Ospa wietrzna jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego i prawdopodobnie duża część z Was ją przechorowała. Wszyscy wiedzą, że to choroba „z krostami”, które swędzą. Niektórzy nawet pamiętają o gorączce i kojarzą ją z półpaścem. Ale czy zdają sobie sprawę z tego, jaki wirus ją wywołuje, kiedy i jak się ospę leczy, albo jakie może dać powikłania? Taka wiedza również posiadana jest przez nielicznych.
Czym jest ospa wietrzna i co ją wywołuje?
Ospa wietrzna jest wywoływana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (Varicella zoster virus), który należy do rodziny Herpes - tej samej co opryszczka wargowa. Z tego powodu i tu, i tu mamy do czynienia z pęcherzykami i „zimowaniem” wirusa w układzie nerwowym. Pierwszy kontakt z tym wirusem skutkuje wystąpieniem ospy wietrznej.
Zakaźność i drogi przenoszenia
Ospa wietrzna jest chorobą bardzo zakaźną. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową (stąd nazwa wietrzna) lub poprzez kontakt z wydzieliną z pęcherzyków, ewentualnie przez łożysko. Sprawy nie ułatwia fakt, że chory zaczyna zakażać jeszcze przed wystąpieniem wysypki (około 48 godzin przed) i pozostaje zakaźny do momentu przyschnięcia wszystkich wykwitów. Należy pamiętać o „złotej zasadzie”: kontakt z kontaktem nie jest kontaktem! Oznacza to, że dziecko nie zachoruje, jeśli Wy lub ktoś z rodziny widział się z kimś, kto zachorował, ale nie miał bezpośredniego kontaktu z chorym.
Okres inkubacji i pierwsze objawy
Choroba wylęga się dość długo, bo nawet do 3 tygodni (10-21 dni, średnio 14 dni). Najczęściej ospa wietrzna zaczyna się złym samopoczuciem, któremu może towarzyszyć gorączka i ból głowy. Zazwyczaj w drugiej dobie choroby pojawia się wysypka.
Charakterystyczna wysypka i przebieg choroby
Wysypka w ospie wietrznej jest bardzo charakterystyczna. Po pierwsze, w danej chwili obserwuje się zmiany skórne w różnych stadiach (dlatego mówi się, że w ospie skóra wygląda jak gwiaździste niebo), ale najbardziej typowe są pęcherzyki z treścią surowiczą. Dodatkowo bardzo charakterystyczne jest pojawianie się zmian skórnych w owłosionej skórze głowy. Pęcherzyki zamieniają się w krosty, krosty następnie przysychają w strupy, strupy w końcu odpadają. Całość - od pojawienia się pierwszych wykwitów do przyschnięcia ostatnich - trwa zazwyczaj 7-10 dni. Zmianom skórnym towarzyszy zazwyczaj silny świąd. U niektórych pacjentów (dość często u dzieci) zmiany pojawiają się również na błonach śluzowych (jamy ustnej czy okolicy odbytu), co może powodować ból, utrudniać jedzenie i picie, a w konsekwencji prowadzić do odwodnienia.
Co dzieje się z wirusem po ustąpieniu objawów?
Wirus niestety nie znika. „Chowa się” w formie latentnej w zwojach nerwowych, skąd w sprzyjających warunkach może wrócić pod postacią półpaśca.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Taki klasyczny przebieg jest zdecydowanie najczęstszy. Niestety, u niektórych pacjentów choroba może przebiegać w sposób bardzo ciężki i dać różne powikłania. Dlatego każdy pacjent z ospą powinien być zbadany przez lekarza i poinformowany, na jakie objawy ma szczególnie zwrócić uwagę i kiedy udać się do lekarza ponownie. Jeśli podejrzewasz u swojego dziecka ospę wietrzną, koniecznie zgłoś to, umawiając je na wizytę lekarską. Wówczas przychodnia będzie miała szansę tak zorganizować Waszą wizytę, żeby nie narażać innych dzieci na zakażenie.
