Pożary Lasów w Polsce: Przyczyny, Skutki i Zapobieganie

Pożary lasów stanowią jedno z największych zagrożeń dla środowiska naturalnego i bezpieczeństwa publicznego. W Polsce, gdzie lasy zajmują znaczną powierzchnię kraju, problem ten jest szczególnie istotny. Rozprzestrzeniające się bardzo szybko pożary potrafią w krótkim czasie zniszczyć ogromne obszary leśne, niosąc za sobą długotrwałe konsekwencje.

Wprowadzenie i Charakterystyka Zagrożenia

Gdy w lasach jest sucho, wilgotność ściółki spada do niebezpiecznego poziomu. Las jest doskonałym materiałem palnym, a jego podatność na pożar zależy przede wszystkim od warunków pogodowych. Wpływają one na wilgotność ściółki, której spadek poniżej 28% znacznie zwiększa podatność na zapalenie. Pożary lasów rozprzestrzeniają się bardzo szybko, z małego pożaru ściółki leśnej przechodząc w pożary wierzchołkowe.

W polskich lasach rocznie występuje od 3 do 8 tysięcy pożarów, z czego większość przypada na okresy najwyższego, III stopnia zagrożenia pożarowego. Lasy rosną w naszym kraju na glebach najsłabszych, głównie z powodu rozwoju rolnictwa w poprzednich wiekach, co wpływa na rozmieszczenie typów siedliskowych. Ponad 55% powierzchni lasów zajmują bory, a na pozostałych obszarach występują siedliska lasowe, głównie mieszane. Na terenach nizinnych i wyżynnych najczęściej występuje sosna, dominując na ponad 64% powierzchni leśnej w PGL LP oraz na 57,7% lasów prywatnych i gminnych. Dominacja sosny, wynikająca ze sposobu prowadzenia gospodarki leśnej w przeszłości, kiedy to monokultury (uprawy jednego gatunku) były odpowiedzią na zapotrzebowanie przemysłu na drewno, okazała się jednak problematyczna. Takie lasy są bowiem mało odporne na czynniki klimatyczne, w tym susze, co zwiększa ich podatność na pożary.

Główne Przyczyny Powstawania Pożarów

W przeważającej ilości przyczynami powstawania pożarów w lesie jest nieostrożność i lekkomyślność ludzi oraz umyślne podpalenia. Wczesnowiosenne wypalanie roślinności również przyczynia się do pojawienia się ognia. Największe zagrożenie pożarowe na obszarach leśnych powodowane jest przez osoby korzystające z letniego wypoczynku oraz zbierające owoce runa leśnego. Zagrożenie to wiąże się z nagminnym naruszaniem przepisów przeciwpożarowych, w tym przede wszystkim z używaniem ognia otwartego w lasach, czyli paleniem papierosów, ognisk, czy użytkowaniem grilli w miejscach do tego nieprzeznaczonych.

Szybkiemu rozwojowi pożarów sprzyjają takie czynniki jak: silny porywisty wiatr, duża ilość pożarów występujących w tym samym czasie (co ogranicza możliwość zaangażowania większych sił i środków od razu po powstaniu pożaru) oraz nagromadzona duża ilość materiału palnego na dnie lasu, np. suche trawy, szczególnie w odpowiedniej porze roku.

Skutki Pożarów dla Środowiska i Zdrowia

Pożary lasów mają bardzo duży i często długotrwały wpływ na środowisko naturalne. Przede wszystkim niszczą rośliny, drzewa i krzewy. Zwierzęta, które znajdują się w strefie pożaru, zmuszone są do ucieczki albo, co gorsza, giną. Pożary sprawiają, że do atmosfery przedostają się duże ilości dwutlenku węgla (CO2), a las jest przecież jednym z naturalnych pochłaniaczy CO2. Szacuje się, że aby wyrównać emisję dwutlenku węgla wytworzonego w pożarze 1 hektara, należy zalesić od 10 do 24 hektarów obszaru. Dym i pył, który unosi się w powietrzu, wpływa bardzo źle na jakość powietrza i zdrowie ludzi, prowadząc do problemów z układem oddechowym i sercowo-naczyniowym. Po pożarze warstwa gleby jest zniszczona; wypalona zostaje warstwa próchniczna, a życie biologiczne w niej ulega całkowitemu zniszczeniu. Ponadto, na dużych odkrytych powierzchniach po pożarze mogą powstawać trąby powietrzne, wywiewające żyzny popiół, co dodatkowo obniża jakość siedlisk.

