Asysta honorowa Państwowej Straży Pożarnej (PSP) stanowi jeden z najbardziej zauważalnych elementów każdej uroczystości. Zachowanie i poziom wyszkolenia uczestników asysty w znacznym stopniu wpływają na odbiór i ocenę przygotowania uroczystego apelu lub zbiórki. Po powołaniu kompanii reprezentacyjnych w każdej komendzie wojewódzkiej PSP znacząco wzrosła liczba strażaków zaangażowanych w zabezpieczenie ceremonialne uroczystości.
Akademia Pożarnicza oraz szkoły kształcące techników pożarnictwa miały wcześniej do czynienia z tym zagadnieniem sporadycznie, podczas gdy w poszczególnych województwach sytuacja wyglądała bardzo zróżnicowanie. Nowe regulacje dotyczące musztry i ceremoniału pożarniczego wprowadzają jasne wytyczne, które ułatwiają standaryzację i podnoszą rangę tych wydarzeń.
Procedury podczas przemarszu i ustawiania kompanii honorowej
W czasie wejścia kompanii honorowej w linię pododdziałów dowódca powinien maszerować w sposób wskazujący właściwy kierunek pozostałym strażakom. Po komendzie „na wprost - marsz” flagowy, sztandarowy i lewoskrzydłowi każdej czwórki powinni maszerować przy linii pododdziałów, po jej prawej stronie, patrząc w kierunku marszu.
Duża odpowiedzialność spoczywa w tym momencie na poczcie flagowym, który po odejściu dowódcy maszeruje jako pierwszy, a jego ustawienie jest wyznacznikiem dla reszty pododdziału. Nie mniej ważny jest lewoskrzydłowy pierwszej czwórki, maszerujący bezpośrednio za sztandarowym, a nie jak zwykle nieco na zewnątrz w stosunku do asystującego.
Rola orkiestr i oddawanie honorów
Mimo że w PSP nie funkcjonuje orkiestra, to regulamin musztry wspomina o tej części asysty honorowej. Orkiestry, głównie Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), są nieodłącznym elementem wielu strażackich świąt i obchodów. Ustalenie kolejności marszu z innymi pododdziałami znacznie ułatwia współpracę.
Dla dowódców pododdziałów lub posterunku honorowego, który dokonuje zmiany warty, zastrzeżono możliwość zatrzymywania się na prawą nogę. Dowódcy i asystujący pocztów, zarówno flagowego jak i sztandarowego, w miejscu, po komendzie „na prawo - patrz” zawsze oddają honory przez salutowanie.
Oddawanie honorów w marszu i podczas defilady
W czasie marszu poczet sztandarowy oddaje honory przez zwrócenie głowy w nakazanym przez dowódcę kierunku, niezależnie od tego, czy poczet występuje w składzie kompanii honorowej, czy jako poczet sztandarowy towarzyszący. Ciekawostką jest fakt, że w defiladzie honory oddaje cały pododdział, a nie tylko jego dowódca.
Sposób oddawania honorów przez dowódcę jest najbardziej widoczny, gdyż on jako jedyny salutuje, a pozostali oddają honory przez zwrócenie głowy w nakazanym kierunku. W defiladzie kompania honorowa powinna występować w pełnych czwórkach. Gdy wielkość pododdziału na to pozwala, należy odłączyć ostatnią, niepełną czwórkę. Gdy jesteśmy ograniczeni minimalną liczbą strażaków, powinniśmy posiłkować się strażakiem wyznaczonym do rezerwy.
Przeformowania i zwroty pocztu sztandarowego
Poczet sztandarowy zwrot w prawo lub w lewo wykonuje przez zachodzenie, czyli w taki sposób, aby po zwrocie dowódca, sztandarowy i asystujący byli ustawieni w szeregu - obok siebie, a nie jeden za drugim. Taki zwrot powinien być zsynchronizowany z resztą pododdziału, jeśli chodzi o sposób i tempo wykonania.
Poczty zawsze występują i wstępują po komendach „na prawo - patrz” wydanych dla wszystkich pododdziałów. Przed rozpoczęciem marszu, po zapowiedzi dowódca i asystujący przestają salutować, a po haśle rozpoczynają marsz. Dowódca uroczystości nie wydaje oddzielnej komendy „baczność” dla pocztu!
