Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych, podpisana przez prezydenta Andrzeja Dudę w grudniu 2021 roku, miała na celu uregulowanie działalności i statusu OSP. Jednakże, już na etapie jej procedowania, zarówno samorządowcy, jak i Związek OSP RP zgłaszali liczne wątpliwości co do niektórych zapisów. Strażacy ochotnicy wskazują na wady legislacyjne, które prowadzą do problemów interpretacyjnych i praktycznych, często sprzecznych z intencjami twórców projektu ustawy. Poniżej przedstawiono główne minusy i kontrowersje związane z nowymi przepisami oraz funkcjonowaniem całego systemu OSP w Polsce.
Problemy Legislacyjne i Interpretacyjne Ustawy o Ochotniczych Strażach Pożarnych
Wątpliwości wokół Prawa do Ekwiwalentu Pieniężnego
Z treści norm prawnych zawartych w ustawie o ochotniczych strażach pożarnych wynika, że ekwiwalent za udział w szkoleniach nie będzie przysługiwał za szkolenia z zakresu BHP oraz szkolenie podstawowe. W myśl art. 1 ust. 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, ochotnicze straże pożarne zrzeszają członków ochotniczych straży pożarnych, zwanych dalej „strażakami OSP”. Czyli każdy członek OSP nazywany jest obecnie strażakiem OSP.
Tym samym członek OSP może nazywać się strażakiem ratownikiem OSP dopiero, gdy spełni wymagania z art. 8 ustawy, czyli m.in. ukończył 18 lat, a nie ukończył 65 lat, oraz posiada aktualne ubezpieczenie, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 2. Z kolei art. 15 ust. 1 ustawy przewiduje, że strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny. Tym samym, by mieć prawo do ekwiwalentu, trzeba się stać strażakiem ratownikiem OSP i dopiero po tym będzie przysługiwało prawo do ekwiwalentu. Ponadto, w art. 15 ust. 1 prawo do ekwiwalentu w stosunku do uregulowania zawartego w art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie przeciwpożarowej zostało ograniczone o działania o charakterze prewencyjnym, wskazane w art. 1 pkt 1 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Jest to niczym nieuzasadnione i już obecnie powoduje problemy, gdy działania prewencyjne są podejmowane.
Niejasności w Zezwoleniach na Kierowanie Pojazdami Uprzywilejowanymi
Zezwolenie na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym dla członka OSP wydaje starosta. Dodatkowo, osoba kierująca pojazdami OSP, aby uzyskać to zezwolenie, zgodnie z art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami, musi przedstawić zaświadczenia wydane przez podmiot, o którym mowa w art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, czyli gminę, potwierdzające, że osoba ma być kierującym pojazdem ochotniczej straży pożarnej. Z chwilą wejścia w życie ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, utracił moc art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Autorzy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych zapomnieli, by odwołanie do przepisu ustawy o ochronie przeciwpożarowej zmienić odwołaniem do ustawy o ochotniczych strażach pożarnych. Wydaje się, że zaświadczenie to nadal powinien wydawać wójt (burmistrz/prezydent miasta) - zasada ratio legis. Jednakże, z uwagi na zasadę praworządności wyrażoną w art. 7 Konstytucji, powinni oni mieć do tego jednoznaczną podstawę prawną.
Brak Trybu Odwoławczego ws. Świadczeń Ratowniczych
W postępowaniu dotyczącym przyznania strażakowi OSP świadczenia ratowniczego, prowadzonego na podstawie przepisów rozdziału 7 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, istnieje norma prawna przewidująca, że komendant powiatowy (miejski) PSP zatwierdza zweryfikowane przez wójta oświadczenia świadków. Przepis art. 50 ust. 9 ustawy przewiduje jednak, iż organ może odmówić potwierdzenia, w przypadku gdy uzna, że oświadczenia świadków lub przekazane dodatkowe dokumenty nie są obiektywne lub w nienależyty sposób potwierdzają fakt bezpośredniego udziału wnioskodawcy w działaniach ratowniczych. Przepisy milczą co do konsekwencji odmowy potwierdzenia oświadczeń, a także nie ma wskazanego żadnego trybu odwoławczego.
