor, który odtworzył ten niezwykły budynek. Przy Bulwarach Dietla w Krynicy-Zdroju, między willami „Witoldówką” i „Biała Róża”, sądecka firma Erbet na zlecenie firmy Elfeko Inwestycje z Gdyni odbudowała Willę Tatrzańską. Działka została pozyskana w 2004 roku, ale dopiero w 2019 roku podjęto decyzję o odbudowie, wtedy też zaczęły się prace. Turyści mogą już podziwiać efekt - odbudowana willa stoi w swoim dawnym miejscu i zachwyca.

• Pożar obiektu „Szczerbiec” w 2008 roku: 1 lipca 2008 roku w Krynicy przy ul. Kościuszki, z nieustalonych przyczyn zapalił się zabytkowy budynek Szczerbiec, w wyniku czego spaleniu uległo piętro i poddasze budynku.

Pozostałe Obiekty i Atrakcje Historyczne

Obiekty Sakralne i Pomniki

• Kościół pw. Wniebowzięcia NMP: Był to pierwszy murowany kościół rzymskokatolicki w Krynicy (wcześniej powstała murowana cerkiew greckokatolicka). Usytuowany został w sercu uzdrowiska - przy zbiegu 3 głównych dolin i biegnących nimi ulic - Piłsudskiego, Pułaskiego i Kraszewskiego. Wybudowany w latach 1887-92 w stylu renesansu włoskiego. Wraz z rozrastaniem się uzdrowiska zdecydowano o rozbudowie kościoła w latach 1932-35. Na ołtarzu głównym znajduje się piękna, rzeźbiona w drewnie figura Matki Bożej Wniebowziętej. Uwagę przykuwają charakterystyczne mozaiki na ścianach wokół ołtarza i na kopule oraz mozaikowa droga krzyżowa.
• Kościółek Parkowy pw. Przemienienia Pańskiego: Wybudowany w 1863 roku jako następca maleńkiej kapliczki z początku XIX wieku, stojącej niedaleko Zdroju Głównego, która nie wystarczała szybko rozrastającemu się uzdrowisku.
• Pomnik prof. Józefa Dietla: Znajduje się w Parku im. Dukieta, z wymowną inskrypcją: „Wskrzesicielowi swemu wdzięczna Krynica”. Gdyby nie starania Dietla, uzdrowisko zostałoby zlikwidowane ponad 150 lat temu.
• Pomnik Adama Mickiewicza: Zlokalizowany na skraju Parku Zdrojowego, pomysł jego ufundowania zrodził się w 1883 roku. Pomnik wykonano i odsłonięto w 1906 roku. Na cokole wyryty jest fragment z Epilogu „Pana Tadeusza”.

Infrastruktura Sportowa i Rekreacyjna

• Tor saneczkowy: Pierwotny obiekt został wybudowany w 1929 roku na podstawie projektu kpt. inż. Romana Loteczki. Wzorowany na najlepszych austriackich obiektach, pozwalał na osiąganie imponującej jak na tamte czasy prędkości 58 km/h, a po przebudowie w 1938 roku saneczkarze miejscami przekraczali 100 km/h. Tor był w całości oświetlony i objęty łącznością radiową. Miał 1609 m długości i 23 wiraże, z których najciekawszym (i najniebezpieczniejszym) była legendarna „Luna”. Przed wojną był to jedyny w Polsce tor saneczkowy o światowej renomie, co przyczyniło się do dominacji kryniczan w tej dyscyplinie. Wielkim sukcesem organizacyjnym i sportowym Krynicy były Mistrzostwa Europy w saneczkarstwie w 1935 roku, kiedy to kryniczanie zajęli 2., 3. i 4. miejsce. Po wojnie tor nadal był utrzymywany w bardzo dobrym stanie, co potwierdzały Mistrzostwa Świata w latach 1958 i 1962.
• Kolej linowo-terenowa na Górę Parkową: Uruchomiona została w 1937 roku, jej głównym udziałowcem była Liga Popierania Turystyki. Latem była atrakcją turystyczną, zimą obsługiwała ponadto stok narciarski wytyczony na zboczach Góry Parkowej oraz tor saneczkowy. Trasa ma 642 m długości i 148 m przewyższenia.

Wydarzenia Kulturalne i Sportowe

Krynica-Zdrój jest miejscem wielu cyklicznych wydarzeń, które wpisały się w jej historię i współczesność:

• Festiwal im. Jana Kiepury: Doroczną imprezą, organizowaną od 1967 roku, jest Festiwal im. Jana Kiepury. Na dwa tygodnie, na przełomie sierpnia i września, zjeżdża około 1000 solistów i artystów. Koncertu promenadowego na deptaku słucha około 20 000 osób.
• Mistrzostwa Świata w Hokeju na Lodzie 1931: W 1931 roku w Krynicy rozegrane zostały Mistrzostwa Świata w Hokeju na Lodzie, które były jednocześnie mistrzostwami Europy. W championacie światowym zwyciężyła Kanada, a reprezentacja Polski zajęła czwarte miejsce.
• Forum Ekonomiczne: Od 1990 roku we wrześniu odbywają się tu cykliczne spotkania polityków i przedsiębiorców z Europy Centralnej i Wschodniej pod nazwą „Forum Ekonomiczne”.

Transport i Współczesność Uzdrowiska

Krynica-Zdrój jest obecnie dużym ośrodkiem lecznictwa uzdrowiskowego i sanatoryjnego, gdzie leczy się choroby układu trawiennego i moczowego, układu krążenia i przemiany materii. Miasto jest również jednym z największych polskich ośrodków sportów zimowych.

W Krynicy-Zdroju znajduje się stacja końcowa otwartej w 1911 roku linii kolejowej nr 105, zapewniającej połączenia z wieloma miastami Polski. Zbiegają się tu również drogi wojewódzkie 981 i 971. Krynica-Zdrój posiada całkowicie bezpłatną Komunikację Uzdrowiskową składającą się z czterech linii, łączących najważniejsze miejsca w uzdrowisku.

tags: #krynica #pozar #trzy #roze #1935