Ospa wietrzna (varicella) to wysoce zakaźna choroba wirusowa wywoływana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-zoster virus - VZV). Jest to jedna z kilku charakterystycznych chorób wieku dziecięcego, choć ostatnio obserwuje się zwiększenie liczby zachorowań wśród młodzieży i osób dorosłych.
Ospa wietrzna - podstawowe informacje
Czym jest ospa wietrzna?
Źródłem zakażenia jest chory człowiek. Choroba jest niezwykle zaraźliwa, a do rozwinięcia infekcji często wystarczy wyłącznie jednorazowy kontakt z zakażoną osobą. Wirus przenosi się drogą kropelkową oraz z ruchem powietrza na odległość do kilkudziesięciu metrów - stąd nazwa ospa wietrzna. Zakaźna jest także treść pęcherzyków ospowych. Człowiek chory zakaża osoby z otoczenia 1-2 dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki, przestaje zaś zakażać dopiero wówczas, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną, a strupki odpadną, co trwa około tydzień.
Okres wylęgania, czyli czas, jaki upływa od chwili wtargnięcia wirusa do organizmu do wystąpienia pierwszych objawów choroby, waha się od 10 do 21 dni, średnio 14 dni. Okres ten może ulec wydłużeniu do 28 dni u osób ze zmniejszoną odpornością. W Polsce każdego roku notuje się ponad 140 tysięcy zachorowań, z czego większość dotyczy dzieci poniżej 9. roku życia. Szacuje się, że zakażonych jest nawet do 95% populacji.
Objawy i przebieg choroby
Choroba zaczyna się gorączką, bólem głowy i złym samopoczuciem, co w pierwszym stadium można pomylić z typowym przeziębieniem lub grypą. Następnie, zwykle w 2. dobie gorączki, pojawia się wysypka. Jest ona najbardziej specyficznym objawem ospy, rozsianym na całym ciele - na skórze, błonach śluzowych (np. gardła, jamy ustnej, narządów płciowych) i owłosionej skórze głowy. W kilku rzutach kolejno powstają czerwone plamki, grudki, a następnie pęcherzyki wypełnione surowiczym płynem. Później pęcherzyki te zaczynają pękać, a w ich miejsce powstają swędzące strupki. Przemiana wykwitów trwa zwykle do 7 dni. Z tego powodu na ciele można zauważyć w danym momencie różne fazy wykwitu. Wysypce towarzyszy nasilony świąd skóry, a drapanie może powodować nadkażanie wykwitów i powstawanie blizn.
Przebieg u dzieci a u dorosłych
Ospa wietrzna dotyczy głównie dzieci i najczęściej przebiega łagodnie. Zwykle do 12. roku życia jej przebieg jest łagodny, a jedyną pamiątką mogą być blizny po rozdrapanych wykwitach. Jednak ostatnio obserwuje się zwiększenie liczby zachorowań wśród młodzieży i osób dorosłych, u których przebieg zakażenia jest cięższy i większy jest odsetek powikłań. Ospa wietrzna u dorosłych przebiega ciężej, zwłaszcza u osób z obniżoną odpornością i osób z chorobami przewlekłymi.
Powikłania i długoterminowe skutki ospy wietrznej
Najczęstsze i groźne powikłania
Mimo że ospa to choroba stosunkowo niegroźna, jej leczenie zarówno u dzieci, jak i dorosłych powinno zawsze odbywać się pod kontrolą lekarza, gdyż mogą jej towarzyszyć groźne dla zdrowia powikłania. Najczęstszym powikłaniem jest nadkażenie bakteryjne wykwitów ospowych, często prowadzące do powstawania blizn. Rzadsze, ale bardziej groźne powikłania, to: zapalenie płuc, ucha środkowego, mięśnia sercowego, opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu, móżdżku.
Szacuje się, że około 1000 dzieci rocznie podlega hospitalizacji z powodu ciężkiego przebiegu ospy wietrznej. Powikłania po ospie wietrznej wymagające hospitalizacji występują u ponad 5,5% dzieci chorujących na ospę wietrzną.
