Początki Łasku sięgają czasów prehistorycznych. Badania archeologiczne dowodzą istnienia w pobliżu miasta osadnictwa sprzed około trzech tysięcy lat. Na pewno już w XI wieku istniała tu dobrze prosperująca osada.
Arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria Skotnicki w 1366 roku erygował w Łasku pierwszą parafię przy drewnianym kościele, który ufundowali właściciele osady, protoplaści rodu Łaskich, pieczętujący się herbem Korab. Z czasem, gdy powiększała się parafia, koniecznością okazało się wybudowanie większej świątyni.
Jan Łaski - Wielki Mecenas i Budowniczy
Dzieła tego podjął się najwybitniejszy przedstawiciel rodu Łaskich, czyli Jan Łaski - Prymas Polski, Arcybiskup Gnieźnieński, Wielki Kanclerz Koronny i kodyfikator prawa polskiego (tzw. Statuty Jana Łaskiego). Dzięki jego zaangażowaniu, w latach 1517-1523, wybudowano nowy kościół w stylu późnogotyckim.
Najprawdopodobniej również sam Prymas Polski 6 lutego 1525 roku konsekrował świątynię pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, Świętych Michała Archanioła, Jana Chrzciciela, Anny i Doroty. W marcu 1525 roku erygowano przy niej Kapitułę Kolegiacką. Od 1531 roku, dzięki bulli papieża Klemensa VII, prepozyt łaski stał się infułatem. Miał prawo używania szat biskupich, poświęcania i konsekrowania kościołów, mianowania kanoników, dysponował też szerokimi uprawnieniami sądowniczymi.
Rozwój Duchowy i Kulturowy pod Opieką Kolegiaty
Ze wzrostem znaczenia kolegiaty łaskiej szedł w parze rozwój duchowy parafii. Przykładem są liczne działające przy parafii bractwa pobożne, spośród których wysuwają się na czoło Bractwo Różańcowe i Stowarzyszenie Duchownych i Świeckich. Pod opieką kolegiaty znajdowała się szkoła parafialna oraz funkcjonował miejscowy szpital dla ubogich.
Ponadto Prymas Jan Łaski - wielki mecenas sztuki renesansowej w Polsce - dbał o rozkwit świątyni, dlatego wyposażył ją w cenne naczynia liturgiczne, bogato zdobione szaty, sprzęty kościelne oraz cenne księgi liturgiczne: graduał, antyfonarz, psałterz. Bibliotekę kolegiaty zaopatrzył w wiele cennych dzieł o treści religijno-liturgicznej. Staraniem Prymasa papież Leon X nadał świątyni przywileje odpustowe.
Katastrofy i Odbudowa
Znaczenie kolegiaty oraz jej pierwotne uposażenie rozwijało się nieustannie do połowy XVII wieku. Kataklizmy nie oszczędziły i kolegiaty, która spłonęła niemal doszczętnie w latach 1747 i 1749. Na jej odbudowę przeznaczono wiele zgromadzonych w skarbcu eksponatów. Pozostała część zasobów skarbca świątyni nie doczekała obecnych czasów na skutek rabunków i wojen.
Prowadzona wówczas odbudowa świątyni miała decydujący wpływ na dzisiejszy wygląd kolegiaty. Nie znamy jednoznacznie autora projektów nowego wystroju świątyni. Najprawdopodobniej był nim Włoch, Guido Antonio Longhi, architekt Marcina Kałuskiego. To on przyczynił się do wysokiej rangi artystycznej wnętrza kolegiaty łaskiej.
Kaplice i Wota
Mimo nękających Łask nieszczęść oraz konieczności utrzymywania przechodzących przez miasto i stacjonujących w nim wojsk, w 1684 roku dobudowano do łaskiej świątyni od strony południowej obszerną kaplicę z fundacji kolejnego właściciela dóbr łaskich - Stanisława Wierzbowskiego. W ołtarzu tej kaplicy umieszczono w 1708 roku szesnastowieczny wizerunek Matki Bożej Łaskiej i Dzieciątka Jezus. Od strony północnej dobudowano zaś kaplicę św.
