Kwestia wykorzystania logo Państwowej Straży Pożarnej (PSP), zwłaszcza w kontekście użycia przez Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) oraz w celach komercyjnych, budzi liczne dyskusje. Problem dotyczy zarówno niewiedzy na temat regulacji prawnych, jak i motywacji stojących za upodabnianiem się do PSP. Rozważania obejmują status prawny znaku PSP, jego ochronę, obecność na rynku gadżetów oraz odczucia związane z noszeniem odzieży z motywami strażackimi w życiu codziennym.
Prawne Aspekty Użycia Logo Państwowej Straży Pożarnej
Status prawny i możliwość wykorzystywania logotypu Państwowej Straży Pożarnej są przedmiotem wielu interpretacji. Zgodnie z Ustawą o Państwowej Straży Pożarnej, Art. 61 ust. 2 stanowi, że umundurowanie, dystynkcje i znaki identyfikacyjne są prawnie zastrzeżone wyłącznie dla strażaka. Oznacza to, że oryginalne elementy identyfikacji wizualnej PSP są przeznaczone do użytku przez funkcjonariuszy tej formacji.
Logo jako symbol urzędowy i jego ochrona
Logo PSP jest symbolem urzędowym. Jednakże, zgodnie z opinią prawnika, nie podlega ono ochronie prawa autorskiego w tradycyjnym rozumieniu. Nie jest to także zarejestrowany znak towarowy, co w pewnym sensie umożliwia innym podmiotom roszczenie sobie prawa do jego używania.
Modyfikacje logo a ochrona prawna
Istotną kwestią jest to, czy zmodyfikowane logo PSP podlega tej samej ochronie. W momencie, gdy symbol urzędowy zostanie zmodyfikowany - podobnie jak w przypadku godła państwowego, gdyby usunięto orzełkowi koronę - nie jest on już symbolem urzędowym ani wzorem zastrzeżonym. Oznacza to, że producentom gadżetów zawierających zmodyfikowane logo PSP nie można nic zarzucić. Na dzień dzisiejszy nie ma prawnych podstaw, aby komukolwiek (jednostce ochrony przeciwpożarowej) zabronić użycia przerobionego loga PSP, o ile nie sugeruje ono bezpośredniego związku z inną formacją lub nie wprowadza w błąd.
Interpretacja Art. 227 Kodeksu Karnego ("Uzurpacja Władzy")
Często podnoszona jest kwestia zastosowania Art. 227 Kodeksu Karnego, który mówi: "Kto, podając się za funkcjonariusza publicznego albo wyzyskując błędne przeświadczenie o tym innej osoby, wykonuje czynność związaną z jego funkcją, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku."
Należy jednak pamiętać, że w OSP nie ma funkcjonariuszy, a jedynie druhowie. Przestępstwo z Art. 227 KK jest przestępstwem o charakterze umyślnym. Sprawca musiałby działać z zamiarem jego popełnienia, co oznacza: podanie się za funkcjonariusza publicznego lub wykorzystanie błędnego przeświadczenia innej osoby, a następnie podjęcie w związku z tym czynności związanych z funkcją. Sama obecność przerobionego logo, nawet na osobie w czerwonym hełmie, bez umyślnego działania i wykonywania czynności związanych z funkcją funkcjonariusza, nie spełnia przesłanek tego paragrafu. W samym logo często zawarta jest informacja, z jaką formacją mamy do czynienia (np. OSP, WSP), a dodatkowo powyżej loga często umieszczony jest skrót OSP dużymi literami. Taka interpretacja, że samo noszenie odzieży ze zmodyfikowanym logo stanowi "podawanie się za", jest zatem mocno przesadzona.
Logo PSP a Ochotnicze Straże Pożarne (OSP)
Wielu ochotników, zwłaszcza młodszych, stara się upodobnić do Państwowej Straży Pożarnej, co często budzi uśmiech politowania. Zachowanie dorosłych osób bawiących się w taki cyrk jest również postrzegane jako żenujące. Spotyka się nawet czerwone hełmy na głowach ochotników, choć takie upodabnianie często nie idzie w parze z wiedzą.
