Kwestia wydawania zaświadczeń o ukończeniu szkoleń dla członków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) jest złożona i regulowana przez wiele aktów prawnych. Dotyczy to zarówno dokumentów potwierdzających udział w podstawowych szkoleniach ratowniczych, jak i tych uprawniających do kierowania pojazdami uprzywilejowanymi. W ostatnich latach pojawiły się luki w przepisach, które spowodowały liczne problemy, ale również zainicjowały prace nad nowelizacjami mającymi na celu ujednolicenie i doprecyzowanie tych regulacji.
Problemy z zaświadczeniami dla kierowców pojazdów uprzywilejowanych OSP
Luka prawna i jej konsekwencje
Po wejściu w życie ustawy o ochotniczych strażach pożarnych 1 stycznia 2022 roku, starostowie napotkali trudności z wydawaniem zaświadczeń dla nowych kierowców pojazdów OSP. Powodem był brak stosownej podstawy prawnej. Nowa ustawa uchyliła bowiem przepisy ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, które wcześniej określały, jaki podmiot wydaje takie zaświadczenia. Kwalifikacje osoby, która może kierować pojazdem uprzywilejowanym, zostały określone w przepisach ustawy o kierujących pojazdami, która dodatkowo wymaga przedstawienia stosownego zaświadczenia potwierdzającego, że dana osoba ma być kierującym pojazdem ochotniczej straży pożarnej.
Interwencja Rzecznika Praw Obywatelskich
Sprawą zainteresował się Rzecznik Praw Obywatelskich, który wskazał, że wójt powinien mieć wyraźną podstawę prawną do wydawania takiego zaświadczenia, powołując się na zasadę legalności i praworządności z art. 7 Konstytucji RP.
Stanowisko Ministerstwa Infrastruktury
Ministerstwo Infrastruktury, świadome istnienia problemu, poinformowało RPO, że 8 lipca 2022 r. przedstawiło wszystkim starostwom powiatowym swoją interpretację przepisów. Resort wskazał, że wymóg określony w art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami odnosi się do przepisu, który został uchylony, i brak jest podstaw do uznania, że dyspozycja tego przepisu może być zrealizowana. Tym samym starosta nie może skutecznie żądać przedstawienia zaświadczenia wydanego przez podmiot, o którym mowa w art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. Ministerstwo sugeruje, że istnieje możliwość uzyskania takiego zaświadczenia na podstawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 217 par. 1 i 2 pkt 2 k.p.a.). Zgodnie z tym stanowiskiem, wójt (burmistrz, prezydent miasta) może wydać zaświadczenie potwierdzające, że dana osoba ma być kierującym pojazdem OSP, na zasadzie potwierdzenia faktów lub stanu prawnego, wynikającego z danych posiadanych przez ten organ - na podstawie przepisów działu VII k.p.a.
Proponowane zmiany legislacyjne
Nowelizacja art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami, która ma zlikwidować tę lukę, została początkowo wpisana do projektu ustawy o ochronie ludności oraz stanie klęski żywiołowej. Ze względu na długotrwałe uzgodnienia ze stroną samorządową, poprawka ta znalazła się w projekcie noweli ustawy o OSP. Zgodnie z propozycją, nowe brzmienie przepisu ma precyzować zasady wydawania zaświadczeń dla kierujących pojazdami ochotniczych straży pożarnych.
Rodzaje zaświadczeń i ich status prawny w OSP
Zaświadczenie a certyfikat kwalifikacji
Jednym z najczęstszych nieporozumień jest różnica między zaświadczeniem o ukończeniu szkolenia a certyfikatem kwalifikacji. Te dwa dokumenty mają różną moc prawną:
- Zaświadczenie o ukończeniu szkolenia: Jego główną rolą jest potwierdzenie faktu uczestnictwa w zajęciach. Jest to namacalny dowód, że ktoś zainwestował w swój rozwój.
- Certyfikat kwalifikacji: Jest to dokument o większej wadze, będący efektem zdania zewnętrznego, często państwowego egzaminu. Potwierdza on zdobycie i weryfikację konkretnych umiejętności.
Dokumenty wydawane po ukończeniu kształcenia prowadzonego w formach pozaszkolnych (na kursach) nie mają statusu dokumentów potwierdzających kwalifikacje zawodowe. Dokumenty te, potwierdzające kwalifikacje, są wydawane przez okręgowe komisje egzaminacyjne, po przeprowadzeniu egzaminu, a ich wzory określają przepisy wydane na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r.