Możliwe powikłania ospy wietrznej
Do najczęstszych powikłań należą nadkażenia zmian skórnych - od niewielkich miejscowych, poprzez te poważniejsze, jak ropowica czy róża, na uogólnionych (martwicze zapalenie powięzi, bakteriemia, a nawet sepsa) skończywszy. Obraz choroby może być najróżniejszy. Oczywiście, są pewne czynniki zwiększające ryzyko ciężkiego przebiegu, takie jak wiek >20 lat, ciąża (zwłaszcza II i III trymestr), immunosupresja (w tym przewlekła sterydoterapia), istotne niedobory odporności komórkowej, czy noworodki matek, które zachorowały na ospę w ciągu 5 dni przed porodem lub do 48 godzin po nim. Jednak w dużej mierze jest to loteria i nikt nie jest w stanie powiedzieć, jak dany pacjent przejdzie chorobę. Bardzo niepokojącym zjawiskiem są tzw. „Ospa party” - celowe zakażenie dziecka jakimkolwiek drobnoustrojem jest złym pomysłem. Pewne 1,5-roczne dziecko zmarło w wyniku powikłań ospy, a nie musiało nawet na nią zachorować.
Leczenie i łagodzenie objawów ospy wietrznej
Przede wszystkim, jak już wspomniano, dziecko powinno być zbadane przez lekarza, który zaleci odpowiednie postępowanie. Dla wszystkich pacjentów z ospą najważniejsze są odpoczynek (najlepiej leżenie w łóżku) i odpowiednie nawodnienie.
Czego unikać i co stosować?
- Ibuprofen: Stosowanie ibuprofenu zwiększa ryzyko nadkażeń, w tym zapalenia powięzi. Nie znaczy to, że każde chore na ospę dziecko, które dostało dawkę ibuprofenu, rozwinie te powikłania, ale należy go unikać.
- Papki i pudry: Stosowane kiedyś papki i pudry niestety zwiększały ryzyko nadkażeń, a także maskowały obraz zmian skórnych. Wykwitów nie trzeba smarować niczym.
- Preparaty odkażające: Można ewentualnie stosować preparat odkażający z oktenidyną lub roztwór wodny gencjany, które nieco przyspieszają ich przysychanie.
Kąpiele i higiena
Codzienne mycie zmniejsza ryzyko nadkażeń i zmniejsza świąd (zwłaszcza jeśli zastosujemy chłodną wodę). Ważne jest, aby raczej był to szybki prysznic niż długa kąpiel w wannie, po której skórę delikatnie osuszamy, przykładając ręcznik, a nie pocierając skórę.
Ospa wietrzna, przyczyny, objawy, diagnoza i leczenie.
Leczenie acyklowirem - kiedy jest wskazane?
Leczenie acyklowirem nie jest standardowe dla wszystkich dzieci. Takie leczenie jest zarezerwowane dla chorych z grup ryzyka oraz tych, u których ospa ma powikłany przebieg. Powody są dwa: po pierwsze, obawiamy się rozwoju oporności wirusa na acyklowir (podobnie jak nadużywanie antybiotyków może powodować antybiotykooporność u bakterii); po drugie, do tej pory wykazano, że acyklowir podany w ciągu 24 godzin od wystąpienia objawów ospy wietrznej może zmniejszać liczbę wykwitów, nasilenie objawów i skracać czas trwania choroby. Udowodniono, że stosowanie leku przynosi korzyści kliniczne dzieciom >12. roku życia, dorosłym i pacjentom z niedoborami odporności, u których ospa wietrzna przeważnie ma znacznie cięższy przebieg. Nie udowodniono natomiast korzyści z leczenia acyklowirem ogólnie zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa wietrzna zwykle przebiega łagodnie.
Jak łagodzić świąd?
Oprócz wspomnianych wyżej chłodnych kąpieli, możliwe jest stosowanie leków antyhistaminowych (np. hydroksyzyny - konieczna będzie recepta, lekarz także dostosuje dawkę do dziecka, lub dimetyndenu).