Ceremoniał podczas mszy świętej i składania wieńców
Bardzo szczegółowo opisane zostały także przeformowania pocztów sztandarowych w czasie mszy świętej, głównie pocztów sztandarowych towarzyszących. Sztandarowy w czasie mszy świętej salutuje sztandarem tylko w czasie grania hymnu państwowego, „hasła Wojska Polskiego” i ukazywania postaci Najświętszego Sakramentu.
Gdy kapłan podnosi hostię lub kielich, sztandarowy salutuje sztandarem, gdy kapłan opuszcza ręce - wykonuje chwyt „prezentuj”, czyli pionuje sztandar. Komendy „baczność” wydaje się tylko na czas odczytywania Ewangelii i udzielania błogosławieństwa (nie salutuje się sztandarem).
W regulaminie musztry sprecyzowano także kwestię niesienia wieńców i wiązanek przez strażaków z asysty honorowej. Do ich składania wyznacza się jednego lub dwóch strażaków. Wieniec prezydenta RP składa dwóch oficerów. Sposób postępowania w obydwu przypadkach został szczegółowo opisany w regulaminie musztry i dodatkowo wzbogacony kilkunastoma rysunkami.
Umundurowanie pocztu sztandarowego OSP
Umundurowanie pocztu sztandarowego OSP w stroju galowym obejmuje:
- Mundur w kolorze ciemnogranatowym (męski, damski).
- Koszula w kolorze białym z długim rękawem.
- Czapka rogatywka w kolorze ciemnogranatowym (dla mężczyzn).
- Czapka dżokejka w kolorze ciemnogranatowym (dla kobiet).
- Obuwie w kolorze czarnym.
- Sznur galowy w kolorze srebrnym przeplatany niebieską nitką.
Wyposażeniem uzupełniającym do ubioru galowego są:
- Skarpety w kolorze czarnym (dla mężczyzn).
- Rajstopy w kolorze beżowym (dla kobiet).
- Krawat w kolorze czarnym.
Ubiór galowy dla pocztów sztandarowych i flagowych, w którego uzupełniające wyposażenie wchodzą:
- Rękawiczki białe.
- Pas główny koloru czarnego.
Do ubioru galowego z pasem głównym stosuje się obuwie typu „skutery” (nogawki spodni wpuszczane w cholewki butów). Dopuszcza się noszenie spodni bryczesów do butów wysokich typu „oficerski”, a także nakrycia głowy w postaci hełmu ozdobnego bądź hełmu bojowego łącznie z pasem bojowym z przypiętym toporkiem.
Wskazane jest umundurowanie w ubiór galowy z odznaczeniami, pasem głównym, białymi rękawiczkami, rogatywką i butami opinaczami. Podczas uroczystości poczet gospodarzy mógłby wyróżniać się ozdobnymi hełmami i toporkami na pasach bojowych.
Chwyty sztandarem
Podstawowe chwyty sztandarem obejmują:
- DO NOGI: Sztandarowy trzyma sztandar postawiony na trzewiku drzewca przy prawej nodze na linii czubka buta. Drzewce przytrzymuje prawą ręką powyżej pasa głównego, łokieć prawej ręki lekko przyciska do ciała.
- SPOCZNIJ: Sztandarowy również trzyma sztandar przy prawej nodze. Postawa lekko rozluźniona, ciężar ciała spoczywa na jednej z nóg.
- PREZENTUJ: Sztandarowy podnosi sztandar prawą rękę i ustawia w położeniu pionowym, przy prawym ramieniu (dłoń prawej ręki znajduje się na wysokości barku), następnie lewą ręką chwyta drzewce sztandaru tuż pod prawą, po czym opuszcza prawą rękę na całą długość obejmując nią dolną część drzewca. Chwyt ten jest przejściem pomiędzy pozycją u nogi a salutowaniem oraz pomiędzy pozycją u nogi a na ramię broń i odwrotnie.
- NA RAMIĘ: Chwyt używany podczas przygotowania do marszu. Powinien być wykonywany automatycznie na komendę NA WPROST - MARSZ lub podobną.