Ospa wrodzona i ryzyko dla kobiet w ciąży
U noworodków i osób z niedoborami odporności choroba może mieć skutek śmiertelny. Szczególnie niebezpieczne jest chorowanie kobiety ciężarnej, gdyż może doprowadzić do zakażenia płodu. Jeśli kobieta w ciąży zachoruje na ospę wietrzną, nie tylko grozi jej ciężki przebieg choroby, ale i ryzykuje poronienie lub rozwój ospy wrodzonej u dziecka. U noworodków z ospą wrodzoną (występuje sporadycznie) obserwuje się zaburzenia rozwoju, małą urodzeniową masę ciała, objawy neurologiczne (małogłowie, wodogłowie, zapalenie mózgu, opóźnienie rozwoju ruchowego i umysłowego), wady gałek ocznych (małoocze, zaćma, zanik nerwów wzrokowych powodujący ślepotę, zapalenie siatkówki), bliznowate zmiany skórne, niedorozwój kończyn. Zachorowanie matki kilka dni przed porodem lub po porodzie jest bardzo niebezpieczne dla noworodka, u którego może się rozwinąć wirusowe zakażenie wielonarządowe o ciężkim przebiegu.
Reaktywacja wirusa - półpasiec
Po przechorowaniu ospy wytwarza się trwała odporność. Jednak wirus nie ulega eliminacji z organizmu, pozostając do końca życia w stanie utajenia w zwojach nerwowych. Pod wpływem nieswoistych bodźców, zwykle osłabienia odporności, wirus może się uaktywnić, wywołując półpasiec. Choroba ta występuje głównie u ludzi starszych, cechuje się znaczną bolesnością zajętych obszarów (neuralgia) i tendencją do przewlekania się. Wykwity skórne pojawiają się lokalnie wzdłuż obszarów unerwienia, najczęściej na klatce piersiowej lub twarzy i dotyczą zwykle jednej strony ciała. Niebezpieczne jest zajęcie narządu wzroku lub słuchu.
Diagnoza i ogólne zasady leczenia ospy wietrznej
Rozpoznanie ospy wietrznej
Zmiany skórne występujące w przebiegu ospy wietrznej i półpaśca są na tyle charakterystyczne, że ustalenie rozpoznania zwykle nie nastręcza trudności. Diagnoza jest stawiana na podstawie wywiadu i występowania charakterystycznej wysypki. W laboratoriach wykorzystuje się również techniki do diagnozowania ospy wietrznej, takie jak reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR) w celu wykrycia VZV w zmianach skórnych (pęcherzyki, strupki, plamiste wykwity) lub bezpośredni test fluorescencyjny przeciwciał (DFA).
Postępowanie w przypadku zachorowania
Z chwilą wystąpienia objawów należy się zgłosić do lekarza. Istotny jest stały kontakt z lekarzem i świadomość powikłań grożących choremu. Jeżeli czujemy się względnie dobrze, można skorzystać z teleporady, aby nie rozprzestrzeniać wirusa. W ostrym okresie choroby zalecane jest leżenie w łóżku. Chorego należy izolować do czasu, gdy przyschnie ostatni wykwit skórny, co pozwoli ograniczyć rozprzestrzenianie się choroby. Wietrzenie pomieszczeń znacznie zmniejsza zakaźność dla osób w tym samym pomieszczeniu.
Chorzy na ospę powinni być separowani, aby nie rozprzestrzeniać infekcji. W placówkach zamkniętych (szpitale, domy opieki) zaleca się izolowanie chorych i separowanie osób, które się z nimi kontaktowały. Osobom z kontaktu, u których istnieje duże ryzyko powikłań oraz noworodkom matek chorych w okresie okołoporodowym, podaje się swoistą surowicę zawierającą przeciwciała ochronne.
Leczenie objawowe - walka z gorączką i świądem
W ospie o łagodnym przebiegu stosuje się zwykle tylko leczenie objawowe, mające na celu obniżenie gorączki i złagodzenie świądu. Do łagodzenia gorączki należy stosować preparaty z paracetamolem. Trzeba też dbać o prawidłowe nawodnienie organizmu, a ze względu na osłabienie należy dużo odpoczywać. Przy nasilonym świądzie można (po konsultacji z lekarzem) zastosować doustne leki przeciwhistaminowe, czyli popularne „leki na alergię”, np. Fenistil, Zyrtec, Allertec, Clemastinum. Czasami wystarczają podobne leki miejscowo, np. Fenistil żel lub Clemastinum Hasco. Ewentualnie, w przypadku nasilonego świądu, można stosować specjalne pianki lub żele chłodzące, np. PoxClin, PoxOUT, Virasoothie. Przynoszą ulgę, a nie zasłaniają zmian.