Regulacje dotyczące zaświadczeń
Kwestię zaświadczeń reguluje Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych. Określa ono wzory zaświadczeń o ukończeniu kwalifikacyjnego kursu zawodowego, kursu umiejętności zawodowych, kursu kompetencji ogólnych, turnusu dokształcania teoretycznego młodocianych pracowników i branżowego certyfikatu umiejętności. Rozporządzenie nie określa wzoru dla kursu, o którym mowa w art. 117 ust. 1a pkt 5 Prawa Oświatowego, jedynie wskazuje na § 23 ust. Należy pamiętać, że stosowanie określeń typu „zaświadczenia MEN” czy „zaświadczenie MEiN” jest niepoprawne, ponieważ w aktualnym stanie prawnym nie ma regulacji uprawniających placówki do wydawania certyfikatów, legitymacji ani zaświadczeń na „druku MEN/MEiN”.
Zaświadczenie wydawane po zakończeniu kształcenia w formach pozaszkolnych musi zawierać ściśle określone dane:
- Pełne dane osobowe: Imię i nazwisko uczestnika.
- Numer PESEL: Kluczowy identyfikator, wymagany przez rozporządzenie.
- Dane placówki: Pełna nazwa, adres i dane kontaktowe organizatora.
Przepisy jasno wskazują, że zaświadczenie nie potwierdza tzw. efektów kształcenia, a jego wartość ogranicza się do udokumentowania samego uczestnictwa.
Kto wydaje zaświadczenie o ukończeniu kursu?
Placówki kształcenia ustawicznego są uprawnione do wydania zaświadczenia o ukończeniu kursu. Dokument ten jest wydawany przez organizatora kursu po zakończeniu kształcenia. Kluczem do legalnego wydawania zaświadczeń jest posiadanie odpowiednich uprawnień i wpis do jednego z oficjalnych rejestrów publicznych, takich jak RSPO (Rejestr Szkół i Placówek Oświatowych) czy RIS (Rejestr Instytucji Szkoleniowych). Brak takiego wpisu oznacza brak uprawnień do wystawiania oficjalnych dokumentów.
Szkolenia dla członków OSP i zasady ich organizacji
Zasady organizacji szkoleń
Od lutego 2022 r. obowiązują nowe "Zasady organizacji szkoleń członków Ochotniczych Straży Pożarnych biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych", zatwierdzone przez Komendanta Głównego PSP. Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, Komendant Główny PSP ustala programy i zasady szkolenia pożarniczego dla jednostek ochrony przeciwpożarowej.
Zaproponowany w programie z 2006 r. "System szkolenia członków ochotniczych straży pożarnych biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych" opiera się na trzech poziomach:
- Szkolenie podstawowe
- Szkolenia specjalistyczne
- Szkolenia dowódcze
Na każdym z poziomów występują bloki szkoleniowe, ułożone w kolejności chronologicznej, tworzące tzw. ścieżkę szkoleniową.
Wymogi i przebieg szkoleń
Szkolenie podstawowe strażaka ratownika OSP: Jest to przepustka do pierwszej akcji ratowniczej. Ukończenie szkolenia jest równoznaczne z ukończeniem szkolenia strażaków ratowników OSP część I.
- Wymogi formalne: Dostarczenie karty skierowania, wiek 16-65 lat (osoby nieletnie wymagają zgody rodziców i są przyjmowane, jeśli liczba pełnoletnich uczestników nie jest zbyt duża, ze względu na niemożność uczestniczenia nieletnich w działaniach ratowniczo-gaśniczych).
- Realizacja: Szkolenie realizowane jest przez Państwową Straż Pożarną.
- Program: Składa się z 38 tematów realizowanych w 136 godzinach (64 godziny teorii i 69 godzin zajęć praktycznych).
- Egzamin: Szkolenie zakończone jest egzaminem obejmującym część teoretyczną (test wielokrotnego wyboru, min. 70% punktów) i praktyczną. Dodatkowo przeprowadza się egzamin z zakresu BHP.
- Uprawnienia: Ukończenie szkolenia uprawnia do bezpośredniego uczestnictwa w akcjach ratowniczo-gaśniczych oraz do obsługi sieci radiowych UKF PSP.