Kolegiata w Czasach Wojen i Współczesności
W czasie I wojny światowej świątynia przez pewien czas została zamieniona na areszt dla jeńców rosyjskich, pojmanych przez wojska niemieckie. Podobne losy spotkały kolegiatę łaską w czasie II wojny światowej, kiedy to zamieniono ją na przejściowy obóz dla ludności pochodzenia żydowskiego. W czasie wojny zakazano również sprawowania w kolegiacie mszy świętej.
Dopiero po odzyskaniu wolności wróciło życie religijne do łaskiego kościoła. Mimo różnych losów historii, mieszkańcy Łasku nigdy nie przestali troszczyć się o kolegiatę i najcenniejszy w niej skarb - wizerunek Matki Bożej Łaskiej. Wyrazem tego jest chociażby prowadzony w latach 2001-2003 gruntowny remont ołtarza Matki Bożej Łaskiej i kaplicy, która została poświęcona 26 października 2003 roku przez arcybiskupa Władysława Ziółka.
Organy w Kaplicy Matki Bożej Łaskiej
Pierwsze organy w kaplicy Matki Bożej Łaskiej zostały zbudowane w 1787 roku. Według J. Gołosa instrument ten wykonał Wilhelm Scheffler młodszy z Brzegu nad Odrą. Istnieje też wzmianka innego autora stwierdzająca, jakoby budowniczym był Szpigel.
Fakt, że najniższa oktawa tak w manuale, jak i w pedale jest pełna, a nie krótka, konstrukcja klawiatury pedałowej i brzmienie jej głosów, jak również brak konsekwencji w nazewnictwie głosów, a także niezgodność zapisu na manubriach sekcji pedałowej ze stanem faktycznym, oraz wybitnie romantyczny charakter brzmienia mixtury - wskazują, że instrument był prawdopodobnie przebudowywany w XIX wieku lub na początku XX wieku.
Powszechnie znanym jest fakt, że w latach 50-tych XX wieku podczas prac restauracyjnych w kaplicy miał miejsce wypadek: konserwatorzy wraz ze źle skonstruowanym rusztowaniem wpadli do wnętrza szafy instrumentu otwartej od góry, niszcząc większość oryginalnych piszczałek metalowych. Przed kilkoma laty mgr Arkadiusz Włodarczyk, podejmując obowiązki organisty w kolegiacie w Łasku, zastał instrument całkowicie zaniedbany, większość piszczałek drewnianych była całkowicie zniszczona przez robaki. Muzyk ten, będąc zarazem organmistrzem, podjął się prac konserwatorskich, ukończonych ostatnio. Prace objęły naprawę mechanizmu instrumentu, zainstalowanie nowej dmuchawy sprowadzonej z firmy Laukhuff, rekonstrukcję większości piszczałek drewnianych, renowację metalowych, intonację i strojenie całości.
Głos Kwinta 2 2/3' (nieoryginalny o romantycznym charakterze) został przebudowany na Flageolett 2'. Flet-kryty 8' - prawdopodobnie zachowany w całości oryginalny w dobrym stanie, jest w całości głosem drewnianym (niezwykła rzadkość!).
Podsumowanie Historyczne
Historia parafii w Łasku sięga 1366 roku, gdy decyzją arcybp. Jarosława Bogorii Skotnickiego powstała pierwsza wspólnota. Prawdziwy rozkwit nastąpił jednak w czasach prymasa Jana Łaskiego, który zainicjował budowę późnogotyckiej, murowanej świątyni. To on nadał jej tytuł św. Michała Archanioła. W głównym ołtarzu do dziś zachwyca obraz autorstwa Filippo Castaldiego - dzieło, które łączy polską tradycję z włoską szkołą malarską XVI wieku.
W 2005 roku kościół został podniesiony do rangi kolegiaty. Także wcześniej, w latach 1525-1819, kościół nosił godność kolegiaty. Jest to budowla murowana, orientowana, trójnawowa o układzie halowym. W zakrystii i skarbcu zachowały się gotyckie łuki. Kościół gruntownie przebudowano po pożarze w 1749 roku, wówczas uzyskał barokową elewację oraz rokokowe wnętrze.
Najcenniejszym skarbem w kolegiacie jest alabastrowa płaskorzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Najprawdopodobniej dzieło to ofiarował Łaskiemu papież Leon X podczas wizyty prymasa w Rzymie. Obecnie jest to jedno z najważniejszych sanktuariów maryjnych w archidiecezji łódzkiej.