SALUTOWANIE wykonuje się bez komendy. Osoba trzymająca sztandar (prezes lub naczelnik OSP, sztandarowy) robi zwrot w prawo w skos z wysunięciem jednoczesnym lewej nogi o pół kroku do przodu. Lewą ręką chwyta drzewce 10 cm poniżej płatu sztandaru, prawą ręką w dolnej części drzewca i unosi na wysokość barku, a następnie pochyla sztandar w przód pod kątem 45º, prostopadle do szyku pododdziałów. Ciężar ciała spoczywa równomiernie na dwóch nogach. W czasie tej komendy dowódca pocztu i asystujący powinni salutować.
Stosowanie chwytów podczas apeli i uroczystości religijnych
Apel
Podczas apelu należy wykonywać rozkazy dowódcy uroczystości i w zależności od komend wykonywać odpowiednie chwyty sztandarem. W razie problemów wskazane jest, aby dowódca pocztu w odpowiednich momentach wydawał cicho odpowiednie komendy. Komendy takie jak BACZNOŚĆ, SPOCZNIJ, NA PRAWO (LEWO) PATRZ zazwyczaj nie sprawiają problemu, jednak salutowanie sztandarem może być wyzwaniem.
Dla pocztu występuje kilka sytuacji, kiedy salutuje się sztandarem podczas apelu:
- Podczas odgrywania hymnu państwowego.
- Podczas prezentacji pododdziałów - salutuje się na 5 kroków przed odbierającym i kończy 1 krok za.
- Podczas defilady (szczegóły opisane w ceremoniale ZOSPRP).
Uroczystości religijne
Podczas uroczystości religijnych obowiązuje zasada:
- Wierni siedzą - postawa SPOCZNIJ.
- Wierni stoją - postawa BACZNOŚĆ.
- Wierni klęczą - postawa BACZNOŚĆ.
Salutowanie sztandarem wykonuje się w czasie:
- Przeistoczenia.
- Przy Komunii Świętej, od słów „Oto Baranek Boży...” do „...uzdrowiona dusza moja”.
- Błogosławienia Najświętszym Sakramentem.
- Poświęcenia sztandaru w kościele.
- Po wejściu i przy wyjściu z kościoła przed ołtarzem.
Przykładowy scenariusz Mszy Świętej: Podczas Mszy świętej stosuje się komendy ciche. Wejście pocztu, zatrzymanie przed ołtarzem na komendę poczet STÓJ. Salutowanie sztandarem.
PRZEISTOCZENIE: Przy słowach: „On to, gdy dobrowolnie wydał się na mękę, wziął chleb i dzięki Tobie składając……” sztandarowy powinien przejść do postawy prezentuj. Od słów „bierzcie i jedzcie z tego wszyscy……” do „które za was będzie wydane” poczet salutuje. Po tych słowach sztandar powinien powrócić do pozycji prezentuj. Przy słowach „bierzcie i pijcie z niego wszyscy……” do „to czyńcie na moją pamiątkę……” poczet znowu salutuje. Po zakończeniu sztandar powinien powrócić do pozycji prezentuj, a następnie do pozycji u nogi.
KOMUNIA: Kolejne salutowanie występuje przy przyklęknięciu kapłana wypowiadającego słowa „,Oto Baranek Boży…….”. Podczas wypowiadania tych słów poczet salutuje. Kończy salutowanie po słowach wiernych „a będzie uzdrowiona dusza moja”.
Salutowanie dwoma palcami
Salutowanie dwoma palcami - oddanie honorów przy użyciu wyłącznie palca środkowego i wskazującego. Pozostałe palce są zgięte i przytrzymywane kciukiem, a wierzch dłoni skierowany jest do salutującego. Salutuje się tylko w nakryciu głowy, dotykając go czubkami palców. W ten sposób salutują żołnierze Wojska Polskiego, inne polskie służby mundurowe, członkowie organizacji strzeleckich, a także polscy harcerze, salutując do daszka nakrycia głowy lub jego brzegu.