Kartę skierowania na szkolenie (oraz na test/ćwiczenie w komorze dymowej) podpisuje właściwy komendant gminny/prezes OSP/naczelnik OSP.
Szkolenia specjalistyczne i dowódcze
Strażak ratownik OSP nabywa uprawnienia do wykonywania czynności ratowniczo-gaśniczych, udzielania pierwszej pomocy medycznej, prowadzenia działań z zakresu ratownictwa technicznego oraz innych działań specjalistycznych, a także pełnienia funkcji dowódczych, po ukończeniu poszczególnych rodzajów szkoleń.
- Szkolenie dowódców OSP: Aby starać się o przyjęcie na to szkolenie, strażak ratownik OSP powinien posiadać wykształcenie co najmniej na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej, co najmniej 3-letni staż jako strażak ratownik OSP, zaświadczenie o ukończeniu szkolenia strażaków ratowników OSP część II (lub spełnienie równorzędnych wymagań) oraz zaświadczenie o ukończeniu kursu z zakresu ratownictwa technicznego.
- Szkolenie naczelników OSP: W przypadku szkolenia naczelników OSP, zalecane jest wykształcenie co najmniej średnie oraz zaświadczenie o ukończeniu szkolenia dowódców OSP.
Potwierdzenie udziału w działaniach OSP do rekrutacji PSP
Wymogi w naborze do PSP
W ogłoszeniach o naborze do Państwowej Straży Pożarnej (PSP) często pojawia się wymóg przedstawienia zaświadczenia o udziale w działaniach ratowniczo-gaśniczych lub ćwiczeniach organizowanych przez jednostki organizacyjne PSP, o ile kandydat jest członkiem ochotniczej straży pożarnej. Za kwalifikacje związane z wyszkoleniem OSP przyznaje się punkty jedynie w przypadku potwierdzenia przez właściwego komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej aktywnego członkostwa, udokumentowanego udziałem w co najmniej dwóch zdarzeniach (działaniach ratowniczo-gaśniczych lub ćwiczeniach organizowanych przez jednostkę organizacyjną PSP) w okresie jednego roku poprzedzającego datę publikacji ogłoszenia o naborze.
Kto wydaje potwierdzenia udziału w działaniach?
W praktyce kwestia ta często budzi wątpliwości wśród strażaków. Niektórzy wskazują, że zaświadczenie może wystawić prezes oraz naczelnik OSP, do której należą, a następnie potwierdzić je pieczęcią w Komendzie Powiatowej PSP. Inni twierdzą, że Komenda Powiatowa PSP może wystawić takie zaświadczenie "od ręki", bazując na danych z Systemu Wspomagania Decyzji (SWD) lub na podstawie potwierdzeń podpisanych przez Kierującego Działaniem Ratowniczym (KDR).
Jednakże, zgodnie z rozporządzeniem MSWiA w sprawie postępowania kwalifikacyjnego o przyjęcie do służby w Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2018 r. poz. 672), to właściwy dla działalności ochotniczej straży pożarnej komendant powiatowy (miejski) Państwowej Straży Pożarnej jest odpowiedzialny za potwierdzenie aktywnego członkostwa poprzez udokumentowany udział w zdarzeniach. Oznacza to, że choć OSP może dostarczyć dokumentację, to oficjalne potwierdzenie dla celów rekrutacji do PSP leży w gestii Komendanta Powiatowego (Miejskiego) PSP.
W przypadku planowania startu w kilku naborach w różnych terminach, teoretycznie jedno zaświadczenie wystawione przez KP PSP powinno być wystarczające, o ile obejmuje wymagany okres i liczbę zdarzeń. Zawsze jednak warto dopytać o specyficzne wymagania danej komendy.
Dodatkowe informacje
Badania lekarskie
Jednym z warunków uczestnictwa w działaniach ratowniczo-gaśniczych są aktualne badania lekarskie. Rodzaj badań lekarskich został opisany w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 14 kwietnia 2022 r.
Obowiązek prowadzenia rejestrów
Każda instytucja szkoleniowa, w tym organizatorzy szkoleń dla OSP, ma formalny obowiązek prowadzenia dokładnego rejestru wydanych dokumentów. Taki rejestr powinien zawierać co najmniej numer zaświadczenia, datę jego wydania i dane osoby, która je otrzymała. Jest to kluczowe dla zapewnienia transparentności i możliwości weryfikacji.