Służba w szeregach straży pożarnej, zarówno Państwowej Straży Pożarnej, jak i Ochotniczych Straży Pożarnych, wiąże się z ogromnym poświęceniem i zaangażowaniem. Aby uhonorować te wyjątkowe zasługi, ustanowiono szereg odznaczeń, zarówno państwowych, jak i resortowych czy związkowych. Wśród nich wyróżnia się państwowy Krzyż Zasługi, a także specjalistyczne odznaki strażackie, takie jak Odznaka Świętego Floriana „Za Zasługi dla Społeczności Lokalnej”.
Odznaka Świętego Floriana „Za Zasługi dla Społeczności Lokalnej”
Zgodnie z art. 30 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych (uosp), strażakowi ochotniczej straży pożarnej, w tym członkowi młodzieżowej drużyny pożarniczej, może być przyznane wyróżnienie w postaci Odznaki Świętego Floriana „Za Zasługi dla Społeczności Lokalnej”. Odznaka ta jest przyznawana osobom wyróżniającym się w podejmowaniu działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska.
Odznaka Świętego Floriana „Za Zasługi dla Społeczności Lokalnej” jest polskim odznaczeniem cywilnym, nadawanym przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych za czyny podejmowane w ramach służby, jak i poza nią. Nie jest zatem wymagany udowodniony bezpośredni związek przyczynowy między podejmowanymi przez członka OSP działaniami w trakcie służby a osiągnięciami uzasadniającymi wyróżnienie. Odznaka ta jest przyznawana nie tylko za działania ratownicze, ale także za służbę w zarządzie OSP czy za inne działania statutowe na rzecz OSP wskazane w art. 3 ustawy o OSP. Dla zatwierdzenia kandydatury danego członka OSP konieczne jest stwierdzenie występowania przynajmniej jednej z wyróżniających się aktywności.
Rola Ochotniczych Straży Pożarnych i Uznanie Społeczne
Ochotniczy ruch strażacki chlubnie zaznaczył swoje istnienie na kartach historii narodu i państwa polskiego. Przykłady poświęcenia w niesieniu ratunku i pomocy są udziałem licznej rzeszy strażaków ochotników, którzy swoją działalnością zyskują uznanie społeczne. Walka z żywiołem ognia i sił przyrody, ratowanie zdrowia, życia i mienia w obliczu wypadków, katastrof oraz zdarzeń losowych, to tylko część działalności Ochotniczych Straży Pożarnych.
Członkowie OSP ponadto uczestniczą w kultywowaniu rodzimych tradycji i dorobku kulturalnego. Swoją działalnością wychowawczą docierają do młodzieży, którą organizują we wspólnym działaniu dla dobra rodziny, środowiska i kraju. Te wysoce pozytywne przykłady postaw strażaków znajdują między innymi uhonorowanie w przyznawanych im przez władze państwowe odznaczeniach.
Ochotnicze Straże Pożarne - kulturotwórcy. Wersja pełna.
Krzyż Zasługi - Państwowe Wyróżnienie
Odznaczenie, według definicji W.B. Tomaszewskiego podanej w jego „Kodeksie orderowym”, określa się jako znak zaszczytny nadawany przez władze państwowe (niemający kapituły, której istnienie jest cechą orderów), zazwyczaj prezydenta lub prezesa Rady Ministrów. Nadawanie odznaczeń to jeden z podstawowych przejawów suwerennej władzy państwowej. Przeważnie odznaczenia mają formę krzyża, czasem gwiazdy. Mogą być nadawane parokrotnie i dzielą się na klasy (stopnie).
Krzyż Zasługi doskonale wpisuje się w tę definicję. Ma on formę krzyża, dzieli się na stopnie i jest nadawany przez naczelne organy państwowe.
Historia i Przeznaczenie Krzyża Zasługi
Krzyż Zasługi to polskie trzystopniowe odznaczenie wprowadzone ustawą z dnia 23 czerwca 1923 r. o ustanowieniu Krzyża Zasługi (Dz.U. RP nr 62, poz. 458). Intencją jego twórców, określoną w art. 1 tejże ustawy, było stworzenie nagrody dla osób, które od chwili wskrzeszenia państwa polskiego położyły względem niego lub jego obywateli zasługi, spełniając czyny nie leżące w zakresie ich zwykłych obowiązków, a przynoszące znaczną korzyść państwu lub poszczególnym obywatelom.