Geneza i czas powstania takiego sposobu salutowania są trudne do ustalenia. Legenda głosi, że pewien umierający żołnierz był w stanie zasalutować tylko dwoma palcami rannej ręki. Żołnierz salutuje, podnosząc krótkim ruchem prawą rękę i przykładając palec wskazujący do wierzchu daszka czapki nad prawym kątem prawego oka. Palec średni wyciągnięty za wskazującym. Inne palce złożone na dłoni kciukiem lekko przyciśnięte. Dłoń odwrócona ku przodowi, łokieć skierowany nieco w dół i na prawo w skos.
Regulamin musztry piechoty z 22 stycznia 1945 nakazywał salutowanie tak, aby palec wskazujący i średni były wyprostowane i złączone, pozostałe zaś palce złożone na dłoni i przyciągnięte kciukiem. W miejscu, w nakryciu głowy i bez broni strażak salutuje w postawie zasadniczej.
Zasady oddawania honorów przez strażaków Państwowej Straży Pożarnej
Oddawanie honorów jest zewnętrzną oznaką szacunku dla tradycji, symboli narodowych, pożarniczych i służb mundurowych, dyscypliny i jedności strażaków oraz wyrazem szacunku dla przełożonych i starszych stopniem. Strażaków obowiązuje oddawanie honorów i odpowiadanie na oddane honory zarówno w służbie, jak i poza nią.
Podwładni i młodsi stopniem obowiązani są oddawać honory pierwsi, a strażacy równi stopniem jednocześnie. Strażacy są obowiązani oddawać honory:
- Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej;
- Marszałkom Sejmu i Senatu;
- Prezesowi Rady Ministrów;
- Ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych;
- Komendantowi Głównemu Państwowej Straży Pożarnej;
- Przełożonym, starszym i równym stopniem;
- Fladze państwowej w czasie jej podnoszenia i opuszczania oraz sztandarom;
- Przed Grobem Nieznanego Żołnierza;
- Symbolom i miejscom upamiętniającym bohaterską walkę i męczeństwo narodu polskiego i innych narodów, jeżeli są tam wystawione umundurowane posterunki honorowe;
- Pogrzebom ze strażacką asystą honorową.
W czasie oficjalnego grania hymnu narodowego, hymnów innych państw, hasła Wojska Polskiego oraz sygnału „służba wartownicza” strażacy występujący indywidualnie przyjmują pozycję zasadniczą, a jeżeli są w nakryciu głowy salutują.
Kiedy strażak nie ma obowiązku oddawania honorów:
- Bezpośredniego udziału w akcji ratowniczej;
- Przechodzenia przez jezdnię, torowiska i miejsca o nasilonym ruchu drogowym;
- Uczestniczenia w kondukcie pogrzebowym;
- Prowadzenia pojazdów lub obsługiwania maszyn i urządzeń;
- Mijania się w odległości większej niż (około) 15 kroków oraz mijania osób będących po drugiej stronie ulicy;
- Bezpośredniego udzielania pomocy ciężko chorym (poszkodowanym);
- Przebywania w instytucjach, placówkach i miejscach publicznych (kinach, teatrach, miejscach kultu religijnego, lokalach rozrywkowych i gastronomicznych, na stadionach, w placówkach handlowych, itp.); przebywania na leczeniu w szpitalach i izbach chorych (salach, korytarzach, poczekalniach);
- Jazdy środkami komunikacji powszechnej, jeżeli warunki na to nie pozwalają;
- Przebywania w stołówkach, pijalniach, palarniach, czytelniach, poczekalniach, umywalniach (sanitariatach) i toaletach;
- Wykonywania prac porządkowo-gospodarczych, ćwiczeń, szkoleń i zajęć sportowych.
Jeżeli strażak zna przełożonego, starszego stopniem występującego w ubiorze cywilnym, oddaje mu honory w sposób zgodny z regulaminem musztry. Podwładny, młodszy stopniem będący w ubiorze cywilnym pozdrawia przełożonych, starszych stopniem w sposób przyjęty w środowisku cywilnym.
Oddawanie honorów przez oddziały i pododdziały
Oddziały (pododdziały) w ugrupowaniu rozwiniętym lub marszowym oddają honory:
- Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej;
- Prezesowi Rady Ministrów;
- Ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych;
- Komendantowi Głównemu Państwowej Straży Pożarnej;
- Sztandarom;
- Przed Grobem Nieznanego Żołnierza;
- Pogrzebom z asystą honorową.