Doctor explains CHICKENPOX | Causes, Stages, Symptoms, Treatment (PLUS PHOTOS)
Prawidłowa higiena zmian skórnych
Kąpiele przynoszą ulgę i powinny być stosowane codziennie. Nie należy brać długich i gorących kąpieli, raczej postawić na letni prysznic i łagodne środki myjące. Skórę należy ostrożnie myć codziennie wodą z mydłem lub innym preparatem myjącym. Nie powinno się w tym czasie mocno trzeć skóry gąbką lub myjką, aby nie naruszyć pęcherzyków. Po myciu skórę należy delikatnie osuszyć bez pocierania, np. przez delikatne dociskanie czystego ręcznika. Woda do mycia powinna być chłodna lub letnia, dzięki czemu skutecznie zmniejszy nasilenie świądu. Warto dodać do wody kilka granulek nadmanganianu potasu - jest to produkt o działaniu odkażającym, który pomaga zmniejszać ryzyko nadkażenia bakteryjnego pęcherzyków i przyspiesza gojenie. Można też użyć soli Epsom, która zmniejsza stan zapalny i łagodzi swędzenie.
Należy unikać wszelkich mazideł, maści i smarowideł, np. gencjany oraz białych pudrów, ponieważ udowodniono, że ich stosowanie zwiększa ryzyko nadkażeń. Przez to, że przykrywają pęcherzyki, łatwiej przeoczyć toczące się na ich powierzchni zakażenia bakteryjne. Najważniejsze jest utrzymywanie skóry suchej i czystej. Dbamy również o czyste i krótko obcięte paznokcie dziecka, by nie przenosić na nich zanieczyszczeń w razie drapania. Na świeże blizny po ospie można rozważyć stosowanie (po konsultacji lekarskiej) żeli lub plastrów silikonowych np. Sutricon, Silaurum lub Sikatris.
Leczenie przyczynowe - acyklowir
Mechanizm działania i wskazania
W postaciach choroby o cięższym przebiegu oraz u osób z obniżoną odpornością stosuje się acyklowir, który uniemożliwia podziały i namnażanie się wirusa i przez to skraca i łagodzi przebieg choroby. Badania naukowe wykazały, że lek jest najbardziej skuteczny, gdy podamy go w ciągu 24 godzin od początku objawów. Biorąc pod uwagę bardzo dobry profil bezpieczeństwa acyklowiru (obecnie jest to lek OTC - tabletki 200 mg) oraz jego mechanizm działania (prolek, który uaktywnia się tylko w komórkach zakażonych wirusem), decyzję o jego włączeniu podejmuje się na podstawie oceny korzyści z leczenia w porównaniu z potencjalnym ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Terapie acyklowirem rozpoczyna się zwykle do 24 godzin od pojawienia się wysypki, choć czasem lekarz może włączyć lek nawet w 3. dobie.
Acyklowir u osób dorosłych i w grupach ryzyka
Lekarz może zdecydować o zastosowaniu acyklowiru (doustnie lub dożylnie w razie hospitalizacji) u obciążonych pacjentów, np. z ciężkim przebiegiem, dużym ryzykiem powikłań lub ze współistniejącymi chorobami przewlekłymi (np. ciężkie AZS, przewlekłe leczenie doustnymi sterydami czy kwasem acetylosalicylowym). Pacjent powyżej 12. roku życia należy już do grupy zwiększonego ryzyka ciężkiego przebiegu ospy wietrznej, dlatego może odnieść korzyść z zastosowania acyklowiru nawet w 2. lub 3. dobie trwania choroby.
Dla osób dorosłych, pacjentów z obniżoną odpornością i kobiet w ciąży lekarze dodatkowo zalecają preparaty przeciwwirusowe zawierające acyklowir. Pomaga on lżej przejść chorobę i skrócić jej czas. W wybranych przypadkach stosowana jest swoista immunoglobulina (czyli przeciwciała). Chorzy, u których wystąpią powikłania oraz osoby z zaburzeniami odporności, wymagają hospitalizacji i leczenia specjalistycznego.