Przedmiotem odwołania jest decyzja administracyjna, jako akt, który rozstrzyga indywidualną sprawę administracyjną co do istoty albo w inny sposób kończy postępowanie (art. 104 k.p.a.). W przypadku odmowy potwierdzenia oświadczeń, brakuje jasnej formy rozstrzygnięcia, co uniemożliwia skuteczne odwołanie. Z punktu widzenia ekonomiki postępowania administracyjnego, zasadne byłoby, aby rozstrzygnięcie na podstawie art. 50 ust. 9 ustawy wydawane było w formie postanowienia. Wymaga to jednak zmiany ustawy. Nieuregulowanie jednoznaczne tego problemu prowadzi do tego, że strażakom OSP pozostanie skorzystanie z drogi odwoławczej, z sądową włącznie, co oznacza długotrwałe oczekiwanie na wiążące stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Kwestie Weryfikacji Oświadczeń Świadków
Zgodnie z art. 50 ust. 6 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, oświadczenia świadków podlegają weryfikacji przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta) pod względem ich wiarygodności, a następnie są przekazywane do właściwego komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej w celu ich zatwierdzenia. W celu weryfikacji oświadczenia organ może wezwać wnioskodawcę do przekazania dodatkowych dokumentów, wyznaczając termin nie krótszy niż 14 dni (art. 50 ust. 7).
W normalnych warunkach wójt (burmistrz, prezydent miasta) jest w stanie zweryfikować wyłącznie tożsamość osób, które składały oświadczenia (tzw. zweryfikowanie formalne), a nie ich prawdziwość. Tylko w niektórych gminach, częściowo można dokonać zweryfikowania prawdziwości oświadczeń (weryfikacja materialna). Postuluje się, aby oświadczenie, o którym mowa w ust. 3 pkt 2 i 3, podlegało weryfikacji przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta) pod względem jego wiarygodności w formie postanowienia, a następnie było przekazywane do właściwego komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej w celu jego zatwierdzenia poprzez wydanie stosownego postanowienia. Do postępowania stosowałoby się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.
Bariery w Ubieganiu się o Status Strażaka Ratownika OSP
Art. 8 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych wskazuje, jakie warunki musi spełnić strażak OSP, by mógł brać udział w działaniach i akcjach ratowniczych. Problemy z interpretacją przepisów ustawy o ochotniczych strażach pożarnych są konsekwencją bardzo złego przygotowania projektu ustawy. Ściśle interpretując zapisy art. 8 oraz art. 10 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych w związku z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej, to aby być uznanym za strażaka ratownika OSP, trzeba mieć już odpowiednie badanie lekarskie. Paradoksalnie, tylko strażak ratownik OSP mógłby dostać od wójta skierowanie na badanie. Poza strażakiem ratownikiem skierowanie mógłby dostać tylko kandydat na strażaka ratownika OSP, którym może być tylko strażak OSP w wieku od 16 do 18 lat. Tym samym zamyka się drogę do zostania strażakiem ratownikiem wszystkim strażakom OSP (tj. pełnoletnim członkom OSP), którzy nie posiadają jeszcze tego statusu.
Przy ścisłej wykładni przepisów art. 8 i art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, podobnie ma się rzecz z ubezpieczeniem. Skoro można ubezpieczyć tylko strażaka ratownika OSP i kandydata na strażaka ratownika (wiek 16-18 lat), to nie można ubezpieczyć strażaków OSP starszych niż 18 lat i chcących być strażakami ratownikami OSP, oraz pozbawia się tego prawa strażaków ratowników OSP, którym gmina nie zdążyła zapewnić ubezpieczenia. Wójt (burmistrz, prezydent miasta) powinien posiadać uprawnienie, by skierowanie na badania lekarskie wydać: członkom OSP (strażakom OSP), którzy są aktualnie strażakami ratownikami OSP (nadal mają ważne badania lekarskie), którzy byli strażakami ratownikami OSP (skończyła się im ważność badań lekarskich) lub chcą być strażakami ratownikami OSP (mają 18-65 lat i są w toku procesu spełniania pozostałych warunków określonych w art. 8).
