Ospa wietrzna i szczepienia ochronne: Kompleksowy przewodnik

Ospa wietrzna, choć często postrzegana jako łagodna choroba dziecięca, potrafi zaskoczyć swoim przebiegiem i potencjalnymi powikłaniami. Wiele osób, w tym rodziców, uważa ją za „obowiązkową” chorobę wieku dziecięcego, a niektórzy nawet ulegają modzie na tzw. „ospa-party”, licząc na łagodne przechorowanie. Tymczasem ospa wietrzna nie zawsze ma lekki przebieg i może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Celem niniejszego artykułu jest dostarczenie rzetelnych informacji na temat tej choroby, jej leczenia oraz skutecznej profilaktyki w postaci szczepień.

Czym jest ospa wietrzna?

Ospa wietrzna jest ostrą chorobą zakaźną występującą na całym świecie, wywoływaną przez wirus Varicella-zoster (VZV), który jest również przyczyną półpaśca. Jest to wirus z rodziny Herpes, stąd obecność pęcherzyków i zdolność do „zimowania” w układzie nerwowym.

Drogi zakażenia i zaraźliwość

Wirus wywołujący ospę wietrzną i półpasiec szerzy się drogą kropelkową (stąd nazwa „wietrzna”), przez kontakt bezpośredni oraz pośrednio, przez kontakt z przedmiotami świeżo zanieczyszczonymi wydzieliną z pęcherzyków chorej osoby. Możliwe jest również zakażenie przez łożysko. Ospa wietrzna charakteryzuje się bardzo wysoką zaraźliwością - szansa, że dziecko zachoruje po kontakcie z domownikiem czy kolegą z przedszkola sięga 90%. Chory zaczyna zakażać jeszcze przed wystąpieniem wysypki (około 48 godzin wcześniej) i pozostaje zakaźny do momentu przyschnięcia wszystkich wykwitów. Okres wylęgania ospy wietrznej wynosi najczęściej 11-21 dni, średnio 14 dni.

Epidemiologia w Polsce

W Polsce ospa wietrzna jest chorobą często występującą. Rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość stanowią dzieci do 10. roku życia, ze szczytem zachorowań między 2. a 6. rokiem życia. Liczba zachorowań nie zgłoszonych lub nierozpoznanych z powodu skąpoobjawowego przebiegu nie jest znana, co sugeruje, że dane te są niedoszacowane.

Objawy i przebieg choroby

Charakterystyczne objawy ospy wietrznej

Najczęściej ospa wietrzna zaczyna się złym samopoczuciem, któremu może towarzyszyć gorączka (nie zawsze musi być wysoka) i ból głowy. Zazwyczaj w drugiej dobie choroby pojawia się wysypka, która jest bardzo charakterystyczna. Zmiany skórne pojawiają się stopniowo i występują na całym ciele, choć początkowo pojawiają się na tułowiu, twarzy i owłosionej skórze głowy, a później na kończynach. Wysypka nie pojawia się we wszystkich miejscach jednocześnie i występuje rzutami przez 5-7 dni. Przechodzi od fazy plamek, przez grudki, do pęcherzyków wypełnionych płynem surowiczym. W płynie z pęcherzyków znajduje się wirus. Po pewnym czasie zawartość pęcherzyka robi się mętna, zapada się, a następnie przysycha w strupek. Całość - od pojawienia się pierwszych wykwitów do przyschnięcia ostatnich - trwa zazwyczaj 7-10 dni. Zmianom skórnym towarzyszy silny świąd. U niektórych pacjentów, zwłaszcza u dzieci, zmiany pojawiają się również na błonach śluzowych (jamy ustnej, okolicy odbytu), co może powodować ból, utrudniać jedzenie i picie, a w konsekwencji prowadzić do odwodnienia. Po odpadnięciu strupków zwykle nie powinna zostać blizna, jedynie niewielkie przebarwienie, które z czasem znika.

Długofalowe konsekwencje: Półpasiec

Po przechorowaniu ospy wietrznej wirus niestety nie znika. „Chowa się” w formie latentnej w zwojach nerwowych, skąd w sprzyjających warunkach (np. osłabienie odporności) może powrócić pod postacią półpaśca. Pierwszy kontakt z wirusem skutkuje wystąpieniem ospy wietrznej, natomiast półpasiec to reaktywacja tego samego wirusa. Zakaźność półpaśca jest niższa (20-40%) i dochodzi do niej tylko przez bezpośredni kontakt z wydzieliną z pęcherzyków.