Izolacja i unikanie skupisk ludzi
Chore dziecko powinno odpoczywać i unikać dodatkowych infekcji, na które ospa zwiększa podatność. Nie mniej ważne jest to, że chore dziecko jest rezerwuarem zakażenia dla innych osób. I nigdy nie wiadomo, kogo taki maluch spotka na swojej drodze. Może osobę z upośledzoną odpornością? A może ciężarną, która wcześniej nie chorowała? Dlatego należy unikać wychodzenia z chorym na ospę dzieckiem, a tym bardziej omijać duże skupiska ludzi. O lotach samolotem już nie wspominając - z ospą wietrzną nie wolno wchodzić na pokład samolotu, ponieważ zamknięty obieg powietrza na pokładzie mógłby przyczynić się do zakażenia niemal wszystkich wrażliwych pasażerów. Wyjątek stanowi jedynie konieczność udania się do lekarza.
Profilaktyka ospy wietrznej
Na koniec kilka słów o tym, jak zapobiegać zakażeniom wirusem ospy wietrznej. Przede wszystkim izolacja i unikanie kontaktu z chorymi!
Szczepienia
Na ospę można się zaszczepić. Jest to szczepienie zalecane (płatne), a szczepionka przeciw ospie jest szczepionką zawierającą żywy, atenuowany wirus ospy wietrznej i półpaśca (sprawdź aktualny Program Szczepień Ochronnych). Zaleca się podanie dwóch dawek szczepionki w odstępie minimum 6 tygodni, optymalnie 3 miesięcy. W Polsce szczepienie to zarejestrowane jest dla dzieci powyżej 9. miesiąca życia. Górnej granicy nie ma. Od 2009 roku jest refundowane w przypadku dzieci do ukończenia 12. roku życia, obarczonych dużym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby (z niedoborem odporności, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażonym HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym i chemioterapią). Refundowane jest również dla dzieci uczęszczających do żłobka lub klubików dziecięcych. Aby się załapać, konieczne jest zaświadczenie z placówki. Można je czasem otrzymać jeszcze zanim dziecko zacznie uczęszczać, ale już wiadomo, że zostało przyjęte (warto skorzystać z takiej opcji, ponieważ po rozpoczęciu przygody ze żłobkiem może być trudniej ze względu na częste infekcje).
Skuteczność szczepienia i obalanie mitów
Skuteczność szczepienia jest bardzo wysoka - po podaniu 2 dawek sięga 98% (80-85% po jednej dawce). U pacjentów, którzy rozwinęli ospę pomimo szczepienia, obserwowano znacznie łagodniejszy jej przebieg. Nie ma zbyt wielu badań laboratoryjnych, które pokazałyby utrzymywanie się lub wygasanie odporności w miarę upływu czasu od szczepienia. Dostępne są badania japońskie i amerykańskie, w których stwierdzano utrzymywanie się wysokiego stężenia swoistych przeciwciał i odpowiedzi komórkowej przez 20 lat po szczepieniu. Jednocześnie, gdyby odpowiedź immunologiczna po szczepieniu wygasała, u wszystkich osób szczepionych powinno dojść do wzrostu liczby przypadków zachorowań i coraz cięższego przebiegu choroby w miarę upływu lat od szczepienia, a taka sytuacja nie ma miejsca.
Szczepienie a kontakt z wirusem
Acyklowir nie służy do profilaktyki poekspozycyjnej (po kontakcie z wirusem). Od tego są szczepienia lub, w przypadku osób, które zaszczepione być nie mogą (osoby z niedoborami odporności, ciężarne, dzieci poniżej 9. miesiąca życia) - podanie immunoglobuliny, czyli gotowych przeciwciał. Szczepionkę można podać do 72 godzin (a maksymalnie do 5 dni) od kontaktu, immunoglobuliny zaś do 96 godzin po ekspozycji, ale im wcześniej, tym lepiej.
Szczepienie dziecka w ciąży matki lub przy osobach z obniżoną odpornością
Można szczepić dziecko, będąc w kolejnej ciąży. Pacjent zaszczepiony generalnie nie jest zakaźny dla osób trzecich. Na 16 milionów dawek opisano tylko 3 takie przypadki, przy czym w każdym z nich osoba szczepiona rozwinęła najpierw wysypkę pęcherzykową. Dlatego ciąża czy immunosupresja u osób w otoczeniu nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia na ospę, gdyż zakażenie dzikim wirusem u dziecka byłoby dla tych osób dużo groźniejsze. Trzeba jednak pamiętać, aby w razie wystąpienia wysypki pęcherzykowej po szczepieniu dziecko izolować.