Krzyż Zasługi dzieli się na trzy stopnie:
- Złoty Krzyż Zasługi
- Srebrny Krzyż Zasługi
- Brązowy Krzyż Zasługi
Odznaczenie to jest nagrodą dla osób, które położyły zasługi dla Państwa lub obywateli, spełniając czyny przekraczające zakres ich zwykłych obowiązków, a przynoszące znaczną korzyść Państwu lub obywatelom. Poza tym, że obok orderu Virtuti Militari Krzyż Zasługi jest najbardziej rozpoznawalnym wyróżnieniem w naszym kraju, to jest on również protoplastą innych rodzimych odznaczeń, które czerpią zeń formę i nazwę. Mowa tu o Krzyżu Zasługi za Dzielność, ustanowionym w 1928 r., oraz Krzyżu Zasługi z Mieczami z 1942 r. To właśnie Srebrny Krzyż Zasługi stanowił bazę dla ustanowionego w 1928 r. Krzyża Zasługi za Dzielność.
Od chwili ustanowienia w 1923 r. jego znaczenie, prestiż i niektóre detale odznaki nieznacznie się zmieniały. Początkowo stanowił jedno z najwyższych odznaczeń dla osób cywilnych. Po wybuchu II wojny światowej nadawany był przez władze emigracyjne, aż do 1989 r. Został także przyjęty do systemu odznaczeń PRL, funkcjonując więc w dwóch formach i dwóch porządkach prawnych. Przez prawie 100 lat obecności Krzyża Zasługi w polskim systemie orderowo-odznaczeniowym kilkakrotnie zmieniano zasady jego nadawania, co miało wpływ na jego rangę i znaczenie. Ciągle jednak pozostawał jednym z bardziej prestiżowych odznaczeń, zwłaszcza w okresie międzywojennym. W art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach (Dz.U. z 2020 r. poz. 138) możemy przeczytać, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ciągłość tradycji narodowych w wyróżnianiu zasług, cnót obywatelskich i wybitnych osiągnięć. Historia Krzyża Zasługi zdaje się potwierdzać tę deklarację.
Zasady Nadawania Krzyża Zasługi
Krzyż Zasługi tego samego stopnia może być nadany tej samej osobie dwukrotnie. Drugie nadanie Krzyża tego samego stopnia ponownie oznacza się przez nałożenie na wstążkę Krzyża okucia w kształcie listewki. Przed nadaniem Krzyża Zasługi wyższego stopnia powinny upłynąć co najmniej 3 lata; odstępstwa są dopuszczalne wyjątkowo.
Obecnie (w aktualnym stanie prawnym) odznaczenie to nadaje prezydent Rzeczypospolitej Polskiej w drodze postanowienia. Akty te publikowane są w Monitorze Polskim. Pierwotnie w kwestii organu nadającego odznaczenie panował podział ze względu na stopnie Krzyża Zasługi.
Co ciekawe, odznaczony Krzyżem Zasługi zobowiązany był zwrócić koszty wykonania odznaki (art. 7 ustawy o KZ). Opłata za odznakę wynosiła 18 zł za krzyż złoty, 12 zł za krzyż srebrny i 6 zł za krzyż brązowy. Ustawowy obowiązek zwrotu kosztów wykonania odznaczeń doprowadził do tego, że przy drugim i kolejnych nadaniach Krzyża Zasługi odznaczeni często rezygnowali z uiszczania opłat, więc jedynym dowodem przyznania odznaczenia był dyplom.
Spowodowało to także wykształcenie się specyficznej praktyki administracyjnej. Odznaczonemu przesyłano z pismem przewodnim z Kancelarii Prezydium Rady Ministrów dyplom nadania Krzyża Zasługi, informując w piśmie, że w związku z odznaczeniem istnieje możliwość wydania jego odznaki za zwrotem kosztów. Po opłaceniu odznaczenie miało zostać przesłane do doręczenia właściwą drogą urzędową. W ten sposób mamy znacznie więcej dyplomów niż samych odznaczeń z okresu 1923-1939. Obecnie zamiast dyplomów stosowanych w dwudziestoleciu międzywojennym wykorzystuje się legitymacje.
Wygląd Odznaki Krzyża Zasługi
Głównym motywem projektu odznaki jest krzyż, nawiązujący do krzyża kawalerskiego, z nałożonym nań kartuszem w postaci okrągłej tarczy z literami RP. Na odznakach wykonywane są one w otoczeniu wianka z ornamentacją. Warto podkreślić, że jedynie w przypadku krzyża brązowego ustawa z 1923 r. przesądza, że jest to wieniec laurowy, co zdaje się potwierdzać załącznik graficzny do tej ustawy oraz przepisy wykonawcze do ustawy z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach (Dz.U. z 2000 r. poz. 138). W ogólnym zarysie widoczne jest daleko idące podobieństwo do odznaki orderu Virtuti Militari, co, jak się zdaje, nie było dziełem przypadku. Pierwotnie wymiary (rozpiętość ramion krzyża) wynosiły 40 mm, zaś w obecnej jego postaci jest to 42 mm. Szerokość ramion krzyża zmienia się (rośnie) w miarę oddalania się od centrum. Na rogach ramiona zakończone są kulkami (po dwie na każde ramię).