Powikłania ospy wietrznej: Zaskakujące ryzyko

Nie zawsze łagodny przebieg

Choć w większości przypadków ospa wietrzna przebiega łagodnie u dzieci, u młodzieży i dorosłych może charakteryzować się znacznym nasileniem objawów. Co więcej, kolejne zachorowanie w rodzinie zwykle ma cięższy przebieg z racji dłuższego i bardziej intensywnego kontaktu z wirusem. Wystąpienie powikłań ospowych jest często dużym zaskoczeniem dla rodziców. Powikłania są uciążliwe, mogą być groźne dla zdrowia, a nawet życia. Rocznie w Polsce umiera z powodu ospy wietrznej 1-4 osób. Stan pacjentów przy przyjęciu do szpitala zależy od rodzaju powikłań; bywa, że dzieci wymagają pomocy na oddziale intensywnej opieki medycznej. Liczba hospitalizacji z powodu ciężkiego przebiegu lub powikłań ospowych w Polsce waha się w granicach 1000 rocznie.

Grupy podwyższonego ryzyka

Bezwzględnie wymagają hospitalizacji osoby z grup podwyższonego ryzyka ciężkiego przebiegu ospy wietrznej. Należą do nich:

• Młodzież i osoby dorosłe (wiek >20 lat).
• Kobiety w ciąży, zwłaszcza w II i III trymestrze. Po zakażeniu ciężarnych może dojść do powstania wad wrodzonych u płodu (uszkodzenie kończyn, narządu wzroku, mózgu). Zakażenie w okresie okołoporodowym może skutkować ospą u noworodka, często prowadzącą do zgonu.
• Noworodki (zwłaszcza matek, które zachorowały na ospę w ciągu 5 dni przed porodem lub do 48 godzin po nim).
• Pacjenci z wrodzonymi lub nabytymi niedoborami odporności (w tym przewlekła sterydoterapia, istotne niedobory odporności komórkowej).
• Osoby z chorobami nowotworowymi (np. z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażone HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią).
• Dzieci z atopowym zapaleniem skóry.

Rodzaje powikłań

Do najczęstszych powikłań należą:

• Zakażenia bakteryjne skóry: Najczęściej występują pod postacią ropni, ropowicy, płonicy, pęcherzycy gronkowcowej, róży. Mogą prowadzić do powstawania szpecących blizn. Rzadko może dojść do zakażeń uogólnionych pod postacią bakteriemii, a nawet sepsy (posocznicy). Powikłaniom bakteryjnym sprzyjają zaniedbania higieniczne, świąd skóry i zadrapania.
• Powikłania neurologiczne: Obejmują zapalenie móżdżku (zaburzenia równowagi, niemożność chodzenia, niezborność ruchowa), opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, drgawki. Zapalenie mózgu może prowadzić do powstania zaburzeń zachowania, padaczki. Warto podkreślić, że w przypadku powikłań neurologicznych nie ma żadnych grup podwyższonego ryzyka - mogą dotknąć każdego pacjenta.
• Powikłania kardiologiczne: Należą do nich zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie wsierdzia.
• Powikłania dotyczące układu oddechowego: Najczęściej jest to zapalenie płuc.
• Inne powikłania: Ostra małopłytkowość (obniżenie liczby płytek krwi, prowadzące do krwawień), zapalenie wątroby, stawów, nerek.

Zastosowanie acyklowiru (leku przeciwwirusowego) nie chroni przed powikłaniami bakteryjnymi i neurologicznymi.

Niebezpieczeństwo „Ospa-party”

Udział w „ospa-party” to celowe narażanie dziecka na zakażenie, co jest bardzo złym pomysłem. Daje to wątpliwe korzyści i łączy się z nieprzewidywalnym ryzykiem. W środowisku medycznym panuje zgodne przekonanie, że nie wolno świadomie narażać dzieci na zakażenie wirusem ospy wietrznej. W pamięci pozostają przypadki rodziców, którzy bardzo żałowali, że świadomie narazili swoje dzieci na zakażenie, a dziecko znalazło się w szpitalu, wymagało leczenia dożylnego, a nawet interwencji chirurgicznej. Pamiętajmy, że podatność na zakażenie wirusem ospy wietrznej jest powszechna, a to, jak dany pacjent przejdzie chorobę, jest w dużej mierze loterią.

