W Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) funkcjonują dwa główne organy: Zarząd, który kieruje bieżącą działalnością, oraz Komisja Rewizyjna, pełniąca funkcje kontrolne. Zasady dotyczące tego, kto może zasiadać w tych organach, regulują zarówno ogólne przepisy prawa, jak i wewnętrzne statuty jednostek OSP.
Bierne prawo wyborcze do władz OSP
Zgodnie ze Statutem Wzorcowym OSP, bierne prawo wyborcze, czyli prawo do kandydowania do władz OSP, posiadają członkowie zwyczajni OSP oraz członkowie młodzieżowych drużyn pożarniczych w wieku od 16 do 18 lat. Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach nie ogranicza biernego prawa wyborczego do władz stowarzyszenia ze względu na istnienie więzi małżeńskiej pomiędzy członkami władz. Artykuł 2 tejże ustawy mówi wprost, że stowarzyszenie samodzielnie określa swoje cele, programy działania i struktury organizacyjne oraz uchwala akty wewnętrzne dotyczące jego działalności. Podobnie, ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej nie reguluje ograniczeń biernego prawa wyborczego do władz OSP.
W praktyce, w trakcie ostatnich wyborów do władz jednostki OSP, członkiem Komisji Rewizyjnej została wybrana żona Prezesa OSP. Taka sytuacja wymaga jednak analizy pod kątem dodatkowych regulacji, zwłaszcza jeśli OSP posiada status organizacji pożytku publicznego.
Ograniczenia dla organizacji pożytku publicznego (OPP)
Bierne prawo wyborcze i możliwość sprawowania funkcji członka Komisji Rewizyjnej OSP jest ograniczone ze względu na więź małżeńską w ochotniczych strażach pożarnych, które posiadają status organizacji pożytku publicznego (OPP) na podstawie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 4 lit. a tejże ustawy, organizacją pożytku publicznego może być organizacja pozarządowa, która ma statutowy kolegialny organ kontroli lub nadzoru, odrębny od organu zarządzającego i niepodlegający mu w zakresie wykonywania kontroli wewnętrznej lub nadzoru. Przy czym członkowie organu kontroli lub nadzoru nie mogą być członkami organu zarządzającego ani pozostawać z nimi w związku małżeńskim, we wspólnym pożyciu, w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub podległości służbowej. Przepis ten zakazuje, aby w OSP, które mają status OPP, członek Komisji Rewizyjnej pozostawał w związku małżeńskim z Prezesem OSP.
Skład i funkcjonowanie Zarządu OSP
Na czele Ochotniczej Straży Pożarnej stoi zarząd wybierany przez walne zebranie członków. Statut wzorcowy OSP określa skład zarządu i opisuje zadania komisji rewizyjnej, która jest organem kontroli wewnętrznej OSP. Wymienionych jest pięć niezbędnych funkcji w zarządzie: prezes, naczelnik straży, jeden lub dwóch wiceprezesów, sekretarz i skarbnik. Naczelnik sprawuje jednocześnie funkcję wiceprezesa (zazwyczaj przyjmuje się, że pierwszego, najważniejszego). Minimalny skład zarządu to pięć osób. Oprócz wymienionych, można - według statutu wzorcowego - utworzyć w zarządzie także funkcje gospodarza, kronikarza i zastępcy naczelnika straży, a także inne ważne funkcje, np. kapelmistrza, członka zarządu ds. sportu, kobiet czy młodzieży, stosownie do potrzeb lokalnych. Maksymalna liczba członków zarządu opisana w statucie wzorcowym to 9 osób.
W zarządzie OSP zazwyczaj wybiera się nieparzystą liczbę członków. Jeśli w czasie kadencji niektórzy członkowie zarządu z różnych powodów przestali pełnić swe funkcje, zarząd może dokooptować do swego składu nowych członków na miejsce ustępujących w liczbie nie przekraczającej 1/3 ustalonego na zebraniu składu.