Różnice Między Stopniami
Pomiędzy odznakami Krzyża Zasługi w różnych stopniach występują drobne, lecz istotne różnice:
- Sposób zawieszania na wstędze: Krzyż brązowy wieszano na brązowym kółku o średnicy 20 mm. Krzyże srebrny i złoty zawieszano na odpowiednio srebrnym albo złotym wieńcu laurowym o średnicy 20 mm.
- Promienie: Między ramionami krzyża znajdują się pęki promieni. W przypadku krzyża złotego i srebrnego mamy po pięć promieni między dwoma ramionami (czyli razem 20), przy czym środkowy promień jest najdłuższy, a pozostałe maleją w kierunku ramion. Na odznace krzyża brązowego pomiędzy ramionami widnieją natomiast trzy promienie.
- Ramiona: Ramiona Złotego i Srebrnego Krzyża Zasługi pokryte są czerwoną emalią w obramowaniu, nałożoną na fakturowane podłoże. Ramiona krzyża brązowego są patynowane na brązowo.
- Tarcza z inicjałem RP: Umieszczona w środku krzyża okrągła tarcza w przypadku krzyża złotego i srebrnego jest emaliowana na biało. Tarcza Złotego i Srebrnego Krzyża Zasługi ma otok pokryty czerwoną emalią i ornamentowane obramowanie. Wokół tarczy Brązowego Krzyża Zasługi z monogramem „RP” umieszczony jest wypukły wieniec laurowy.
Odwrotna strona krzyża w wersji współczesnej jest zawsze gładka (w okresie międzywojennym krzyże miały na rewersie nanoszony numer porządkowy). Obramowanie ramion krzyża i wieńczące je kulki, pęki promieni pomiędzy ramionami, ornamentowane obramowanie tarczy oraz odwrotna strona krzyża są złocone lub srebrzone, odpowiednio do stopnia odznaczenia.
Krzyż Zasługi w Służbie Państwowej Straży Pożarnej
Dla funkcjonariusza Państwowej Straży Pożarnej opisywane odznaczenie ma charakter szczególny. Może ono bowiem być przyznane za dokonane w ramach służby czyny przekraczające zakres zwykłych obowiązków lub też za działalność pozasłużbową, mieszczącą się w ramach ustawowych przesłanek do jego przyznania, tj. za ofiarną działalność publiczną lub ofiarne niesienie pomocy oraz działalność charytatywną. Wielu funkcjonariuszy aktywnie angażuje się w obywatelskie i prospołeczne inicjatywy pozasłużbowe.
Przykłady Nadania Krzyża Zasługi Strażakom
18 lutego br. w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji odbyła się uroczystość wręczenia odznaczeń państwowych Krzyży „Zasługi za Dzielność” oraz „Krzyży Zasługi” funkcjonariuszom Państwowej Straży Pożarnej oraz Policji.
- Mł. kpt. Mateusz Kozłowski z Komendy Miejskiej PSP w Zamościu, w czasie wolnym od służby, ryzykując własnym życiem i zdrowiem, uratował dwóch tonących mężczyzn, którzy walczyli z rwącymi i niebezpiecznymi nurtami Zalewu w Krasnobrodzie.
- St. sekc. Krystian Paszek, ratownik kierowca z Komendy Powiatowej PSP w Mikołowie, przybył jako pierwszy na miejsce zdarzenia i samodzielnie przystąpił do akcji ratowniczej. Bez założonego aparatu ochrony dróg oddechowych i specjalnego ubrania wyprowadził dwie osoby z płonącego mieszkania i udzielił im niezbędnej pomocy medycznej.
- Na wniosek ministra spraw wewnętrznych i administracji „Srebrnym Krzyżem Zasługi” odznaczony został mł. bryg. Krzysztof Hetman, funkcjonariusz Komendy Głównej PSP, a „Brązowym Krzyżem Zasługi” - asp. sztab.
Inne Odznaczenia Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP za Zasługi
Poza państwowym Krzyżem Zasługi, strażacy są wyróżniani także przez Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP) za ich wyjątkową służbę i zaangażowanie. Poniżej przedstawiamy wybrane odznaczenia.
