Ostatni czwartek stycznia to ogłoszony przez NASA dzień pamięci o tych, którzy za poszerzenie naszej wiedzy o Wszechświecie zapłacili najwyższą cenę. Pamiętamy o licznych ofiarach misji radzieckich oraz o 17 osobach z amerykańskiego programu kosmicznego, które pozostaną na zawsze w naszej pamięci. Tegoroczne tradycyjne Dni Pamięci na przełomie stycznia i lutego otwierają wspomnienie tragicznego wypadku misji Apollo 1 - bolesnego ciosu dla agencji NASA, który został zadany przez los w najgorszym chyba momencie.
Misja Apollo 1 i Jej Załoga
Wbrew nomenklaturze, Apollo 1 nie stanowił samego początku całego programu Apollo, który zakładał lądowanie człowieka na Księżycu. Od sześciu lat NASA organizowała sprawdziany kolejnych wersji projektowanej rakiety nośnej - oznaczane jako Saturn-Apollo. W lutym 1967 roku planowano przejście w decydujący etap przedsięwzięcia. Apollo 204 miał być pierwszym załogowym lotem nowego statku kosmicznego, który ostatecznie został przemianowany na Apollo 1 na cześć poległych astronautów.
Skład Załogi
- Virgil „Gus” Grissom (ur. 3 kwietnia 1926 roku) - dowódca. Należał do siódemki pierwszych amerykańskich astronautów programu Mercury. 21 lipca 1961 roku pilotował drugi z tych statków - „Liberty Bell 7”, a 23 marca 1965 roku pilotował Gemini 3, pierwszy z załogowych lotów programu Gemini. Był też rezerwowym pilotem lotu Gemini 6. Co ciekawe, już raz znalazł się w sytuacji śmiertelnego zagrożenia, gdy na koniec misji Mercury 4, po udanym wodowaniu, doszło do nieoczekiwanego wysadzenia włazu kapsuły.
- Edward H. White (ur. 15 listopada 1930 roku) - pilot modułu dowodzenia. Zdobył sławę w czasie misji Gemini 4, dokonując drugiego (po Aleksieju Leonowie) spaceru kosmicznego, gdzie przebywał 21 minut. Był rezerwowym pilotem lotu Gemini 7.
- Roger B. Chaffee (ur. 15 lutego 1935 roku) - pilot modułu księżycowego. Zanim wstąpił do NASA, był pilotem marynarki wojennej. Lot Apollo 1 miał być jego pierwszym lotem w kosmos. Pierwotnie należał do rezerwowych i trafił do ekipy za doświadczonego Johna Glenna, który zwichnął bark.
Tragiczny Dzień: 27 Stycznia 1967 Roku
Plan był prosty. 21 lutego rakieta Saturn w wariancie IB miała wynieść moduł wraz z astronautami na niską orbitę, gdzie pozostaliby przez dwa tygodnie. Jednak to, co miało być kolejnym krokiem w badaniu przestrzeni poza Ziemią, stało się tragicznym przypomnieniem kruchości granicy między życiem a śmiercią. Miesiąc przed startem, 27 stycznia 1967 roku, załoga przeprowadzała testy w hermetycznie zamkniętej kapsule na stanowisku startowym numer 34 w Centrum Kosmicznym Kennedy'ego na Przylądku Canaveral. Rakieta nośna Saturn-IB wraz ze statkiem Apollo 1 czekała na rozpoczęcie kolejnych testów, które teoretycznie były bezpieczne, ponieważ rakieta nie była załadowana paliwem. Celem przygotowań było wykazanie sprawności wszystkich systemów elektrycznych statku oraz poprawności procedur operacyjnych.
Przebieg Testów i Awaria
Testy rozpoczęły się o godz. 12:55 GMT. Po zakończeniu przygotowań systemów inicjujących, około 18:00 GMT załoga - Gus Grissom, Edward H. White i Roger B. Chaffe - zajęła swoje miejsca w module dowodzenia. Szybko pojawiły się problemy. Po przypięciu załogi do foteli, podłączeniu do systemów statku i przejścia na układy wewnętrzne, pilot zaraportował kwaśny zapach, który pojawił się w powietrzu w module załogi, co znacząco opóźniło symulację startu. Około godz. 22:40 GMT zegar symulujący odliczanie do startu został wstrzymany w celu rozwiązania trudności, głównie problemów z łącznością. Gus Grissom celnie zauważył: „Chcemy porozumiewać się z Księżycem, a nie możemy rozmawiać siedząc trzy budynki od siebie”.
Aż do godz. 23:30 GMT nie odnotowano jakichkolwiek zdarzeń, które później miałyby się wydawać związane z pożarem. Od 23:30:14 GMT nie było żadnej transmisji głosu z pokładu statku kosmicznego aż do momentu zaraportowania ognia wewnątrz kapsuły Apollo 1, co miało miejsce o godz. 23:31:04 GMT. Z nagrań komunikacji wynika, że jeszcze sekundę wcześniej astronauci wykonywali kolejne punkty swojej listy zadań. Potem padły słowa alarmu: "Ogień! Mamy groźny pożar! Wydostańcie nas! Palimy się!".