Zasady postępowania w przypadku ospy wietrznej

Wizyta u lekarza

Każdy pacjent z ospą powinien być zbadany przez lekarza, który zaleci odpowiednie postępowanie i poinformuje, na jakie objawy należy szczególnie zwrócić uwagę oraz kiedy udać się do lekarza ponownie. Jeśli podejrzewasz u swojego dziecka ospę wietrzną, koniecznie zgłoś to, umawiając je na wizytę lekarską. Umożliwi to przychodni zorganizowanie wizyty w taki sposób, aby nie narażać innych dzieci na zakażenie.

Leczenie objawowe

Dla wszystkich pacjentów z ospą najważniejsze są odpoczynek (najlepiej leżenie w łóżku) i odpowiednie nawodnienie.

• Kontrola gorączki: Ważne jest, aby unikać stosowania ibuprofenu, ponieważ zwiększa on ryzyko nadkażeń, w tym zapalenia powięzi. Zaleca się stosowanie paracetamolu.
• Pielęgnacja zmian skórnych: Stosowane dawniej papki i pudry zwiększały ryzyko nadkażeń i maskowały obraz zmian skórnych. Obecnie wykwitów nie trzeba smarować niczym, można ewentualnie stosować preparaty odkażające z oktenidyną lub roztwór wodny gencjany, które nieco przyspieszają ich przysychanie.
• Higiena: Codzienne mycie jest niezwykle ważne i zmniejsza ryzyko nadkażeń bakteryjnych oraz świąd (zwłaszcza jeśli zastosuje się chłodną wodę). Ważne, aby był to raczej szybki prysznic niż długa kąpiel w wannie, po której skórę należy delikatnie osuszyć przykładając ręcznik, a nie pocierając. Do kąpieli można dodać kilka kropli nadmanganianu potasu (tak by woda była lekko różowa).
• Łagodzenie świądu: Oprócz chłodnych kąpieli możliwe jest stosowanie leków antyhistaminowych (np. hydroksyzyny - wymaga recepty, lekarz dostosuje dawkę do dziecka, lub dimetyndenu).

Leczenie przeciwwirusowe (acyklowir)

Leczenie acyklowirem (lekiem przeciwwirusowym) jest zarezerwowane dla chorych z grup ryzyka oraz tych, u których ospa ma powikłany przebieg. Nie udowodniono korzyści z leczenia acyklowirem u ogólnie zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa wietrzna zwykle przebiega łagodnie. Powody takiego podejścia są dwa: obawa przed rozwojem oporności wirusa na acyklowir oraz fakt, że lek podany w ciągu 24 godzin od wystąpienia objawów ospy wietrznej może jedynie zmniejszać liczbę wykwitów, nasilenie objawów i skracać czas trwania choroby, ale nie jest skuteczny w profilaktyce poekspozycyjnej.

Izolacja chorego

Chore dziecko powinno odpoczywać, unikać dodatkowych infekcji, na które ospa zwiększa podatność, a co najważniejsze - jest rezerwuarem zakażenia dla innych osób. Dlatego należy bezwzględnie unikać wychodzenia z chorym na ospę dzieckiem, a tym bardziej omijać duże skupiska ludzi. Nie wolno wchodzić na pokład samolotu z ospą wietrzną, gdyż zamknięty obieg powietrza mógłby przyczynić się do zakażenia niemal wszystkich wrażliwych pasażerów.

Szczepienie przeciwko ospie wietrznej: Skuteczna ochrona

Jedną z najskuteczniejszych metod zapobiegania zakażeniom wirusem ospy wietrznej jest szczepienie.

Charakterystyka i schemat szczepienia

Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest szczepionką zawierającą żywy, atenuowany (osłabiony) wirus Varicella-zoster. Zaleca się podanie dwóch dawek szczepionki w odstępie minimum 6 tygodni, optymalnie 3 miesięcy. W Polsce szczepienie to zarejestrowane jest dla dzieci powyżej 9. miesiąca życia, jednak zaleca się jej podanie po 12. miesiącu życia, kiedy to skuteczność jest wyższa. Dolna granica 9. miesiąca życia jest dopuszczalnym momentem podania szczepionki np. po kontakcie z ospą wietrzną. Górnej granicy wieku nie ma.