System Zapobiegania i Monitorowania Pożarów

Zasady Bezpieczeństwa i Ograniczenia Dostępu

W celu zmniejszenia zagrożenia pożarowego kluczowe jest przestrzeganie zasad bezpieczeństwa. Zarówno w lasach, jak i w parkach narodowych, należy poruszać się wyłącznie po wyznaczonych szlakach. Dla zmniejszenia zagrożenia pożarowego w okresach największej palności lasu mogą być wprowadzane stałe lub czasowe zakazy wstępu ludności do lasu. Nadleśniczowie, a także dyrektorzy parków narodowych, wprowadzają okresowy zakaz wstępu na wszystkie lub określone obszary leśne, gdy wilgotność ściółki mierzona o godzinie 9:00 jest niższa od 10% przez pięć kolejnych dni. Podstawą do wprowadzenia zakazu są codziennie określane prognozy zagrożenia pożarowego lasu. Mapa zagrożenia pożarowego, ustalana zgodnie z metodą IBL obowiązującą w Polsce na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska, jest opracowywana codziennie (od 1 marca do 30 września) przez Laboratorium Ochrony Przeciwpożarowej Lasu w 60 strefach prognostycznych. Lasy objęte zakazem wstępu oznacza się tablicami z napisem „zakaz wstępu”.

Wykrywanie i Alarmowanie

Od wczesnej wiosny do jesieni we wszystkich nadleśnictwach uruchamiany jest system monitorowania terenów leśnych oraz pełnione są dyżury pożarowe w Punktach Alarmowo-Dyspozycyjnych (PAD). W okresie zagrożenia pożarowego z dostrzegalni prowadzona jest obserwacja lasu, a każdy podejrzany dym zgłaszany jest do PAD w Nadleśnictwie. Na terenie RDLP w Katowicach pracuje 67 dostrzegalni pożarowych. Przy pomocy precyzyjnych kierunkomierzy ustalane są namiary kątowe dymu wydostającego się z lasu. Większość dostrzegalni obsadzona jest obserwatorami, ale istnieją również dostrzegalnie z kamerami, gdzie pożar jest wykrywany przez specjalne oprogramowanie analizujące obraz. Mimo to, człowiek jest zawsze niezbędny do weryfikacji dymu wykrytego przez system, co dzieje się już w punkcie alarmowo-dyspozycyjnym nadleśnictwa, a nie na wieży. W sumie funkcjonuje 39 PAD-ów, zlokalizowanych w każdym nadleśnictwie, które pełnią rolę koordynującą działania przeciwpożarowe.

Akcja Gaśnicza i Używane Środki

Pożar lasu to duże wyzwanie dla każdego Strażaka. Ogień może przemieszczać się szybko i w różnych kierunkach, napędzany przez wiatr. Dlatego każdy, kto zauważy pożar lasu, jest zobowiązany do powiadomienia odpowiednich służb. Należy następnie postarać się odpowiedzieć na zadawane przez dyspozytora pytania, np. o dokładniejszy adres, opis miejsca zdarzenia, bliższą charakterystykę zagrożenia itp.

W działaniach gaśniczych, gdy w pobliżu pożaru jest dostęp do zbiornika wodnego (rzeka, staw, jezioro), stosowane są węże, armatura gaśnicza i motopompy pożarnicze. Oprócz tego przydaje się sprzęt podręczny, taki jak hydronetki, tłumice, łopaty i motyki. Samoloty i śmigłowce w okresie zagrożenia pożarowego dysponowane są natychmiast po zauważeniu dymu na terenach leśnych lub w ich bezpośredniej bliskości. Użycie statków powietrznych pozwala na szybkie zlokalizowanie pożaru i rozpoczęcie gaszenia, co znacznie zmniejsza straty. Na terenach leśnych znajduje się ponad 1000 punktów czerpania wody gaśniczej różnego typu (naturalnych, sztucznych i hydrantów). Dzięki sprawnej akcji jednostek straży pożarnej, pilotów samolotów gaśniczych, pomocy wojska i ogromnemu zaangażowaniu leśników, często udaje się zatrzymać ogień i nie dopuścić do spalenia olbrzymich kompleksów leśnych.

