Kto może kontrolować Ochotniczą Straż Pożarną

Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) funkcjonują zarówno jako jednostki ochrony przeciwpożarowej, jak i stowarzyszenia w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Ich organizacja i najważniejsze zadania są określone przez ustawę z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Działają również w oparciu o przepisy ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz przepisy wprowadzające tę ustawę.

Stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorządnym i trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych, które podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS) przez sąd rejestrowy właściwy ze względu na siedzibę stowarzyszenia. Osobowość prawną i możliwość rozpoczęcia działalności stowarzyszenie uzyskuje z chwilą wpisania do KRS.

Nadzór prawny i kompetencje organów

Ustawa Prawo o stowarzyszeniach określa zasady nadzoru nad działalnością stowarzyszeń. Zgodnie z art. 8 ust. 5 pkt 2 tej ustawy, organ nadzorujący ma prawo żądać od władz stowarzyszenia niezbędnych wyjaśnień. W przypadku nieprzedstawienia wymaganych uchwał walnego zebrania lub wyjaśnień, sąd, na wniosek starosty, może nałożyć na stowarzyszenie grzywnę w wysokości jednorazowo nieprzekraczającej 5 000 zł. Stowarzyszenie ma możliwość wystąpienia do sądu o zwolnienie od nałożonej grzywny w terminie 7 dni od jej wymierzenia, a zwolnienie może nastąpić, jeśli stowarzyszenie niezwłocznie zastosuje się do wymagań organu nadzorującego.

Starosta, w zależności od rodzaju i stopnia stwierdzonych nieprawidłowości, może podjąć różne działania. Może wystąpić o ich usunięcie w określonym terminie, udzielić ostrzeżenia władzom stowarzyszenia lub wystąpić do sądu o zastosowanie środków określonych w art. 29 ustawy Prawo o stowarzyszeniach.

Sankcje i postępowanie sądowe

Zgodnie z art. 29 ust. 1-3 ustawy Prawo o stowarzyszeniach, w przypadku rażących i uporczywych naruszeń prawa, sąd może podjąć decyzę o rozwiązaniu stowarzyszenia. W trakcie postępowania sądowego, na wniosek lub z własnej inicjatywy, sąd może wydać zarządzenie tymczasowe o zawieszeniu w czynnościach zarządu OSP i wyznaczyć przedstawiciela do prowadzenia bieżących spraw. Sąd może również zobowiązać władze OSP do usunięcia nieprawidłowości w określonym terminie i zawiesić postępowanie.

Jeżeli uchwała stowarzyszenia narusza statut, może zostać uchylona w trybie przewidzianym w art. 29 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach. W sytuacji, gdy wada uchwały jest na tyle poważna, że można uznać, iż stowarzyszenie nie posiada zarządu zdolnego do działań prawnych, art. 30 ustawy dopuszcza ustanowienie kuratora.

W każdej sprawie dotyczącej rozwiązania stowarzyszenia, niezbędny jest udział samego stowarzyszenia. Brak wezwania stowarzyszenia do udziału w postępowaniu lub nieustanowienie kuratora dla stowarzyszenia, które nie może prowadzić swoich spraw z powodu braku organów (np. zarządu), skutkuje nieważnością postępowania.

Jeżeli OSP nie posiada zarządu zdolnego do działań prawnych, sąd, na wniosek starosty lub z własnej inicjatywy, ustanawia dla niego kuratora. Kurator ma obowiązek zwołać walne zebranie członków w celu wyboru zarządu w ciągu 6 miesięcy. Do czasu wyboru zarządu, kurator reprezentuje OSP w bieżących sprawach majątkowych. Wynagrodzenie kuratora pokrywane jest z majątku OSP.

Wnioski dotyczące sankcji i ustanowienia kuratora sąd rozpoznaje na rozprawie w postępowaniu nieprocesowym - rejestrowym.

Komisja Rewizyjna - organ kontroli wewnętrznej

W każdej Ochotniczej Straży Pożarnej, oprócz zarządu, istnieje również organ kontroli wewnętrznej, czyli komisja rewizyjna. Komisja ta jest powoływana przez walne zebranie członków OSP. Statut OSP określa tryb powołania i liczbę członków komisji rewizyjnej. Na pierwszym posiedzeniu członkowie komisji wybierają spośród siebie przewodniczącego.