Skuteczność i długotrwałość odporności

Skuteczność szczepienia jest bardzo wysoka. Po podaniu jednej dawki skuteczność w ochronie przed zachorowaniem i ciężkim przebiegiem ospy wietrznej jest wysoka, ale z czasem się zmniejsza (do około 75%). Natomiast po podaniu dwóch dawek sięga 98%. U pacjentów, którzy rozwinęli ospę pomimo szczepienia, obserwowano znacznie łagodniejszy jej przebieg. Szczepienie zabezpiecza przed objawami i powikłaniami ospy wietrznej na całe życie. Dostępne badania japońskie i amerykańskie wskazują na utrzymywanie się wysokiego stężenia swoistych przeciwciał i odpowiedzi komórkowej przez 20 lat po szczepieniu. Brak jest danych sugerujących, że odporność po szczepieniu wygasa, prowadząc do wzrostu ciężkich zachorowań w późniejszym wieku.

Kto powinien rozważyć szczepienie?

Szczepienie przeciw ospie wietrznej jest zalecane (płatne) dla wszystkich osób, które nie chorowały na ospę wietrzną w przeszłości i nie były szczepione. Szczególnie warto zaszczepić dziecko, gdy:

• Planuje się wysłanie dziecka do żłobka lub przedszkola.
• Dziecko choruje na atopowe zapalenie skóry lub miewa inne problemy skórne.
• Planowany jest jakikolwiek wyjazd.
• Dziecko ma mniej niż 12 lat i mieszka w otoczeniu osób z grup ryzyka (np. z niedoborami odporności).

Szczepienie zalecane jest również dla kobiet planujących ciążę (minimum 28 dni przed planowanym zajściem w ciążę), uczniów i studentów uczelni medycznych oraz pracowników ochrony zdrowia.

Obowiązkowe i refundowane szczepienia w Polsce

W Polsce, zgodnie z aktualnie obowiązującym Programem Szczepień Ochronnych (PSO), szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest obowiązkowe dla osób narażonych w sposób szczególny na zakażenie. Dotyczy to dzieci do ukończenia 12. roku życia z upośledzeniem odporności, o wysokim ryzyku ciężkiego przebiegu choroby (np. z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażone HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią), a także dzieci do ukończenia 12. roku życia z otoczenia tych osób. Od 2012 roku bezpłatnie szczepione są również dzieci uczęszczające do żłobków, klubów malucha i domów dziecka (konieczne jest zaświadczenie z placówki). Dla pozostałych osób szczepienie jest płatne, a koszt jednej dawki to około 180 zł.

Szczepienie po kontakcie z osobą chorą

W przypadku kontaktu z osobą chorą na ospę wietrzną, szczepionkę można podać do 72 godzin (a maksymalnie do 5 dni) po kontakcie. W przypadku osób, które nie mogą być zaszczepione (np. osoby z niedoborami odporności, kobiety w ciąży, dzieci poniżej 9. miesiąca życia), w celu profilaktyki poekspozycyjnej można podać immunoglobulinę (gotowe przeciwciała) do 96 godzin po ekspozycji, ale im wcześniej, tym lepiej.

Szczepienie a ciąża i osoby z obniżoną odpornością w otoczeniu

Szczepionka przeciwko ospie jest szczepionką żywą, dlatego jest przeciwwskazana w okresie ciąży. Jednakże ciąża czy immunosupresja u osób w otoczeniu nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia dziecka na ospę, gdyż zakażenie „dzikim” wirusem u dziecka byłoby dla tych osób dużo groźniejsze. Pacjent zaszczepiony generalnie nie jest zakaźny dla osób trzecich. Odnotowano niezwykle rzadkie przypadki zakażenia (3 przypadki na 16 milionów dawek), przy czym w każdym z nich osoba szczepiona rozwinęła najpierw wysypkę pęcherzykową. Należy jednak pamiętać, aby w razie wystąpienia wysypki pęcherzykowej po szczepieniu dziecko izolować.

Możliwe niepożądane odczyny poszczepienne (NOP)

Szczepionka przeciwko ospie wietrznej jest bezpieczna i dobrze tolerowana, rzadko wywołuje niepożądane odczyny poszczepienne (NOP). Najczęściej są to miernie nasilone objawy miejscowe, gorączka i wysypka (występują u około 1/10 podanych dawek). Pomiędzy 5. a 26. dniem od szczepienia może pojawić się wysypka podobna do ospy w okolicy podania szczepionki - rzadziej uogólniona, o bardzo niewielkim nasileniu (kilka wykwitów). Są to objawy niepożądane po podaniu szczepionki, które zwykle przebiegają łagodnie.

tags: #mama #pediatra #szczepienie #na #ospe