Przykłady Znaczących Pożarów w Polsce i Odbudowa Lasów

Obszary Szczególnie Zagrożone

Lasy Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych (RDLP) w Katowicach należą do najbardziej zagrożonych pożarami w skali całego kraju. Ponad 316 tysięcy hektarów, czyli 50,88% powierzchni, zostało zaliczonych do I (najwyższej) kategorii zagrożenia pożarowego, według danych aktualnego stanu.

Wybrane Pożary i Ich Specyfika

W historii polskiego leśnictwa odnotowano wiele znaczących pożarów. Najwięcej pożarów, bo aż 1 400, powstało w roku 1992, obejmując łączną powierzchnię ponad 13 tysięcy hektarów. Przyjrzyjmy się kilku historycznym i nowszym przypadkom:

• Nadleśnictwo Lubliniec: Największy pożar terenów leśnych (około 2 000 ha) zanotowano w roku 1786. Strawił on obszar lasu położony pomiędzy Kokotkiem a Lublińcem. Następny wielki pożar miał miejsce na tym samym terenie w roku 1921 (około 1 000 ha).
• Nadleśnictwo Brzeg: W roku 1826 spłonęło około 750 ha lasów, a w roku 1947 pożar pochłonął około 300 ha w leśnictwach Dobrzyń i Wójcice.
• Nadleśnictwo Zawadzkie: Duże pożary leśne miały miejsce w 1922 r. (około 800 ha), w 1929 r. (około 2 000 ha), w 1983 r. (105 ha), a także w 1986 r.
• Nadleśnictwo Brynek: Największym pożarem w ostatnich latach był pożar w roku 1986 w Obrębie Tworóg, który objął znaczny obszar.
• Nadleśnictwo Herby: Pożar w roku 1992 miał powierzchnię ponad 440 ha i był największym pożarem w ówczesnym województwie częstochowskim.
• Nadleśnictwo Olkusz: Corocznie notuje się tu od kilku do kilkudziesięciu pożarów. Największe z nich miały miejsce w latach: 1979 (w Leśnictwie Podlesie ok. 94 ha), 1988 (w Leśnictwie Żurada ok. 66 ha), 1990 (w Leśnictwie Pomorzany ok. 250 ha), 1992 (w leśnictwach Pomorzany, Żurada i Jaroszowiec łącznie 1 247 ha), 1994 (w Leśnictwie Podlesie 16 ha). Pożary katastrofalnego roku 1992 objęły praktycznie swym zasięgiem pas pomiędzy dwiema pustyniami: Starczynowską i Błędowską. Na ich wielkość zaważyło kilka przyczyn, z których najistotniejszą była niespotykana susza. W okresie od maja do początków września nie zanotowano żadnych opadów. Na tych terenach znajdują się liczne zapadliska, co sprawiało, że obszary te nie były dostępne w czasie akcji gaśniczej. Przy minimalnej wilgotności ściółki, silnym wietrze i w terenie słabo dostępnym, tempo rozprzestrzeniania się pożarów było bardzo wysokie. Pomimo tak dużej powierzchni pożaru, Nadleśnictwo zdołało ją uproduktywnić w ciągu zaledwie trzech lat (1993-95).
• Nadleśnictwa Rudy Raciborskie, Rudziniec i Kędzierzyn (Pożar z 1992): W sierpniu 1992 roku wybuchł pożar, który swym zasięgiem objął ponad 9 000 ha lasów. W efekcie zniszczeniu uległy nie tylko drzewostany (ponad 1 160 tys. m³ drewna, z czego w Nadleśnictwie Rudy Raciborskie ponad 600 tys.), ale, co gorsza, wypalona została warstwa próchniczna gleby i całkowicie zniszczone życie biologiczne. Po pożarze, na dużych odkrytych powierzchniach powstawały trąby powietrzne, wywiewające żyzny popiół, co dodatkowo spowodowało obniżenie jakości siedlisk. Obecnie trwa odbudowa zniszczonych ekosystemów leśnych na pożarzysku. W pierwszym etapie na zdegradowane tereny wprowadzono gatunki pionierskie (sosna, brzoza, modrzew), które jako przedplon mają za zadanie wytworzenie odpowiednich warunków mikroklimatycznych do wprowadzenia gatunków docelowych (buk, dąb i inne). Na tym etapie skrzętnie wykorzystuje się wszelkie samosiewy, które licznie pojawiły się na pożarzysku. W Nadleśnictwie Rudy Raciborskie również wcześniej dochodziło do dużych pożarów: w roku 1979 spaleniu uległo 153 ha, a w roku 1989 - 328 ha.
• Nadleśnictwo Olkusz (pożar z 2012): 11 maja 2012 roku przy drodze z miejscowości Bukowno do Olkusza powstał pożar, który dynamiką rozwoju przypomniał, jak groźnym żywiołem jest ogień.
• Nadleśnictwo Chrzanów (pożar z 2022): Pożar powstał 28 marca 2022 r. na terenie leśnictwa Mętków w środku kompleksu leśnego w dwóch miejscach - prawdopodobne podpalenie. Szybkiemu rozwojowi sprzyjały: silny porywisty wiatr, duża ilość pożarów w tym samym czasie (brak możliwości zaangażowania większych sił i środków od razu po powstaniu pożaru) oraz duża ilość materiału palnego nagromadzonego na dnie lasu (suche trawy - pora roku). Spaleniu uległo 17,05 ha lasu.
• Nadleśnictwo Świerklaniec (pożar z 2022): Pożar powstał na terenie obcym (las przyległy do Huty Cynku w Miasteczku Śląskim) w dniu 21 maja 2022 r. około godziny 11:40. Od początku w akcji gaśniczej brały udział samoloty i śmigłowiec, jednak bardzo silne porywy powodowały przerzuty ognia na kilkusetmetrowe odległości oraz uniemożliwiały udział statków powietrznych w akcji gaśniczej. Przerzut na grunty Lasów Państwowych, a wcześniej przez dwie drogi asfaltowe, spowodował rozwój pożaru na dużej powierzchni i ogromne trudności w prowadzeniu akcji gaśniczej. W godzinach późno popołudniowych i wieczornych udało się wprowadzić do akcji gaśniczej samoloty (dołączyły do prowadzącego działania śmigłowca) i dzięki nim późnym wieczorem opanowano pożar.