Motywacje do używania logo PSP przez OSP
Używanie przerobionego logo PSP przez członków OSP wynika z kilku przyczyn. Jedną z nich jest niewiedza druhów. Ponadto, duża dostępność produktów z przerobionym logo na rynku sprawia, że są one po prostu kupowane. Jest też grupka młodszych, bardziej poinformowanych ochotników, którzy chcą się w jakimś stopniu przybliżyć do PSP, ale zazwyczaj nie robią tego, łamiąc świadomie przepisy.
Jednak kluczową motywacją jest brak dobrego logo, z którym ochotnicy mogliby się identyfikować. Zarówno "tradycyjne", jak i "nowoczesne" logo Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej (ZOSP RP) nie zawsze pasują. Tradycyjne logo mogłoby równie dobrze być symbolem związku kombatantów, ze względu na brak jednoznacznie pożarniczych motywów poza ledwo rozpoznawalnymi płomyczkami. Drugie logo, składające się z "płomyczków i kropelki", jest postrzegane jako mało wyraziste i bezpłciowe. Natomiast logo PSP jest często uważane za dobrze zaprojektowane i jednoznaczne - zawiera orzełka, hełm, toporki i płomienie w odpowiednich proporcjach oraz miejsce na czytelny napis. Jest to symbol, z którym wielu chciałoby się identyfikować, co stanowi jeden z głównych powodów popularności jego modyfikacji.
Powszechność zjawiska i postrzeganie
Zjawisko używania zmodyfikowanych naszywek z motywem zbliżonym do PSP jest bardzo popularne, zarówno na poziomie gminnym, powiatowym, jak i wojewódzkim. Na zawodach wojewódzkich nawet około 80% ekip miało takie loga na naszywkach. Często widuje się strażaków OSP w galowych mundurach z takimi naszywkami, stojących obok oficerów PSP.
Dla zwykłego obywatela strażak to strażak - ma mundur, więc formacja, z której pochodzi, jest często drugorzędna. Taka postawa prowadzi do wniosku, że problem leży w sferze "niedowartościowania" lub, co bardziej prawdopodobne, braku spójnego i atrakcyjnego logotypu dla wszystkich jednostek ochrony przeciwpożarowej.
Komercyjne Wykorzystanie Logo PSP i OSP
Producenci tworzą to, na co jest zapotrzebowanie. W sieci można znaleźć masę ofert koszulek, polarów, kurtek i czapek z przerobionym logo PSP, gdzie zamiast napisu "Państwowa Straż Pożarna" widnieje "Wojskowa Straż Pożarna", "Ochotnicza Straż Pożarna" czy inne.
Rynek gadżetów strażackich
Dostępność różnorodnych produktów z motywami strażackimi jest bardzo szeroka. Na rynku dostępne są wysokiej jakości haftowane naszywki dla Ochotniczej Straży Pożarnej i Państwowej Straży Pożarnej, naklejki "STRAŻAK" do aplikowania na szyby, ściany czy lustra, metalowe toporki strażackie na łożu drewnianym, breloki Multitool 20w1, zawieszki zapachowe z motywem wozu strażackiego, koszulki FW SPORT z napisem "STRAŻ" na plecach i piersi, a także breloki 3D z logo ZOSP oraz klapki Haix Haixilette. Większość oferowanych rzeczy z logo PSP czy OSP służy samym strażakom, stanowiąc element identyfikacji lub prezent.
Umundurowanie a odzież cywilna z motywem strażackim
Konieczne jest rozgraniczenie między gadżetami reklamowymi a mundurem i podawaniem się za funkcjonariusza publicznego. Produkcja czapeczek, koszulek itp. z napisami takimi jak CIA, FBI, SWAT czy US ARMY jest powszechna i nie podlega zakazom, dopóki nie przypomina munduru służbowego. Podobnie jest z odzieżą strażacką - koszulki i polary z logo PSP/OSP są traktowane jako normalny element ubrania, podobnie jak koszulki z logo ulubionego klubu sportowego.