Akcja Ratunkowa i Ofiary
W innej sytuacji komunikat o ogniu wywołałby natychmiastową reakcję, jednak tym razem doszło do kilkusekundowego zawahania, gdyż pracownicy początkowo mogli potraktować komunikat jako część treningu. Dopiero dalsze, trudne do zrozumienia okrzyki przekonały wszystkich, że coś poszło nie tak. Inspektor kontroli Henry Rogers, główny mechanik Jim Gleaves wraz z kilkoma innymi osobami chwycili za gaśnice i ruszyli windą do białego pokoju - niewielkiego pomieszczenia bezpośrednio przylegającego do modułu. Gdy dotarli na miejsce, w panice nie mogli znaleźć klucza imbusowego koniecznego do otwarcia włazu od zewnątrz. Tymczasem w niewielkim okienku pojawił się pomarańczowy błysk. W 14 sekund od pierwszych komunikatów załogi o ogniu, ciśnienie w kapsule wzrosło do niemal 2 atmosfer i doprowadziło do rozerwania kabiny. Potężny żar, toksyczne opary wokół statku, słabe maski gazowe i pojawiające się fale uderzeniowe eksplozji z modułu dowodzenia skutecznie uniemożliwiały podjęcie ratunku grupie czuwającej na miejscu.
Mimo ogromnych wysiłków, przebicie się przez trzy warstwy włazu i wdarcie się do modułu trwało ponad cztery minuty. Po pięciu minutach otwarto włazy, pożar w kapsule się wypalił, a ekipie po opadnięciu gęstego dymu ukazały się ciała astronautów. Wewnątrz ratownicy zastali makabryczny widok: tuż pod wejściem leżały sklejone ciała Grissoma i White’a, którzy ewidentnie próbowali dotrzeć do klapy. Chaffee spoczywał na spalonym fotelu, w częściowo stopionym skafandrze. Ogromna temperatura stopiła kombinezony załogi łącznie z wężami łączącymi ich z systemem podtrzymywania życia. Dochodzenie wykazało, że śmierć nastąpiła jednak nie z powodu spalenia, ale poprzez uduszenie toksycznymi oparami oraz tlenkiem węgla.
Przyczyny i Lekcje Wyciągnięte z Katastrofy
Jak doszło do tak tragicznego wypadku podczas pospolitego testu? Dochodzenie, które prowadziła Komisja Apollo 204, miało ponad 3000 stron i wykazało, że awaria Apollo 1 była wynikiem kombinacji kilku czynników, w tym problemów z projektowaniem statku kosmicznego, błędów w wykonaniu oraz nieprzewidzianych okoliczności.
Kluczowe Czynniki Tragedii
- Atmosfera Czystego Tlenu: Amerykanie używali do oddychania w swoich statkach czystego tlenu pod ciśnieniem 1/3 atmosfery. W warunkach testów naziemnych, w celu oszczędności wagi, inżynierowie wypełnili kapsułę czystym łatwopalnym tlenem pod ciśnieniem wyższym niż atmosferyczne, zamiast powietrza, które w 80 proc. składa się z obojętnego azotu. Czysty tlen, jak wiadomo, bardzo sprzyja szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia. Spowodowało to, że pożar bardzo szybko się rozprzestrzeniał, a płomienie buchnęły w mgnieniu oka.
- Źródło Zapłonu: Śledczy badający sprawę ustalili, że przyczyną pożaru było prawdopodobnie spięcie w okablowaniu pod jednym z foteli, gdzieś pod fotelem dowódcy, lub drobna iskra, jaka wydostała się z jakiegoś postrzępionego przewodu.
- Materiały Łatwopalne: Wnętrze kabiny było wyposażone w wiele łatwopalnych materiałów, które w 100-procentowej atmosferze tlenu stanowiły śmiertelne zagrożenie.
- Właz Kapsuły: Najbardziej przewrotna okazała się kwestia włazu. Mechanizm otwierający właz od zewnątrz zaprojektowano bez wyobraźni. Gęsty dym i rozgrzane powietrze błyskawicznie opanowały pokój, a otwarcie włazu przy takiej różnicy ciśnień zajęło technikom około 5 minut, co było niemożliwe dla załogi od wewnątrz. Wewnętrzne podciśnienie natychmiast przycisnęło właz kapsuły do ramy, uniemożliwiając jakąkolwiek próbę ewakuacji. Ten sam patent, który niemal zabił Grissoma podczas misji Mercury 4 (właz uległ przedwczesnemu otwarciu), w czasie pożaru Apollo 1 mógłby mu uratować życie, gdyby podobne zabezpieczenie istniało.