Problemy ze Zwolnieniami od Pracy dla Strażaków OSP
Przed 1 stycznia 2022 r. obowiązek pracodawcy w zakresie zwolnienia członka OSP od pracy wynikał z rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. Rozporządzenie to stanowiło, że pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika będącego członkiem ochotniczej straży pożarnej na czas niezbędny do uczestniczenia w działaniach ratowniczych i do wypoczynku koniecznego po ich zakończeniu, a także - w wymiarze nie przekraczającym łącznie 6 dni w ciągu roku kalendarzowego - na szkolenie pożarnicze. Ograniczenie co do czasowego zakresu zwolnienia wprowadzono tylko w odniesieniu do udziału członka OSP w szkoleniu. Przywołane powyżej przepisy rozporządzenia na dzień 24 czerwca 2022 r. nadal obowiązują.
Nowa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, zgodnie z art. 12, przewiduje, że pracodawca zwalnia od świadczenia pracy strażaka ratownika OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku. W związku z powyższym, na kanwie nowego przepisu, zwolnienie od świadczenia pracy przysługuje jedynie strażakowi ratownikowi OSP, a więc strażakowi OSP uprawnionemu do udziału w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, spełniającemu przesłanki określone w art. 8 ustawy o OSP. W takim przypadku zwolnienie od świadczenia pracy nie przysługuje osobie, która ubiega się o status strażaka ratownika OSP na czas odbywania szkolenia z zakresu BHP oraz szkolenia podstawowego.
W aktualnym stanie prawnym zarówno § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy, jak i art. 12 ustawy o OSP są przepisami obowiązującymi, lecz są ze sobą niezgodne i niespójne. Należy odwołać się do reguły kolizyjnej lex superior derogat legi inferiori (norma wyższa uchyla normę niższą), co oznacza, że należy stosować art. 12 ustawy o OSP z pominięciem § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Postulowana zmiana powinna rozszerzać zwolnienie od świadczenia pracy na każdego strażaka OSP, nie tylko strażaka ratownika.
Brak Przepisów Przejściowych
Art. 38 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych wprowadził szereg zmian w ustawie o ochronie przeciwpożarowej, w tym uchylił kilka dotąd obowiązujących przepisów. Jednocześnie ustawa nie zawarła w przepisach przejściowych norm, które wskazywałyby, co zrobić ze zdarzeniami, które miały miejsce przed 1 stycznia 2022 r. Efektem takiej sytuacji są problemy prawne. Przykładem jest zakwestionowanie przez Regionalną Izbę Obrachunkową, podczas kontroli prowadzonej w jednej z gmin, wypłaty w 2022 r. ekwiwalentu dla strażaków OSP za działania prowadzone w 2021 r. Uzasadnienie stanowiska RIO polegało na wskazaniu, że skoro został uchylony przepis w ustawie o ochronie przeciwpożarowej o prawie członków OSP do ekwiwalentu (art. 28), a nowy przepis o ekwiwalencie wszedł w życie od 1 stycznia 2022 r. i dotyczy zdarzeń od tej daty, to w 2022 r. wypłaty ekwiwalentów za działania z 2021 r. są nieuprawnione. Konieczne jest dodanie w ustawie o ochotniczych strażach pożarnych art. przejściowego.
