W mediach pojawiło się szereg błędnych interpretacji zapisów projektu i zarzutów w kwestii odpowiedzialności za uposażenie i świadczenia w Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP).
Ekwiwalent za udział w działaniach ratowniczych
Kwestie związane z ekwiwalentem pieniężnym dla strażaków OSP są regulowane przez przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych. Zgodnie z art. 15 ustawy, strażak OSP otrzymuje ekwiwalent za udział w działaniach ratowniczych lub akcjach. Ekwiwalent nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki. Powinien być on naliczany do powrotu do macierzystej jednostki. Naliczanie ekwiwalentu jest godzinowe, a nie minutowe, co oznacza, że strażacy OSP za akcję trwającą np. 15 minut otrzymają ekwiwalent pełny za godzinę, według stawek określonych w uchwale Rady Gminy. Poza tym wszelkie pozostałe zagadnienia doprecyzowujące kwestie natury organizacyjnej i finansowej winny być zawarte w umowie.
Ważne jest rozróżnienie między ekwiwalentem a utraconym wynagrodzeniem u pracodawcy. Gmina nie ma prawa rekompensować strażakom utraconego u pracodawcy wynagrodzenia. Poniesione straty wynagrodzenia rekompensuje w tym przypadku ekwiwalent. Strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny. Za czas nieobecności w pracy z przyczyn określonych w ust. 1, strażacy ratownicy OSP zachowują uprawnienie do innych niż wynagrodzenie świadczeń związanych z pracą, przewidzianych w odrębnych przepisach (art. 15 ust. 1, 3 u.o.s.p.).
Rola pracodawcy i obowiązki
Pracodawca zwalnia od świadczenia pracy strażaka ratownika OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną (PSP) lub inne uprawnione podmioty, na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku, zgodnie z art. 132 par. 1 Kodeksu pracy w związku z art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (u.o.s.p.). Pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika będącego członkiem ochotniczej straży pożarnej na czas niezbędny do uczestniczenia w działaniach ratowniczych i do wypoczynku koniecznego po ich zakończeniu, a także - w wymiarze nieprzekraczającym łącznie 6 dni w ciągu roku kalendarzowego - na szkolenie pożarnicze.
W razie skorzystania przez pracownika ze zwolnienia od pracy, pracodawca wydaje zaświadczenie określające wysokość utraconego wynagrodzenia za czas tego zwolnienia. Ma to na celu uzyskanie przez pracownika od właściwego organu rekompensaty pieniężnej z tego tytułu - w wysokości i na warunkach przewidzianych w odrębnych przepisach, chyba że obowiązujące u danego pracodawcy przepisy prawa pracy przewidują zachowanie przez pracownika prawa do wynagrodzenia za czas zwolnienia.
Decyzja o tym, czy pracownik zachowa wynagrodzenie za czas nieobecności w pracy, zależy od zasad ustalonych u danego pracodawcy (np. urlop bezpłatny, urlop płatny). Jeżeli pracownik będący strażakiem ratownikiem OSP na czas zwolnienia z pracy do działań ratowniczych OSP nie zachowa wynagrodzenia, to gmina może mu wypłacić tylko i wyłącznie ekwiwalent za udział w działaniach ratowniczych po stawkach określonych w uchwale ekwiwalentowej za czas udziału w działaniach. Gmina nie ma prawa rekompensować strażakom utraconego u pracodawcy wynagrodzenia.
Zasady kwalifikacji wyjazdów i udziału w akcjach
Zabezpieczenie obszaru chronionego jest kwalifikowane jako wyjazd zgodny z dyspozycją PSP i stanowi element organizacji akcji ratowniczej, zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, o której mowa w art. 39 ustawy. Umowa (art. 7) powinna doregulować lub rozszerzać zakres tych działań. Wszelkie sprawy dotyczące funkcjonowania OSP w gminie powinna regulować zawarta umowa.
Zgodnie z art. 7 ust. 2 Ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. poz. 2490), gmina jest obowiązana do zawarcia umowy, gdy na terenie gminy nie ma jednostki ochrony przeciwpożarowej. W zadaniach OSP uwzględniono zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej. Możliwy jest wyjazd jednostki OSP na zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej (JRG) w sytuacji, kiedy obszar chroniony danej JRG wykracza poza granice powiatu, z tym, że należy w tej sytuacji mieć na uwadze zapisy Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 lipca 1998 r. w sprawie terenu działania jednostek ochrony przeciwpożarowej.
