Ostatnie lata przyniosły Europie, w tym Skandynawii, bezprecedensowe fale upałów i ich tragiczne konsekwencje, takie jak rozległe pożary lasów. Szwecja, tradycyjnie kojarzona z chłodniejszym klimatem, również zmaga się z rekordowymi temperaturami i ich skutkami.
Anomalia Klimatyczna w Europie i Skandynawii
Rekordowe Temperatury i Ich Konsekwencje
Przez większą część ostatnich lat Europa doświadczyła temperatur, które trudno zaklasyfikować jako typowe w świetle dotychczasowych obserwacji klimatycznych. Już rekordowo ciepły marzec wskazywał na narastającą anomalię termiczną, potwierdzoną następnie intensywnymi falami upałów w czerwcu, lipcu i sierpniu. Na przykład, w 2025 roku, marzec w Europie okazał się najcieplejszy w historii pomiarów na kontynencie, co zapowiadało nadejście ekstremalnych wydarzeń.
Sytuacja nie ustabilizowała się w kolejnych miesiącach, z kwietniem będącym drugim najcieplejszym w historii pomiarów na świecie. Czerwiec w Europie znalazł się pod wpływem rozległej kopuły gorącego powietrza (ang. heat dome), która doprowadziła do jednej z najwcześniejszych i najbardziej intensywnych fal upałów. Największym zaskoczeniem lata okazał się lipiec, kiedy fala upałów uderzyła między innymi w Skandynawię - region, który przez lata uchodził za względnie odporny na tropikalne temperatury.
Szwecja w Obliczu Ekstremalnych Warunków
W Szwecji, temperatury osiągnęły rekordowe wartości, sięgając nawet 34 stopni Celsjusza, co jest niezwykłe nawet dla dalekiej północy. Mieszkańcy Skandynawii, przyzwyczajeni do chłodniejszego klimatu, cierpią już przy 28 stopniach, szukając ulgi nad brzegiem morza lub w domach. Przez ostatnie pięć lat lata były dość gorące i słoneczne, ale nie tak upalne jak ostatnie. Lipiec zapisał się w historii kraju jako jeden z najcieplejszych od dekad; w 1994 roku średnia temperatura powietrza wynosiła 21,5 stopni Celsjusza. Meteorolodzy alarmowali przed „ekstremalnie wysokimi temperaturami”, które najbardziej dały się we znaki w południowo-wschodnim rejonie kraju, w tym w Sztokholmie i Uppsali. Bengt Lindström z Narodowej Agencji Pogodowej SMHI podkreślił, że utrzymujące się od kilku tygodni wysokie temperatury są zjawiskiem niezwyczajnym. Choć słupki rtęci nie osiągnęły absolutnych rekordów z lat 1933 i 1947 (38 stopni Celsjusza), lato 2018 roku nadal uchodzi w Szwecji za najgorętsze od wielu dekad.
Pożary Lasów w Szwecji i Europie
Sytuacja Pożarowa w Szwecji
Jedną z najtragiczniejszych konsekwencji upałów i suszy w Szwecji są pożary lasów. W środkowej Szwecji płoną wielkie lasy, obejmujące ponad tysiąc hektarów. Jest to katastrofalnie niebezpieczne, a pożary są trudne do ugaszenia. Nad lasami unosi się dym, a setki mieszkańców są ewakuowane. Lipiec, choć trwa w najlepsze, już przeszedł do historii ze względu na szalony stan pogody i rozprzestrzeniający się ogień.
Europejski Kryzys Pożarowy
Pożary w Europie osiągnęły niespotykaną dotąd skalę - w niektórych latach spłonęło już ponad milion hektarów, co stanowi rekord od czasu rozpoczęcia prowadzenia statystyk w 2006 roku, na podstawie szacunków poszczególnych krajów udostępnionych przez Europejski System Informacji o Pożarach Lasów (EFFIS). Przekroczono tym samym dotychczasowy roczny rekord z 2017 roku, kiedy spłonęło 988 524 hektary. Upały doprowadziły do tragicznych pożarów lasów, które pochłonęły znaczną część Europy. Półwysep Iberyjski najbardziej ucierpiał z powodu suchego lata, a w Hiszpanii strażacy ochotnicy ginęli, walcząc z pożarami.
Działania w Walce z Ogniem
Wsparcie Saab w Szwecji
W odpowiedzi na rosnące zagrożenie pożarowe, firma Saab otrzymała zamówienie od Szwedzkiej Agencji Zarządzania Kryzysowego (Swedish Civil Contingencies Agency) na zabezpieczenie środków do walki z pożarami z powietrza. Zamówienie dotyczy dwóch samolotów wyposażonych w środki do gaszenia pożarów z powietrza, a umowa będzie obowiązywała od 1 kwietnia do 30 września w latach 2020-23. Umowa przewiduje również opcję zapewnienia dwóch kolejnych maszyn, poczynając od sezonu pożarowego w 2021 roku. Taka możliwość będzie dostępna zarówno dla Szwecji, jak i dla Unii Europejskiej.