Zadania i kompetencje komisji rewizyjnej

Zakres kompetencji komisji rewizyjnej wynika z jej kontrolnej roli w organizacji. Do jej zadań należy:

• Kontrola działalności zarządu pod względem zgodności z prawem i statutem.
• Ocena prowadzenia dokumentacji stowarzyszenia, w tym książki kasowej, książki pracy OSP, książki naczelnika i książki gospodarza.
• Kontrola sprawozdania finansowego (jeśli OSP ma obowiązek jego sporządzenia zgodnie z ustawą o rachunkowości).
• Opiniowanie sprawozdania finansowego przed jego przedstawieniem walnemu zebraniu członków.
• Przedstawianie walnemu zebraniu członków wyników swojej działalności i wniosków.

Komisja zbiera się przynajmniej raz w roku, zazwyczaj na zebraniu poświęconym kontroli działalności OSP. Wskazane jest, aby spotkania odbywały się częściej, szczególnie w momentach przełomowych dla organizacji, takich jak zaciąganie zobowiązań, podejmowanie decyzji o inwestycjach czy sprzedaży majątku.

Warto podkreślić, że zadaniem komisji rewizyjnej nie jest wytykanie popełnionych błędów, lecz wspieranie organizacji poprzez analizę jej działań i sugerowanie usprawnień. Najbardziej efektywny byłby wybór na członków komisji osób posiadających odpowiednie kompetencje, doświadczenie lub predyspozycje.

Rola gminy w finansowaniu i nadzorze nad OSP

Gmina, zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym, jest odpowiedzialna za zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty, w tym za sprawy porządku publicznego, bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej. Koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej Ochotniczej Straży Pożarnej ponosi gmina, z zastrzeżeniem, że szkolenie członków OSP prowadzi nieodpłatnie Państwowa Straż Pożarna.

Gdy gmina finansuje zakup środków na wyposażenie OSP ze środków publicznych, mienie to staje się własnością gminy i jest przekazywane OSP w drodze umowy użyczenia. W związku z tym, gmina ma prawo kontrolować środki przekazane OSP, ich kompletność i zużycie.

Wójt (burmistrz, prezydent miasta) może zatrudnić komendanta gminnego ochrony przeciwpożarowej, który ma status pracownika samorządowego i podlega zwierzchnictwu służbowemu wójta. Jednostki samorządu terytorialnego mogą również przekazywać OSP środki pieniężne w formie dotacji na podstawie umowy, w której określa się cel i sposób wykorzystania środków.

Kontrole przeprowadzane przez organy gminy

Kwestia kontroli przeprowadzanych przez organy gminy, takie jak wójt czy zarząd gminny, nad działalnością OSP jest złożona. Choć gmina finansuje OSP i przekazuje jej mienie, nie posiada kompetencji do określania zadań OSP, metod ich funkcjonowania czy wskazywania organów wewnętrznych. Te kwestie są regulowane przez statut stowarzyszenia i przepisy prawa o stowarzyszeniach.

Nie ma jednoznacznych podstaw prawnych do przeprowadzania przez zarząd gminny czy wójta próbnych alarmów i kontrolowania czasu reakcji strażaków w sposób opisany w dyskusji, gdzie kontrolujący mieli mierzyć czasy reakcji na syrenę bez użycia systemów alarmowania DSP czy SMS. Takie działania mogą być uznane za nieuzasadnione i nieoparte na przepisach prawa powszechnie obowiązującego.

Kontrole przeprowadzane przez Państwową Straż Pożarną wynikają z zapisów umownych o włączeniu OSP do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) i są zgodne z prawem. Natomiast kontrole o charakterze "pseudokontroli", jak opisano w przykładzie, trudno uzasadnić prawnie.

Podstawą do kontroli wydatkowania środków publicznych przez gminę może być sytuacja, gdy gmina finansuje zakup sprzętu i wyposażenia ze środków publicznych. Wówczas kontrola ta powinna dotyczyć sposobu wykorzystania tych środków i być udokumentowana w odpowiednich porozumieniach.

Podsumowanie roli i kontroli

Ochotnicze Straże Pożarne, jako stowarzyszenia, podlegają nadzorowi prawnemu ze strony organów państwowych, takich jak starosta, oraz kontroli wewnętrznej ze strony komisji rewizyjnej. Gmina odgrywa kluczową rolę w finansowaniu OSP i może kontrolować sposób wykorzystania przekazanych środków. Jednakże, kompetencje organów gminy w zakresie bezpośredniego ingerowania w wewnętrzne funkcjonowanie OSP i przeprowadzania określonych rodzajów kontroli są ograniczone i muszą opierać się na przepisach prawa.

tags: #kto #moze #skontrolowac #osp