Zarząd kieruje całą bieżącą działalnością OSP pomiędzy walnymi zebraniami, które odbywają się zwykle raz w roku. Jego obowiązki obejmują reprezentowanie interesów OSP, realizowanie uchwał i wytycznych walnego zebrania, zwoływanie walnego zebrania oraz opracowywanie projektów rocznego planu działalności i budżetu OSP.
Reprezentacja OSP
Jednym z ważniejszych uprawnień i jednocześnie obowiązków zarządu jest składanie oświadczeń woli w imieniu OSP. Uznaje się, że proste pisma urzędowe może w imieniu OSP podpisywać samodzielnie prezes. Natomiast jeśli chodzi o składanie oświadczeń woli przed różnego rodzaju instytucjami, dotyczących umów, pełnomocnictw, dokumentów finansowych itp., należy stosować zasadę dwuosobowej reprezentacji.
Wiele OSP decyduje się na zmianę w statucie sposobu reprezentacji na bardziej praktyczny, np. uprawniający do podpisywania „dwóch członków zarządu działających łącznie, w tym prezesa lub wiceprezesa”. Każdy z pozostałych niewymienionych z funkcji członków zarządu może w pilnych sprawach podpisać dokument jako druga osoba reprezentująca. Innym dokumentem, który mogą podpisywać wszyscy członkowie organu, jest uchwała zarządu.
Obowiązki Wiceprezesa
Zadania wiceprezesa mogą być elastyczne, co zależy od potrzeb OSP. Jego głównym zadaniem jest wspomaganie i, w razie potrzeby, zastępowanie prezesa. Wiceprezes może mieć powierzony stały zakres obowiązków, a także różne zagadnienia wynikające z bieżącej pracy zarządu. W wielu statutach można napotkać stwierdzenie: „Wiceprezes może także mieć czasowo powierzone inne obowiązki, wynikające z zaistniałych potrzeb”. Często spotykanym przypadkiem jest uprawnienie wiceprezesa naczelnika do samodzielnego prowadzenia spraw związanych z szeroko pojętym ratownictwem. Możliwe jest także przypisanie wiceprezesowi funkcji opiekuna młodzieżowej drużyny pożarniczej.
Skład i funkcjonowanie Komisji Rewizyjnej OSP
Organem kontroli wewnętrznej OSP jest Komisja Rewizyjna. Jest ona wybierana na walnym zebraniu sprawozdawczo-wyborczym i wybiera spośród siebie przewodniczącego. Komisja rewizyjna ma obowiązek co najmniej raz w roku przeprowadzić kontrolę całokształtu działalności statutowej OSP, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki finansowej i opłacania składek członkowskich. Komisja składa na walnych zebraniach sprawozdania z przeprowadzonych kontroli, wraz z oceną działalności OSP, i wnioskuje o udzielenie bądź nieudzielenie zarządowi absolutorium. Komisja ma też prawo i obowiązek bieżącego przedstawiania zarządowi uwag i wniosków, dotyczących jego pracy.
Kto nie może zasiadać w Komisji Rewizyjnej?
Nie każdy członek OSP może zostać wybrany w skład Komisji Rewizyjnej. Członek Komisji Rewizyjnej OSP:
- nie może być jednocześnie członkiem zarządu tej OSP,
- nie może być współmałżonkiem członka zarządu,
- nie może pozostawać z członkami zarządu w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub podległości z tytułu zatrudnienia.
- Nie może być również skazany prawomocnym wyrokiem sądowym za przestępstwo popełnione z winy umyślnej.
W odróżnieniu od innych stowarzyszeń, członek Komisji Rewizyjnej OSP - inaczej niż inni członkowie OSP - nie ma prawa do otrzymywania wynagrodzenia w jakiejkolwiek formie ze strony macierzystej OSP. Nie dotyczy to, oczywiście, przypadków, gdy członek Komisji Rewizyjnej jest jednocześnie ratownikiem i otrzymuje ekwiwalent za udział w akcjach czy szkoleniach, a także gdy jest konserwatorem sprzętu.
