Artykuł poświęcony jest dwóm kluczowym obszarom pamięci historycznej w Polsce: upamiętnieniu ofiar niemieckich obozów pracy przymusowej oraz uhonorowaniu żołnierzy powojennego podziemia niepodległościowego, znanych jako Żołnierze Wyklęci.
Uroczystość Odsłonięcia Pomnika Upamiętniającego Więźniarki Obozu w Grabach
W Strzegomiu (Dolnośląskie) zostanie odsłonięty pomnik upamiętniający więźniarki żydowskiego pochodzenia, które przebywały w czasie II wojny światowej w niemieckim obozie pracy przymusowej w Grabach.
Tło historyczne obozu w Grabach
Na terenie byłego niemieckiego obozu pracy przymusowej w miejscowości Gräben (obecnie Graby) funkcjonował obóz pracy przymusowej, który działał do marca 1943 roku. W 1944 roku został on przekształcony w filię obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Więźniarki pracowały w zakładach roszarniczych należących początkowo do firm Rueffel u. Deutsch, a następnie do firmy Falke. W lutym 1945 roku obóz zlikwidowano, a więźniarki skierowano - poprzez inne obozy leżące na terenie Protektoratu Czech i Moraw - do Bergen-Belsen, gdzie doczekały wyzwolenia w kwietniu 1945 roku.
Dokładną lokalizację obozu pracy przymusowej w Grabach udało się odkryć dopiero niedawno. Dokonali tego badacze z Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) i Muzeum Gross-Rosen, wykorzystując zdjęcia lotnicze wykonane przez samoloty alianckie w 1944 roku.
Kontekst obozu Gross-Rosen
Obóz pracy w Grabach był filią hitlerowskiego obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. W 1944 roku nastąpiła rozbudowa obozu Gross-Rosen, w wyniku której powstało liczne filie, których liczbę szacuje się na około 100. Całkowita ewakuacja obozu macierzystego i jego filii nastąpiła w początkach 1945 roku, w obliczu zbliżającego się frontu. Miała ona tragiczny przebieg, bowiem z zimna, głodu, wycieńczenia oraz w egzekucjach zginęły tysiące więźniów. W obozie macierzystym i jego filiach więziono łącznie 125 tysięcy więźniów, głównie Polaków, Rosjan i Żydów, z czego około 40 tysięcy pozbawiono życia.
Odsłonięcie i symbolika pomnika
Pomnik w Strzegomiu upamiętnia więźniarki żydowskiego pochodzenia przebywające w obozie pracy przymusowej w Grabach. Na monumencie znajduje się grafika przedstawiająca grupę więźniów, z dominującą reprezentacją kobiet, co odzwierciedla skład ofiar. Pomnik oddaje hołd wszystkim ofiarom terroru, które w wyniku II wojny światowej znalazły się na ziemi strzegomskiej, należącej wówczas do Trzeciej Rzeszy.
Podporucznik Stanisław Grabowski i Pamięć o Żołnierzach Wyklętych
Pamięć o żołnierzach podziemia niepodległościowego, którzy kontynuowali walkę po zakończeniu II wojny światowej, jest żywa i upamiętniana w różnych formach. Jedną z postaci symbolizujących tę walkę jest Podporucznik Stanisław Grabowski.
Sylwetka Stanisława Grabowskiego
Podporucznik Stanisław Grabowski był żołnierzem Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW). W lutym 1946 roku walczył pod Gajrowskimi w największej na Mazurach bitwie żołnierzy podziemia niepodległościowego z sowieckim NKWD oraz siłami Urzędu Bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej i Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Zginął w 1952 roku, zastrzelony przez funkcjonariuszy komunistycznej bezpieki.
Bieg Pamięci „Tropem Wilczym”
W Mrągowie regularnie odbywa się Bieg Pamięci „Tropem Wilczym”, w którym uczestnicy po raz czwarty pobiegną, aby oddać hołd Żołnierzom Wyklętym. Dla biegaczy przygotowano dwa dystanse. Uroczystość upamiętniająca te wydarzenia odbyła się w Ośrodku Szkolenia na Rzecz Obronności i Bezpieczeństwa Kraju „Combat Alert”.
Kontekst historyczny i znaczenie amnestii
Naczelnik Olsztyńskiej Delegatury Instytutu Pamięci Narodowej, profesor M. Sochacki, podkreśla, że Podporucznik Stanisław Grabowski to jeden z dwóch tysięcy żołnierzy, którzy po roku 1947 nie złożyli broni. Karol Sacewicz zaznacza, że proponowana przez komunistów amnestia była ironią, ponieważ był to okres bardzo wzmożonego terroru i represji wobec żołnierzy niepodległościowego podziemia. Ta amnestia była tylko z nazwy amnestią, a ci, którzy się ujawniali, za chwilę trafiali do sowiecko-ubeckich więzień, gdzie byli mordowani, więzieni i katowani. Dla wielu zaangażowanych w niepodległościową walkę żołnierzy nie było innej szansy, jak kontynuować walkę.
Walka o niepodległość w powojennej Polsce
Profesor M. Sochacki wspomina, że w tak zwanym bloku socjalistycznym były kraje takie jak Czechosłowacja, NRD, Węgry, gdzie broń została złożona w roku 1945. Karol Sacewicz wskazuje, że NRD jest specyficznym obszarem, gdzie państwo niemieckie wytworzyło nowy twór komunistyczny na warunkach sowieckich. Natomiast Rzeczpospolita i jej obywatele w okresie przedwojennym i wojennym, to była dość specyficzna społeczność w wymiarze swojego kulturowego logosu. Walka o niepodległość i o suwerenny byt była wpisana nie tylko w romantyczny rys całej tej społeczności, ale była i jest jej podstawą egzystencji. Dlatego niewyobrażalnym było to, że raptownie Armia Krajowa - licząca 360 tysięcy zaprzysiężonych żołnierzy - zniknie i nie podejmie walki o utrwalenie niepodległego bytu z narzuconą sowiecką agenturą. Podziemie niepodległościowe wywodziło się z podziemia narodowego, było więc naturalne, że „Wyklęci”, Niezłomni, będą w tej rzeczywistości.
tags: #lemierze #pomnik #osp #z #inicjatywy #grabowskiego