Zapobieganie ospie wietrznej - szczepienia
Skuteczność i dostępność szczepionki
Ospa wietrzna to choroba wysoce zakaźna; w 9 na 10 przypadków osoba, która nie chorowała na ospę, a ma kontakt z osobą chorą, zachoruje. Jedyną skuteczną ochroną przed zakażeniem jest albo przejście choroby, albo szczepienie. Istnieje skuteczna szczepionka chroniąca przed zakażeniem. Dostępna na polskim rynku szczepionka jest dostępna od 12. miesiąca życia i nie ma górnej granicy, kiedy można ją podać. Występuje ona w formie zawiesiny do sporządzania roztworu i podaje się ją w górną część ramienia lub zewnętrzną część uda. Działaniem niepożądanym szczepionki jest zwykle zaczerwienienie w miejscu podania. W Polsce szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest zalecane dla wszystkich, którzy jeszcze nie chorowali, szczególnie zaś dla dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji. W niektórych krajach (Stany Zjednoczone, wybrane kraje europejskie) szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest obowiązkowe.
Szczepienie poekspozycyjne
Jeżeli szczepienie zostanie wykonane w ciągu 72 godzin po kontakcie z osobą chorą, może ochronić przed zachorowaniem lub złagodzić przebieg choroby. Osobom z kontaktu, u których istnieje duże ryzyko powikłań oraz noworodkom matek chorych w okresie okołoporodowym, podaje się swoistą surowicę zawierającą przeciwciała ochronne.
Ospa wietrzna a leki na nadciśnienie - kluczowe interakcje i zalecenia
Nadciśnienie tętnicze jako choroba cywilizacyjna
Nadciśnienie tętnicze jest jedną z głównych chorób cywilizacyjnych. Dzisiejsza medycyna zna wiele różnych sposobów na utrzymanie nadciśnienia w ryzach. Jednakże, mimo dużego wachlarza możliwości terapii, leki na nadciśnienie wchodzą w interakcje z innymi lekami stosowanymi przez pacjentów. Jeżeli cierpimy dodatkowo na inne schorzenie, nie możemy odstawić leków stosowanych na nadciśnienie na czas leczenia drugiej choroby.
U osób dorosłych zawsze należy zapoznać się z oficjalnymi zaleceniami i sprawdzić, czy dany lek przeciwgorączkowy i przeciwbólowy nie wchodzi w interakcję z innymi, stale przyjmowanymi lekami. Zawsze warto pilnować dawek przyjmowanych leków - lekkie przedawkowanie NLPZ zwykle nie jest groźne, ale istnieje duże prawdopodobieństwo, że pojawią się nieprzyjemne skutki uboczne. Nawet preparaty stosowane w celu zniwelowania zupełnie innego problemu mogą wchodzić w interakcje z lekami na nadciśnienie. Przykładowo, osoby leczące się na nadciśnienie tętnicze powinny unikać wszelkiego rodzaju preparatów na spalanie tłuszczu. Wszystkie leki na potencję dostępne bez recepty zawierają w swoim składzie sildenafil, który powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych, co również może mieć wpływ na pacjentów z nadciśnieniem.
Ważne uwagi dotyczące leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych w ospie wietrznej dla pacjentów z nadciśnieniem
W kontekście stosowania leków przeciwgorączkowych przy ospie wietrznej należy pamiętać, aby podawać wyłącznie paracetamol (acetaminofen). To bardzo ważne, ponieważ zbadano, że przyjmowanie ibuprofenu, czy pozostałych leków z grupy NLPZ (niesteroidowych leków przeciwzapalnych), może podnieść prawdopodobieństwo nadkażenia bakteryjnego zmian skórnych i zwiększa częstość i ciężkość powikłań w przebiegu ospy wietrznej. Dla pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, którzy już regularnie przyjmują leki, wybór paracetamolu jest podwójnie korzystny, ponieważ jest on ogólnie uważany za bezpieczniejszy dla układu krążenia w porównaniu do NLPZ, które mogą wpływać na ciśnienie krwi i interakcje z lekami hipotensyjnymi. Indywidualne dawki ibuprofenu, jeśli paracetamol nie obniża gorączki, nie powinny zaszkodzić, ale zawsze warto skonsultować to z lekarzem, zwłaszcza w przypadku pacjentów z nadciśnieniem i innymi chorobami przewlekłymi.
tags: #leki #na #nadcisnienie #a #osp