Łączenie mandatu radnego z funkcją we władzach OSP
Obowiązujące przepisy prawa nie formułują zakazu łączenia mandatu radnego z funkcją członka zarządu Ochotniczej Straży Pożarnej. Historycznie, sytuację należało analizować pod kątem zawartego w ustawie o samorządzie gminnym zakazu prowadzenia działalności gospodarczej z wykorzystaniem mienia komunalnego, bądź też zarządzania taką działalnością, co dotyczyło OSP jako stowarzyszeń mogących prowadzić działalność gospodarczą.
Od 1 stycznia 2022 roku, dzięki ustawie o Ochotniczych Strażach Pożarnych (art. 31), samorządowcy mogą zasiadać w organach ochotniczych straży pożarnych, które prowadzą działalność gospodarczą z wykorzystaniem mienia komunalnego, bez utraty stanowiska lub mandatu. Przepis ten znosi zakaz prowadzenia działalności gospodarczej z wykorzystaniem mienia komunalnego przez niektóre osoby zatrudnione w strukturach gminy.
Zgodnie z tym przepisem, wójtowie (burmistrzowie, prezydenci miast), zastępcy wójtów, skarbnicy gmin, sekretarze gmin, kierownicy jednostek organizacyjnych gminy, osoby zarządzające i członkowie organów zarządzających gminnymi osobami prawnymi, inne osoby wydające decyzje administracyjne w imieniu wójta oraz radni mogą być członkami władz Ochotniczych Straży Pożarnych, w tym tych prowadzących działalność gospodarczą z wykorzystaniem mienia komunalnego gminy.
Zakres wyłączenia objął także radnych powiatu, radnych województwa, zarządy powiatów i województw, skarbników powiatów i województw, sekretarzy powiatów i województw, osoby wydające decyzje administracyjne w imieniu starosty i marszałka województwa, kierowników jednostek organizacyjnych powiatów i województw oraz osoby zarządzające lub członków organu zarządzającego powiatową i wojewódzką osobą prawną.
Uchwalony przepis budzi jednak zastrzeżenia niektórych prawników, którzy wskazują na możliwość konfliktu interesów, np. w sytuacji, gdy organy gminy nadzorują ochotnicze straże pożarne w zakresie przekazywanych im środków finansowych. Interes publiczny w kontekście antykorupcyjnym zabezpieczają przepisy ustaw o samorządzie gminnym, powiatowym i województwa, z których wynika, że radni powinni wyłączyć się z głosowania w sprawie, która dotyczy ich interesu prawnego.
Odpowiedzialność prawna członków Zarządu OSP
Członkowie zarządu OSP, mając duże uprawnienia organizacyjne, ponoszą również ogromną odpowiedzialność, zarówno przed członkami OSP, jak i przed władzami samorządowymi i państwowymi. Mówi o tym wprost art. 296 Kodeksu karnego. OSP jest stowarzyszeniem mającym osobowość prawną. Jej majątek jest majątkiem wspólnym wszystkich członków, powierzonym czasowo w kolegialne zarządzanie (pod bacznym okiem Komisji Rewizyjnej) członkom zarządu.
Dlatego skarbnik ma obowiązek podpisać oświadczenie o odpowiedzialności finansowej. Dobrze byłoby, gdyby takie oświadczenia złożyli także i inni członkowie zarządu, dla przypomnienia i pełnej jasności dotyczącej ciążącej na nich odpowiedzialności. We władzach OSP powinni się znaleźć druhowie nie tylko oddani sprawom ratownictwa, ale i tacy, którzy potrafią zarządzać mieniem znacznej nieraz wartości.
Członkowie zarządu (poza naczelnikiem) nie muszą nawet być czynnymi ratownikami. Za to niezbędna jest wiedza i umiejętności oraz choćby niewielkie talenty menadżerskie. Najlepiej, gdy doświadczeni druhowie współpracują z mniej doświadczonymi, ale obdarzonymi energią i talentami organizacyjnymi.