„Jesteśmy jednym z filarów obrony i bezpieczeństwa Szwecji. Nasza specjalistyczna wiedza, jak również pozwolenia na specjalistyczne loty sprawiły, że uzupełnienie naszych operacji, które wykonujemy w Nyköping o zdolności gaszenia pożarów z powietrza, było dla nas naturalnym krokiem” - mówi Ellen Molin, szefowa działu Support & Services w firmie Saab. Samolot AT-802 F to maszyna wyposażona w możliwość bombardowania wodnego, która w przypadku pożaru lasu może uwolnić od 35 000 do 50 000 litrów wody na godzinę. Z Nyköping samoloty gaśnicze mogą dotrzeć w ciągu dwóch godzin do Kopenhagi lub wschodniej Finlandii, a w ciągu trzech godzin do Luleå na północy Szwecji. W razie potrzeby samolot gaśniczy może być przebazowany do innej lokalizacji, w której znajdują się zaawansowane zasoby niezbędne do obsługi sprawności technicznej jednostki.
Międzynarodowa Pomoc i Lokalne Inicjatywy
Wsparcie w walce z pożarami w Szwecji napływało również z zewnątrz. Na przykład, w lipcu 2020 roku do nadleśnictwa trafiło pismo z Powiatowej Straży Pożarnej z Drawska Pomorskiego z informacją o organizacji konwoju do Szwecji. Sprzęt, a dokładnie agregat z pompą wysokociśnieniową, zakupiony przez Nadleśnictwo Drawsko w 2006 roku, został wysłany, aby wspomóc szwedzkie służby. Leśnicy z Drawska podkreślają, że jest to urządzenie, którego zawsze brakowało podczas gaszenia okolicznych pożarów, szczególnie na terenie czynnego poligonu wojskowego. Leśnicy, chcąc zapewnić większe bezpieczeństwo, organizują cykliczne ćwiczenia.
Wielowymiarowe Skutki Kryzysu Klimatycznego
Wpływ na Gospodarkę, Zdrowie i Ekosystemy
Fale upałów i pożary przekształciły się w kryzys hybrydowy - zarówno zdrowotny, gospodarczy, hydrologiczny, jak i ekosystemowy. Brak nocnego ochłodzenia, z temperaturami minimalnymi nierzadko utrzymującymi się powyżej 25°C, okazał się szczególnie niebezpieczny dla osób starszych i przewlekle chorych. Według analizy, w okresie od 23 czerwca do 2 lipca w dwunastu europejskich miastach odnotowano około 2 300 zgonów związanych z upałami, z czego blisko dwie trzecie można przypisać bezpośrednio nasileniu upałów spowodowanych przez zmiany klimatu.
Systemy energetyczne w wielu krajach znalazły się pod ogromnym obciążeniem; dzienne zapotrzebowanie na energię elektryczną wzrosło o 6 proc. w Niemczech, 9 proc. we Francji i o 14 proc. w Hiszpanii w porównaniu z okresem sprzed fali upałów. W tym samym okresie ceny hurtowe prądu średnio wzrosły o 175 proc. w Niemczech, 108 proc. we Francji oraz 106 proc. Pogorszyła się też sytuacja hydrologiczna Europy - susza dotknęła ponad 50 proc. obszaru kontynentu i basenu Morza Śródziemnego, co stanowi najwyższy poziom od początku prowadzenia monitoringu w 2012 roku. Ekosystemy również znalazły się pod ogromnym obciążeniem: renifery chroniły się w tunelach drogowych i na podwórkach domów, a część zwierząt padła z powodu przegrzania.
Przyszłość i Konieczność Działania
Europa jest dziś najszybciej ocieplającym się kontynentem. Ostatnie lata, od marcowych rekordów po sierpniowe pożary, jasno pokazują, że ekstremalne zjawiska stają się naszą rzeczywistością. Naukowcy alarmują, że wskaźniki klimatyczne są dość niepokojące, a rekordowe poziomy gazów cieplarnianych sprawiają, iż utrzymanie globalnego ocieplenia poniżej 1,5°C bez tymczasowego przekroczenia celu jest „praktycznie niemożliwe”. W lutym doradcy naukowi UE wezwali ją do przygotowania się na globalne ocieplenie o 3°C, określając obecne działania jako „niewystarczające, w dużej mierze stopniowe i często spóźnione”. W 2015 roku światowi przywódcy obiecali podjąć działania mające na celu powstrzymanie globalnego ocieplenia o ponad 1,5°C w stosunku do poziomu sprzed epoki przemysłowej, jednak brak redukcji zanieczyszczeń doprowadził do wzrostu globalnego ocieplenia powyżej 1,3°C.
Nie wystarczą debaty o redukcji emisji; potrzebne są konkretne działania, aby budować odporność społeczności na ekstremalne zjawiska pogodowe. „Wszystkie alarmowe światła migają na czerwono” - zauważył John Hyland z Greenpeace. Skutki ekstremalnych zjawisk pogodowych przenikają wszystkie sfery życia społecznego, czyniąc Europę miejscem nie tylko klimatycznego alarmu, ale także swoistego stress-testu dla instytucji i gospodarki. To wszystko pokazuje, że lato nie jest już wyjątkiem, a zapowiedzią tego, co stanie się codziennością, jeśli nie zaczniemy działać.