Kwestie związane z pełnieniem funkcji kierowcy przez druha powyżej 65 roku życia reguluje art. 9 w związku z innymi przepisami ustawy, które określają uprawnienia do udziału w działaniach ratowniczych. Definicja czynnego uczestnictwa zawarta jest w art. 16 ust. ustawy.
Procedura ubiegania się o świadczenia i ich weryfikacja
Za przyznawanie świadczeń odpowiedzialny jest organ przyznający, który zgodnie z art. 19 ustawy zawiadamia organ wypłacający o braku lub zmianach. Art. 17 ust. 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych stanowi, że niekompletny wniosek o przyznanie świadczenia ratowniczego organ przyznający pozostawia bez rozpoznania. Natomiast gdy z wniosku wynika brak przesłanek do przyznania świadczenia ratowniczego, wydawana jest decyzja odmowna z możliwością odwołania (art. 17 ust.).
W przypadku prowadzenia przez PSP ewidencji w latach 2012 do dzisiaj, przewidziano możliwość potwierdzania udziału w działaniach, co wyczerpująco wyjaśnia art. 50 ustawy, w tym jego ust. 3 i 6. PSP nie weryfikuje oświadczeń świadków. Właściwa gmina i Komenda Powiatowa/Miejska PSP (kp/m PSP) ustalają status, a kp/m PSP powinien współpracować z właściwym wójtem. W przypadku wnioskodawcy, który był członkiem w różnych jednostkach OSP położonych w różnych gminach, to właściwa gmina i kp/m PSP ustalają jego status. Dla jednostek OSP, które nie istnieją od dłuższego czasu, gmina i świadkowie potwierdzają członkostwo druha.
Komenda Główna PSP wraz z wykonawcą podjęła działania, aby uruchomić możliwość generowania decyzji (pozytywnej lub negatywnej) już w pierwszym etapie wdrożenia Systemu Świadczenia Ratowniczego. Systemy te będą korzystać z istniejącego „słownika” w celu uniknięcia zróżnicowania wpisów dla tej samej wartości (np. Komenda Miejska PSP w Siedlcach) oraz dokonają weryfikacji numeru PESEL, NIP, IBAN (numeru konta bankowego) oraz REGON pod kątem zgodności z „sumą kontrolną”. Pod kątem numeru PESEL dodatkowo dokona się weryfikacja, czy dana osoba nie złożyła wniosku w kilku miejscach.
Odpowiedzialność za szkody w mieniu
Odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu ustala i wypłaca gmina ponosząca koszty funkcjonowania jednostki OSP na podstawie przepisów o odszkodowaniach przysługujących w związku ze służbą w Państwowej Straży Pożarnej. W razie uszkodzenia mienia, odszkodowanie stanowi równowartość przywrócenia go do stanu sprzed wypadku.
Jeśli jednostka OSP jest włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu przysługujące osobie poszkodowanej lub członkowi rodziny osoby poszkodowanej będącej członkiem takiej jednostki OSP ustala i wypłaca właściwy komendant wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej.
W kontekście szkód i ubezpieczeń społecznych, odwołuje się do:
- Ustawa z dnia 30 października 2001 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Tekst jednolity - Dz. U. z 2009 r., Nr 167, poz. 1322 z późn. zm.).
- Ustawa z dnia 30 października 2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach (Dz. U. z 2002 r., Nr 199, poz. 1674 z późn. zm.).
Szkolenia i kwalifikacje
Kierowanie strażaka OSP na kurs prawa jazdy oraz zawarcie umowy między Komendą Powiatową PSP a strażakiem OSP reguluje art. 11 ust. 3. Sporządzana umowa ma zawierać wszystkie elementy dotyczące tych kwestii. Należy zaznaczyć, że ustawa nie przewiduje pokrywania kosztów z tytułu pensji w takim przypadku. W kontekście legislacyjnym warto wspomnieć, że art. 19 ustawy o ochronie przeciwpożarowej został uchylony przez art. 38.