Korekty i Zmiany w Programie
Katastrofa z 1967 roku wywołała wielkie poruszenie i wymusiła radykalne zmiany. Po tej katastrofie do testów naziemnych nie używa się już czystego tlenu, a właz przeprojektowano tak, aby mógł być szybko otwarty. W przeprojektowanej kapsule Apollo całkowicie zrezygnowano z atmosfery składającej się z czystego tlenu, na rzecz cięższego, ale bezpieczniejszego rozwiązania mieszanki tlenu i azotu. W kolejnych modułach stosowano cięższą, ale jednolitą klapę, możliwą do ruszenia z zewnątrz w pięć sekund, podczas gdy dotąd trwało to minimum 90 sekund. Nowa wersja włazu miała zainstalowane ładunki pirotechniczne, błyskawicznie zwalniające rygle blokujące go na miejscu, a także otwierała się na zewnątrz, co umożliwiało jego otwarcie w przypadku zwiększonego ciśnienia w kabinie. Zmieniono przebieg układów elektrycznych i wyposażono kabinę w materiały niepalne, poprawiono również izolację przewodów. W zasadzie można powiedzieć, że powstał zupełnie nowy wariant kapsuły załogowej. Zmiany te umożliwiły później bezpieczny lot człowieka na Księżyc.
Wpływ na Kulturę NASA i Współczesność
Tragedia z 1967 roku na zawsze zapisała się w pamięci osób związanych z agencją kosmiczną. Do tego feralnego dnia NASA gnała na złamanie karku. Trwał propagandowy wyścig kosmiczny, zaś Ameryka na gwałt potrzebowała sukcesów, które przyćmiłyby dotychczasową przewagę Związku Radzieckiego. W takich warunkach błędy się namnażały i nawarstwiały. Gene Kranz, późniejszy ikoniczny dyrektor lotów, przypominał, jak presja harmonogramu i nadmierna pewność siebie zatruły kulturę pracy. Nie jest przypadkiem, że po tragedii powstał jeden z najbardziej rozległych i wnikliwych przeglądów procedur bezpieczeństwa w dziejach NASA.
Pożar Apollo 204 miał ogromny wpływ na cały program załogowych lotów kosmicznych. Apollo 1 jawi się jako coś więcej, niż bolesny punkt zwrotny prowadzący drogą ku lądowaniu na Księżycu. Owszem, tragedia ta wymusiła pewną korektę myślenia o bezpieczeństwie, odpowiedzialności i kulturze pracy, a jej efektem był program, który kilka lat później odniósł spektakularny sukces. Niemniej, historia NASA pokazuje, jak łatwo wraz z upływem czasu powracają te same mechanizmy: presja harmonogramów, wiara w „sprawdzoną technologię”, akceptacja ryzyka przesuwanego coraz dalej poza granicę komfortu, a z czasem też nieprawdopodobne ignorowanie przestróg ze strony inżynierów niewygodnie sygnalizujących konkretne nieprawidłowości.
Inne Tragedie i Refleksje
Tragiczny pożar Apollo 1 nie był jedyną ofiarą na drodze do eksploracji kosmosu. NASA wspomina także załogi wahadłowców:
- Challenger (1986): 73 sekundy po starcie 28 stycznia 1986 roku wahadłowiec Challenger eksplodował, zabijając siedmiu astronautów. Wypadek spowodowany był wadliwą uszczelką w prawej rakiecie pomocniczej. Na prawie 3 lata zawieszono loty wahadłowców.
- Columbia (2003): 1 lutego 2003 roku w czasie lądowania prom kosmiczny Columbia eksplodował, zabijając siedmiu astronautów. Przyczyną katastrofy był kawałek pianki izolacyjnej, który w czasie startu oderwał się od zbiornika głównego i uderzył w skrzydło wahadłowca.
Dzień pamięci dotyczy również misji Apollo 13, która w 1970 roku stanęła w obliczu śmiertelnego zagrożenia po eksplozji zbiornika z tlenem w module serwisowym, która mogła być spowodowana pożarem w wentylatorze, co doprowadziło do utraty tlenu i prądu. Misja zakończyła się sukcesem dzięki heroicznej pracy załogi i kontroli naziemnej.
Travis Thompson, weteran odpowiedzialny za bezpieczeństwo załóg NASA, który obsłużył ponad 70 startów statków kosmicznych, obawia się, że młode ambitne przedsiębiorstwa w dzisiejszym wyścigu kosmicznym lekceważą lekcję, jaką była misja Apollo 1 - że zły projekt kończy się tragedią. Naciska on na firmy, by projektując nowe statki zwróciły uwagę na możliwość szybkiego i bezpiecznego opuszczenia kapsuły. Apollo 1 nauczyło, jak wysoka bywa cena postępu, ale zupełnie nie zagwarantowało, że ta lekcja pozostanie żywa na zawsze. Sukces potrafi uśpić czujność równie skutecznie jak porażka potrafi ją obudzić - i właśnie w tym napięciu między pamięcią a zapomnieniem kryje się jeden z najbardziej niepokojących wniosków płynących z tej historii.