Noszenie koszulek z napisem "STRAŻ" w cywilu jest czasem postrzegane jako "nieudolna próba lansu i dowartościowania się", czy nawet wynikające z kompleksów. Jednak inni uważają, że wyjście w chłodny dzień w polarze z PSP/OSP do sklepu czy banku jest normalnym zachowaniem. Prawdziwe problemy z dowartościowywaniem się pojawiają się, gdy ktoś paraduje w mundurze służbowym do pracy, na spacery z psem czy do kościoła, aby "zabłysnąć".
W rozporządzeniu w sprawie umundurowania PSP, w tabeli należności przedmiotów odzieży specjalnej i środków ochrony indywidualnej, wymienione są koszulki letnie i zimowe, które są przeznaczone do użytku służbowego, czyli w trakcie pełnienia służby. Odrobinę wyobraźni wymaga odróżnienie stroju służbowego od odzieży wyrażającej przynależność do społeczności lub podziw dla formacji.
Wytyczne Wizualne dla Logotypu Państwowej Straży Pożarnej
Oficjalne logo Państwowej Straży Pożarnej zostało poddane rewitalizacji, której głównym celem było jego uproszczenie i uwypuklenie poszczególnych elementów. Miało to stworzyć logotyp umożliwiający jego wykorzystanie na różnego rodzaju materiałach bez ograniczeń w sposobie nadruku.
Charakterystyka i elementy logotypu PSP
Logotyp PSP składa się z dwóch wersów - podstawowego z napisem: PAŃSTWOWA STRAŻ POŻARNA, stworzonego krojem pisma o nazwie Nunito w odmianie Semi Bold, oraz drugiego, w którym można umieścić np. nazwę jednostki organizacyjnej. Znak ten posiada również określone pole ochronne: nie może zbliżać się do krawędzi pola na mniej niż odległość stanowiącą 1/5 szerokości sygnetu (a). To obszar, w obrębie którego nie może pojawić się żadna obca forma, zarówno graficzna, jak i tekstowa.
Wszystkie kolory używane w logotypie i nośnikach identyfikacji wizualnej formacji mają swoje odpowiedniki w różnych skalach kolorystycznych, zapewniając spójność na wszelkich reprodukcjach (m.in. w druku, na ekranie, przy wycinaniu z folii). Dopuszcza się modyfikowanie logotypu w celu zdefiniowania jednostki organizacyjnej, np. Komendy Powiatowej, Miejskiej PSP. Konstruowanie znaku dla poszczególnych jednostek odbywa się poprzez modyfikację drugiego wiersza, dodając odpowiedni napis, przy bezwzględnym zachowaniu kroju pisma.
Potrzeba spójnej identyfikacji dla ochrony przeciwpożarowej
Rozwiązaniem problemu braku atrakcyjnego i spójnego logo dla wszystkich jednostek ochrony przeciwpożarowej mogłoby być stworzenie uniwersalnego wzoru, podobnie jak ma to miejsce w innych krajach. Amerykanie mają swój "krzyż maltański", Brytyjczycy "świecącą gwiazdę", a Niemcy koło z czterema zadaniami straży pożarnej. Taki podstawowy motyw, do którego można dodać herb miasta, hrabstwa lub logo firmy, stanowiłby skuteczne rozwiązanie. W Polsce brakuje takiego spójnego, podstawowego logotypu, co prowadzi do kombinowania, ponieważ logo PSP jest rozpoznawalne, wyraziste i wizualnie oraz treściowo najlepsze z istniejących.
Idealnym rozwiązaniem, które cieszy się poparciem, byłby prosty motyw strażacki połączony z herbem miejscowości. Pozwoliłoby to na identyfikację z formacją i jednocześnie z lokalną społecznością, bez konieczności przerabiania symboli innych jednostek.