Specjalny System Zabezpieczenia Przeciwpożarowego na Pożarzysku w Rudach Raciborskich

Ponieważ duże powierzchnie młodników oraz obszarów zatrzcinniczonych są bardzo zagrożone pożarami, na pożarzysku w Rudach Raciborskich utworzono unikalny system zabezpieczenia przeciwpożarowego. W skład tego systemu wchodzą między innymi: dwie wieże obserwacyjne, 22 punkty czerpania wody, lotnisko dla samolotów patrolowo-gaśniczych ze zbiornikami wody o pojemności 100 m³ oraz pasy przeciwpożarowe oparte na sieci utwardzonych dróg. Zadaniem tych pasów jest sprowadzenie ewentualnych pożarów do poziomu ziemi i umożliwienie założenia linii obrony. Dzielą się one na pasy stałe - I rzędu i czasowe - II rzędu, a składają się z drogi, pasa krzewów, pasa kośnej łąki oraz pasa drzewostanu bez łatwopalnych gatunków. Łączna długość wszystkich pasów wynosi 97 km.

Pożary lasów są bardzo niebezpieczne - nie tylko dla ludzi, ale również dla zwierząt i roślin. Z każdym rokiem ten problem staje się coraz poważniejszy, a liczba podpaleń niestety rośnie. Dlatego tak ważne jest odpowiedzialne podejście do tego tematu i świadomość zagrożeń, jakie niesie ze sobą nieostrożne obchodzenie się z ogniem w środowisku leśnym.

tags: #mikorowo #pozar #lasu