Krytyka i Wyzwania w Relacjach z Związkiem Ochotniczych Straży Pożarnych RP
Zakres Działalności OSP a „Katalog Zamknięty”
Art. 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych poprzez stworzenie zapisów mających znamiona katalogu zamkniętego prowadzi w praktyce do wątpliwości, czy OSP może prowadzić działalność wykraczającą poza wymienione pozycje. Zdarzają się już głosy kwestionujące prawo OSP do prowadzenia innej działalności niż wskazana w tym przepisie. Tymczasem OSP to nie tylko służba ratownicza! W 16 tysiącach istniejących w Polsce Ochotniczych Strażach Pożarnych zrzeszonych jest ponad 690 tysięcy Polaków. Działalność OSP koncentruje się bowiem głównie na terenach wiejskich. Pomimo faktu, że większość strażaków za swoją główną działalność uznaje tylko i wyłącznie ratownictwo i ochronę przeciwpożarową, trzeba podkreślić, że Ochotnicze Straże Pożarne działają też aktywnie w innych dziedzinach życia społecznego, zajmując się przede wszystkim sportem, edukacją i wychowaniem oraz kulturą. Choć najczęściej jest to działalność dodatkowa, ma ona niezwykłą wagę w małych, lokalnych społecznościach. Ochotnicza Straż Pożarna organizuje zawody sportowe, pomaga w organizacji imprez masowych, prowadzi Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze, zespoły muzyczne, izby tradycji.
Ocena Roli i Funkcjonowania Związku OSP RP
Wielu strażaków OSP zastanawia się, czy Związek OSP RP jest im rzeczywiście potrzebny i co realnie oferuje. Kwestionowana jest jego rola w zakresie wspierania, realizacji potrzeb najniższego szczebla OSP oraz godnej reprezentacji w społeczeństwie. Związek bywa krytykowany za swoją strukturę - „zbyt wielką i zbiurokratyzowaną”. Uważa się, że w Związku jest „więcej polityków i innej maści cywilów niż strażaków”, którzy „pilnują swoich interesów, a nie strażackich”. Podkreśla się, że wybory przedstawicieli do władz Związku często nie odzwierciedlają woli członków, a próby reformy są oceniane jako nierealne. Możliwość masowego występowania OSP ze Związku i założenia czegoś nowego oceniana jest jako „mniej niż marna”, głównie z obawy przed „wypchnięciem poza pewien margines finansowy”.
Pojawiają się sugestie, że jakąś ogólnokrajowa forma reprezentacji OSP musi istnieć, jednak „czy akurat ta co jest”. Do rozważenia jest kilka spraw: sama struktura - czy musi być tak wielka i zbiurokratyzowana; wartość wszystkich wielkich, ogólnokrajowych imprez typu orkiestry, pilarze, współpraca międzynarodowa itp. - czy są potrzebne i kto miałby to robić; ktoś też musi nas reprezentować przed organami władzy państwowej np. przy potrzebnych zmianach przepisów. Pewnym rozwiązaniem mogłoby być stowarzyszanie się bezpośrednio w Warszawie, bez stopni pośrednich.
Kontrowersje wokół Dofinansowań i Zakupów Sprzętu
Związek OSP RP jest krytykowany za swoje podejście do dofinansowań, w tym za akcję 1% podatku, która według niektórych wyliczeń przynosi znacznie mniej środków niż np. akcja ZHP, mimo większej liczby dorosłych członków OSP. Inną kwestią jest wspieranie konkretnych firm, np. dotowanie „ubrań nomex szytych w Brzezinach, bardzo drogich i bardzo złej jakości”, w których „lecą szwy, pękają zatrzaski do szelek, zamki od nowości źle funkcjonują, kurtki są za długie”. Wielu strażaków chciałoby mieć możliwość wyboru spośród co najmniej dwóch firm, aby móc samodzielnie decydować, który wyrób jest lepszy, zamiast być zdanym na jednego dostawcę.
