Pożary, wypadki, udzielanie pierwszej pomocy - to tylko niektóre z sytuacji, w których wsparcie musi nadejść bardzo szybko. W dużych miastach działają jednostki Państwowej Straży Pożarnej (PSP), ale w mniejszych miejscowościach to inne osoby czuwają nad bezpieczeństwem mieszkańców. Mowa tu o Strażakach Ochotnikach (OSP), którzy zwykle jako pierwsi docierają na miejsce zdarzenia. Bez nich nie można mówić o bezpieczeństwie poza granicami miast. Niniejszy artykuł przybliża ważną rolę, historię, strukturę oraz liczebność obu formacji, z uwzględnieniem ich wzajemnych relacji i finansowania.
Zarys Historyczny Ochotniczych Straży Pożarnych
Pożary od zawsze stanowiły poważne zagrożenie dla ludzi, a dawniej ryzyko było jeszcze większe ze względu na to, że większość budynków budowano z drewna czy strzechy - materiałów, które paliły się w mgnieniu oka. Już mała iskra mogła sprawić, że dom stanął w płomieniach. Dlatego setki lat temu pojawiła się potrzeba istnienia osób, które będą walczyły z ogniem. Początkowo radzono sobie z ogniem, wykorzystując wiadra, wodę i piasek.
Pierwsze jednostki strażackie, które dały początek dzisiejszym Ochotniczym Strażom Pożarnym, powstały już w pierwszej połowie XIX wieku we wszystkich trzech zaborach. Za najstarszą tego typu jednostkę w Polsce uznaje się Ochotniczą Straż Pożarną w Śremie, założoną 12 lipca 1801 roku na rozkaz cesarza Fryderyka Wilhelma III. W Królestwie Polskim pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1864 roku w Kaliszu, natomiast w Galicji jej odpowiednik powstał rok później, w 1865 roku w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń.
Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była początkowo skoordynowana, a większość z nich działała na podstawie lokalnych przepisów. Oprócz walki z ogniem, jednym z ważnych aspektów działania ochotniczych straży pożarnych było budzenie postaw narodowych. Ich uczestnicy brali udział w manifestacjach wymierzonych przeciwko rosyjskiemu zaborcy, czego przykładem są wydarzenia z Turku w 1905 i 1906 roku, gdzie strażacy stawiali opór wojskom rosyjskim, ponosząc ofiary.
Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 roku, związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Na koniec 1923 roku w jego skład wchodziły liczne związki wojewódzkie i ponadwojewódzkie, takie jak Floriański, Małopolski, Wielkopolski czy Krakowski. Związek ten został rozwiązany w 1949 roku, by reaktywować się w 1956 roku.
Zaangażowanie ochotników i stopniowy rozwój jednostek strażackich sprawił, że dzisiejsza OSP jest niezwykle ważną strukturą mniejszych społeczności. Mimo że okres transformacji ustrojowej ujawnił pewne negatywne zjawiska, OSP wciąż pozostaje najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce. Dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika może jednak stwarzać wyzwania, w tym ryzyko luki pokoleniowej.
Rola i Działania Ochotniczych Straży Pożarnych
Członkowie OSP to przede wszystkim ochotnicy, którzy przechodzą specjalistyczne szkolenia, aby móc uczestniczyć w akcjach pożarniczo-ratowniczych. Remizy strażackie OSP znajdują się w wielu małych miejscowościach, a ich członkowie niosą pomoc mieszkańcom, pomagając w gaszeniu pożarów, ratowaniu ludzi i zwalczaniu skutków klęsk żywiołowych. Zgodnie z przepisami, OSP pełni również ważną rolę w ochronie ludności i obronie cywilnej, często współpracując z Państwową Strażą Pożarną (PSP) oraz innymi służbami.
Wielowymiarowa Aktywność OSP
Działalność strażaków OSP nie ogranicza się wyłącznie do akcji ratowniczo-gaśniczych. Angażują się oni również w wiele innych działań na rzecz lokalnych społeczności:
- Udział w organizacji festynów i pikników strażackich.
- Uczestnictwo w uroczystościach lokalnych, świętach państwowych i religijnych.
- Jednoczenie młodzieży w Młodzieżowych Drużynach Pożarniczych (MDP), które stanowią ośrodki szkolenia i rekrutacji przyszłych strażaków. Ochotnicy szkolą młodych ludzi i przygotowują ich do udziału w zawodach sportowo-pożarniczych. MDP jest integralną częścią składową jednostki OSP.
- Popularyzacja wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego oraz udzielania pierwszej pomocy w szkołach i przedszkolach.
- Prowadzenie szeroko rozumianej działalności kulturalnej i wychowawczej, w tym tworzenie sekcji sportowych, zespołów teatralnych, orkiestr strażackich, zespołów instrumentalno-wokalnych, świetlic środowiskowych oraz izb tradycji.