W czasie oficjalnego grania hymnu państwowego, hymnu innych państw, hasła Wojska polskiego i sygnału „Służba wartownicza”, podnoszenia na maszt i opuszczania flagi państwowej oraz pogrzebów ze strażacką asystą honorową, oddziały oddają honory:
- W ugrupowaniu rozwiniętym - na komendę;
- W ugrupowaniu marszowym - po zatrzymaniu się i zwróceniu frontem w kierunku nakazanym przez dowódcę.
Podczas oficjalnych uroczystości dla powitania prezydenta RP, marszałków Sejmu i Senatu, Prezesa Rady Ministrów, Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendanta Głównego PSP wystawia się kompanię honorową, jeżeli nie wydano innych zarządzeń w tej sprawie. Podczas oddawania honorów tym osobom, jeżeli występuje orkiestra, grany jest marsz generalski.
Honorów nie oddaje się:
- Po ogłoszeniu alarmu oraz w czasie prowadzenia bezpośrednich działań ratowniczych;
- Podczas ćwiczeń, szkoleń oraz zajęć sportowych;
- W czasie wykonywania prac gospodarczych, zajęć i prac warsztatowych oraz magazynowych, podczas czyszczenia i konserwacji sprzętu, pobierania i spożywania posiłków, w kawiarniach, na przedstawieniach, koncertach, imprezach sportowych, a także w czasie oglądania programów telewizyjnych.
Oddziały i pododdziały biorące udział w pogrzebie nie oddają honorów.
Oddawanie honorów w miejscu i w marszu
Oddawanie honorów odbywa się w miejscu i w marszu, zarówno w nakryciu głowy, jak i bez nakrycia głowy.
W miejscu
W nakryciu głowy strażak salutuje w postawie zasadniczej. Z chwilą zbliżenia się przełożonego na odległość trzech kroków frontuje w jego kierunku i podnosi szybkim ruchem do daszka czapki (obrzeża hełmu, beretu, kapelusza) prawą rękę tak ułożoną, aby przedramię i dłoń oraz złączone palce - wskazujący i środkowy - tworzyły linię prostą; pozostałe palce dłoni są złożone i przyciśnięte kciukiem. Wystającą część palca środkowego przykłada - od strony palca wskazującego - do brzegu daszka czapki (do obrzeża hełmu, beretu, kapelusza) nad kątem prawego oka; dłoń jest zwrócona ku przodowi, łokieć zaś skierowany w dół i na prawo w skos. Gdy przełożony minie strażaka, kończy on salutowanie, opuszczając szybkim ruchem rękę do położenia w postawie zasadniczej, po czym przyjmuje postawę swobodną. Salutując w miejscu (np. podczas meldowania się), przytrzymuje rękę przy nakryciu głowy przez sekundę.
W miejscu, bez nakrycia głowy strażak frontuje, przyjmuje postawę zasadniczą i wykonuje energiczny skłon głowy. Po podejściu do przełożonego oraz przed odejściem od niego oddaje honory przez przyjęcie postawy zasadniczej i skłon głowy.
W marszu
W marszu w nakryciu głowy strażak salutuje z jednoczesnym zwróceniem głowy w stronę przełożonego, przy czym lewa ręka opuszczona wzdłuż osi tułowia pozostaje nieruchoma. Palce ręki są złączone i wyprostowane. Salutowanie rozpoczyna trzy kroki przed przełożonym, a kończy po minięciu go. Podczas wyprzedzania rozpoczyna salutowanie w momencie zrównania się z przełożonym, a kończy po przejściu trzech kroków. Jeżeli przełożony wyprzedza strażaka, ten zaczyna salutować w chwili zrównania się z przełożonym, a kończy po oddaleniu się przełożonego na odległość trzech kroków.
W marszu bez nakrycia głowy, strażak wykonuje energiczny skłon głowy w kierunku przełożonego w odległości trzech kroków.
W razie biegu, przy oddawaniu honorów strażak przechodzi do kroku zwykłego.