Złoty Znak Związku OSP RP
Wizerunkiem odznaki Złoty Znak Związku OSP RP jest krzyż równoramienny, zakończony na rogach ramion kulkami. Krzyż o wymiarach 41 mm (wysokość i szerokość) na krawędziach ma 1 mm pasek i wykonany jest z metalu koloru złotego. Ramiona krzyża pokryte są białą emalią w złoconym obramowaniu. W środku krzyża na okrągłej czerwonej emaliowanej tarczy umieszczony jest orzeł jagielloński z metalu koloru srebrnego, z otokiem koloru jasno granatowego oraz z napisem: ZWIĄZEK OCHOTNICZYCH * STRAŻY POŻARNYCH RP *. Na tle górnego ramienia krzyża nad środkową częścią tarczy umieszczony jest płomień z metalu koloru srebrnego. Pomiędzy ramionami krzyża znajduje się wieniec ze stylizowanych liści laurowych o szerokości 5 mm z metalu koloru złotego.
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza stanowi formę wyróżnienia osób i organizacji szczególnie zasłużonych dla rozwoju i umacniania Związku OSP RP. Warunki nadania odznaczenia to szczególne zasługi dla rozwoju i umocnienia Związku OSP RP.
Medal ma kształt okrągłej tarczy o średnicy 70 mm, koloru srebrzystego, oksydowany. Na awersie medalu wykonana jest w płaskorzeźbie postać przedstawiająca popiersie pierwszego prezesa jednolitego Związku OSP RP, obok napis w trzech wierszach: BOLESŁAW * CHOMICZ * 1878 1959*. Na rewersie medalu widnieją akcesoria strażackie (dwa hełmy, dwa bosaki, drabina, toporek, prądownica, dzwon, sygnałówka). W dolnej części umieszczony jest wizerunek Znaku Związku OSP RP i pod nim napis: BOGU NA CHWAŁĘ LUDZIOM NA POŻYTEK. W prawej, bocznej części medalu umieszczone są półkoliście stylizowane liście dębu.
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa”
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” nadawany jest za wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Medal dzieli się na trzy stopnie: brązowy, srebrny i złoty. Ma kształt okrągłej tarczy o średnicy 30 mm, z krawędzią o szerokości 1 mm wykonanej z metalu odpowiedniego koloru; złotego, srebrnego i brązowego. Na awersie medalu wykonana jest w płaskorzeźbie postać niewiasty symbolizująca grecką boginię ognia Hestię (odpowiednik rzymskiej bogini ognia Westy), stojącą na liściach laurowych, opartej jedną ręką na tarczy z pochodnią. W drugiej ręce trzyma liść wawrzynu nad napisem ZA ZASŁUGI DLA POŻARNICTWA. Na rewersie medalu widnieje orzeł jagielloński oparty na skrzyżowanych toporkach w obramowaniu wieńca szerokości 3 mm, ze stylizowanych liści laurowych. W górnej części w półkolu umieszczony jest napis: ZW. OCHOTNICZYCH STRAŻY POŻARNYCH RP. OSP wyróżniające się aktywną działalnością mogą być uhonorowane tym medalem.
Odznaka „Strażak Wzorowy”
Odznaka „Strażak Wzorowy” może być nadawana tylko członkom OSP biorącym bezpośredni udział w działaniach ratowniczych. Składa się z równoramiennego trójkąta wykonanego z metalu, którego lewa połowa pokryta jest emalią czerwoną, a prawa granatową. U góry trójkąta znajduje się wypukła głowa strażaka w hełmie, niżej napis: STRAŻAK WZOROWY. Na tle trójkąta widnieją dwa skrzyżowane toporki.
Odznaka „Za Wysługę Lat”
Odznakę „Za Wysługę Lat” stanowi tarcza okrągła o średnicy 24 mm, wykonana z metalu koloru złotego. Przewidziana jest dla członków ochotniczych straży pożarnych. Nad tarczą umieszczony jest hełm strażacki, u dołu tarczy wylot prądownicy i dwa skrzyżowane toporki. Na otoku znajduje się wieniec z liści laurowych szerokości 5 mm zwężający się do góry. Środek: tarcza okrągła z otokiem białej emalii szerokości 4 mm z napisem złoconym: ZW. OCHOTN. STRAŻY POŻ. Prawo do odznaki „Za Wysługę Lat” można uzyskać po 10 latach działalności, następną po 20 latach, a kolejne uzupełniane są w cyklu pięcioletnim oznaczeniem liczby lat w OSP (X, XX, XXV, XXX, XXXV, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, 75).
Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza”
Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” jest wyróżnieniem nadawanym członkom młodzieżowych drużyn pożarniczych za wzorową i aktywną działalność w drużynie przy ochotniczej straży pożarnej. Odznaka ma formę toporka strażackiego. W części przeciwległej od ostrza toporka znajduje się napis “OSP”, po prawej stronie wkomponowany jest czerwony trójkąt. U dołu znajduje się napis “Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza”.