Pamięć o historii pożarniczej jest gromadzona i udostępniana w około 150 izbach i salach tradycji w Polsce. Patronem Ochotniczej Straży Pożarnej jest święty Florian, a strażacy OSP obchodzą swoje święto 4 maja, w dzień uważany za datę jego śmierci.
Szkolenie Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej w Miączynie
Przywileje i Świadczenia Strażaków OSP
Bycie strażakiem OSP to nie tylko służba, ale i możliwość korzystania z różnych przywilejów. Ochotnik, czynnie uczestniczący w akcjach ratowniczo-gaśniczych, może skorzystać ze zwolnienia od pracy na czas akcji strażackiej, a także na czas odpoczynku po akcji. Czas zwolnienia od pracy może ustalić osoba kierująca daną akcją. Dodatkowo, strażak OSP ma prawo do zwolnienia od pracy w celu udziału w szkoleniach, przy czym jego wymiar nie może przekroczyć 6 dni w roku kalendarzowym.
Istotnym przywilejem jest również świadczenie ratownicze dla strażaków OSP. Przysługuje ono strażakowi-ratownikowi, który aktywnie uczestniczył jako członek OSP w działaniach lub akcjach ratowniczych co najmniej raz w roku. Strażak-ratownik ma także prawo do innych świadczeń, zwłaszcza w przypadku uszczerbku na zdrowiu lub szkody w mieniu poniesionej podczas służby.
Warto zaznaczyć, że strażak należący do OSP nie otrzymuje stałej pensji. Za uczestnictwo w akcji ratowniczo-gaśniczej czy szkoleniu przysługuje mu tzw. ekwiwalent pieniężny. Jego wysokość może wynosić maksymalnie 1/175 średniego wynagrodzenia za godzinę, a dokładna stawka zależy od uchwały gminy, na której obszarze funkcjonuje dana jednostka OSP.
Finansowanie i Modernizacja Służb Ratowniczych
Jednostki Państwowej Straży Pożarnej i Ochotniczej Straży Pożarnej korzystają ze środków z różnych źródeł. Istotnym elementem jest obowiązek zakładów ubezpieczeniowych do przekazywania 10% sumy wpływów uzyskanych z tytułu ubezpieczenia od ognia na cele ochrony przeciwpożarowej. Od 21 kwietnia 2017 roku zakłady ubezpieczeń przekazują te środki Komendantowi Głównemu Państwowej Straży Pożarnej. Sposób podziału pozostaje taki sam: 50% tej kwoty jest przeznaczane na OSP, a 50% na PSP i inne jednostki ochrony przeciwpożarowej. W 2017 roku kwota ta wzrosła do ponad 124 mln zł.
Programy Wsparcia i Inwestycje
Wspieranie i modernizacja służb ratowniczych odbywa się m.in. poprzez "Program modernizacji", który objął:
- Dofinansowanie 54 inwestycji budowlanych PSP (29 nowych, 25 przebudów/modernizacji) na kwotę blisko 292,5 mln zł.
- Dotacje w wysokości blisko 104 mln zł na remont strażnic jednostek OSP.
- Planowany zakup co najmniej 570 samochodów pożarniczych (lata 2017-2020) za ponad 302 mln zł, w tym 33 samochodów dla PSP i 609 pojazdów dla OSP zakupionych w 2017 roku.
"Program modernizacji" umożliwił również podniesienie wynagrodzeń funkcjonariuszy i pracowników PSP. Od 1 stycznia 2017 roku strażacy otrzymali podwyżkę w wysokości 253 zł miesięcznie średnio na etat, a pracownicy PSP - 250 zł.
Inne programy, takie jak projekt "Usprawnienie systemu ratownictwa w transporcie kolejowym", przewidują zakup 224 jednostek sprzętowych za ponad 202 mln zł. Od 2016 roku wprowadzono nowe zasady przyznawania dotacji dla OSP, aby zapewnić transparentny podział środków proporcjonalnie do liczby powiatów i jednostek OSP w danym województwie.
Komendant Główny PSP jest upoważniony do udzielania dotacji celowych jednostkom OSP lub związkom OSP na realizację zadań publicznych, w tym remonty strażnic, zakup sprzętu i wyposażenia, materiałów, usług, a także propagowanie ochrony przeciwpożarowej poprzez dofinansowanie obozów młodzieżowych i zawodów sportowych. Komendanci PSP na szczeblu miejskim i powiatowym, w porozumieniu z zarządami OSP, określają zapotrzebowanie na sprzęt, a następnie Komendanci Wojewódzcy PSP dokonują podziału środków.
Struktura i Zasady Działania Systemu Ratowniczego
Ochotnicze straże pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, ustawy - Prawo o stowarzyszeniach oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Jednostki OSP są zazwyczaj alarmowane przez Powiatowe/Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Po alarmie, ochotnicy udają się do remizy i po zebraniu odpowiedniej liczby strażaków z Jednostki Operacyjno-Technicznej (JOT) wyjeżdżają na miejsce zdarzenia. JOT-y OSP są odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Osoby działające w tych strukturach muszą być w wieku 18-65 lat, posiadać aktualne badania lekarskie i ukończyć przeszkolenie pożarnicze odpowiednie do zajmowanej funkcji.
Kierowanie Działaniami Ratowniczymi
W kwestii dowodzenia akcjami ratowniczymi, przepisy jasno określają hierarchię. Kierowanie działaniem ratowniczym rozpoczyna się z chwilą przybycia na miejsce zdarzenia pierwszych sił z jednostki. Obowiązani do przejęcia kierowania są kolejno: dowódca zastępu, dowódca sekcji, dowódca plutonu, strażak uprawniony przez komendanta/kierownika/szefa jednostki, a następnie strażak uprawniony do kierowania taktycznego. Kierującym jest pierwszy dowódca, który przybył na miejsce, do czasu przybycia osoby posiadającej wyższe uprawnienia.
W przypadku przybycia jednostek ochotniczych i zawodowych, obowiązek przejęcia kierowania spoczywa na kierującym z jednostki zawodowej (PSP). Jednakże, naczelnik ochotniczej straży pożarnej może przejąć kierowanie interwencyjne, jeżeli w działaniu ratowniczym biorą udział tylko ochotnicze straże pożarne włączone do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) lub tylko siły i środki jednej jednostki ochrony przeciwpożarowej włączonej do systemu. Uprawnienia do dowodzenia interwencyjnego posiadają również ochotnicy (odpowiedni funkcyjni po kursach), i to do wielkości jednej kompanii, kiedy wkracza dowodzenie taktyczne. Wewnętrzne procedury opracowane w powiatach również mogą definiować zasady dysponowania sił i środków oraz osób funkcyjnych na miejsce zdarzenia.
Najnowsze projekty rozporządzeń w sprawie KSRG potwierdzają, że w przypadku przybycia podmiotów KSRG, o których mowa w § 2 pkt 1 lit. a i b, do przejęcia kierowania działaniem ratowniczym jest obowiązany strażak Państwowej Straży Pożarnej z jednostki ratowniczo-gaśniczej PSP.
Statystyki i Liczebność Strażaków w Polsce
Codziennie strażacy Państwowej i Ochotniczej Straży Pożarnej dbają o nasze bezpieczeństwo. Ich liczebność i struktura są imponujące:
Według danych Komendy Głównej PSP na koniec 2025 roku, Państwowa Straż Pożarna liczyła 32,7 tys. osób, w tym 30,8 tys. funkcjonariuszy i 1,9 tys. pracowników cywilnych. W PSP służyło 505 jednostek ratowniczo-gaśniczych (JRG), funkcjonujących w strukturach 335 komend powiatowych/miejskich oraz pięciu szkół pożarniczych. Do służby w ubiegłym roku wstąpiło 1,4 tys. funkcjonariuszy, w tym 300 absolwentów szkół pożarniczych i około 1100 osób przyjętych do służby przygotowawczej.
Ochotnicze Straże Pożarne stanowią znacznie liczniejszą formację. Na dzień 31 grudnia 2025 roku, strażaków ochotników spełniających wymogi bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych było ponad 295 tysięcy. Spośród nich, ponad 155 tysięcy to strażacy z jednostek OSP włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. W Polsce jest zarejestrowanych łącznie ponad 15 tysięcy jednostek OSP, z czego 5085 należy do KSRG, a blisko 11 tysięcy działa poza systemem.
Do tych liczb należy dodać jeszcze kilka tysięcy strażaków z jednostek Wojskowych Straży Pożarnych, Lotniskowych Służb Ratowniczo-Gaśniczych oraz jednostek zawodowych i ochotniczych działających w różnego rodzaju zakładach.
Podsumowanie Liczebności i Proporcji
Analizując powyższe dane, można zauważyć, że:
- Całkowita liczba strażaków PSP i OSP (czynnie uczestniczących w działaniach ratowniczych) wynosi około 325,8 tys. osób (30,8 tys. PSP + 295 tys. OSP).
- Strażacy Ochotniczych Straży Pożarnych stanowią zdecydowaną większość sił operacyjnych w Polsce. Procentowo, strażacy OSP, zdolnych do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych, to około 90,5% wszystkich strażaków operacyjnych w Polsce (295 tys. / 325,8 tys. * 100%).
- Strażacy Państwowej Straży Pożarnej stanowią około 9,5% (30,8 tys. / 325,8 tys. * 100%) tych sił.
Patrząc na dane, ilość jednostek OSP i to, jak bardzo rozwinęły się one na przestrzeni lat w Polsce, warto docenić codzienny trud i poświęcenie naszych ochotników. Dziś niosą oni pomoc tam, gdzie jest najbardziej potrzebna, stanowiąc trzon polskiego systemu bezpieczeństwa pożarowego i ratownictwa.
tags: #lle #strazakow #osp #apsp #procentowo