Pożar sadzy w przewodzie kominowym - co robić? #OSP #strażpożarna #firefighter
Złożoność Kwestii VAT dla Zakupów OSP
Kwestia stosowania obniżonej stawki VAT (7%) przy zakupie sprzętu dla OSP przez gminy budzi wiele niejasności. Teoretycznie gmina może kupować sprzęt z 7% stawką VAT, gdyż obowiązujące przepisy określają cel, a nie płatnika czy kupującego. Można wskazać na fakturze jako odbiorcę OSP, ale płatnikiem może być gmina, nie tracąc preferencyjnej stawki VAT. Istnieją pisma w tej sprawie, np. interpretacja Izby Skarbowej. Niestety, mimo tego często firmy nie chcą stosować 7% VAT przy tego typu rozwiązaniach, ponieważ mają różne doświadczenia z własnymi Urzędami Skarbowymi. Prawo nie wyjaśnia tego prosto i zwięźle (konieczne są interpretacje), a skoro tak, to nikt nie chce mieć kłopotów z Urzędem Skarbowym, tym bardziej że chodzi o podatek VAT, który jest podatkiem skomplikowanym do rozliczania. Zazwyczaj słyszy się więc, że jedynym sposobem na stawkę 7% VAT jest wystawienie faktury, na której w każdym miejscu widnieje OSP - jako zamawiający, odbierający, płatnik itp. W praktyce samorządy szukają obejść, np. przekazując środki OSP w formie dotacji, aby jednostka sama dokonała zakupu.
Współpraca Ochotniczych Straży Pożarnych z Państwową Strażą Pożarną
Wyzwania w Koordynacji Działań Ratowniczych
Istnienie w Polsce dwóch podstawowych formacji strażackich - PSP i OSP - ma gwarantować równomierne rozłożenie sieci jednostek krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego i zapewnić dotarcie sił ratowniczych w możliwie najkrótszym czasie. Jednakże, pojawiają się konflikty i problemy w tej współpracy. Najczęstszą przyczyną jest zbyt późne powiadamianie jednostek OSP, które z reguły są bliżej miejsca zdarzenia i mogą zareagować szybciej. Taki jest podstawowy sens istnienia jednostek OSP - ich lokalne umiejscowienie, doskonała znajomość terenu i obiektów, które trzeba gasić. Często chodzi też o pewne poczucie wyższości, wartościowanie służby w PSP jako bardziej prestiżowej, co może ważyć w działaniach na miejscu zdarzenia. Oczywistym jest, że jednostki PSP są zazwyczaj lepiej wyposażone, dofinansowane i wyszkolone. Jednak drużyny OSP stanowią bezpośrednie zaplecze jednostek PSP, a strażacy z OSP włączonych do systemu KSR-G cechują się równie dobrym wyszkoleniem bojowym i ratowniczym, są lepiej wyposażeni w sprzęt niż pozostałe jednostki OSP i stale podnoszą swój poziom na ćwiczeniach.
Pożar sadzy w przewodzie kominowym - co robić? #OSP #strażpożarna #firefighter
Wymogi i Korzyści Przynależności do KSRG
Włączenie jednostki OSP do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) niesie ze sobą zarówno korzyści, jak i wymogi. Do plusów zalicza się: lepsze wyposażenie jednostki (zgodnie z pewnymi wymogami), większe dofinansowania, częstsze wezwania do dalszych i większych akcji, podniesienie prestiżu i poziomu jednostki, a także pierwszeństwo w szkoleniach (np. na aparaty tlenowe). Jednostki w KSRG muszą posiadać odpowiednią liczbę i typ pojazdów - często wymogiem są dwa wozy gaśnicze (np. GBA, GBM, GCBA lub GCBM), choć możliwe są odstępstwa, jeśli jednostka jest potrzebna Komendantowi Powiatowemu i wykazuje się dużą aktywnością.
W przeszłości krążyły mity, np. o wyłączeniu jednostki z KSRG po 4 niewyjazdach, co jest nieprawdą. Ważne jest rozróżnienie między włączoną jednostką OSP a siłami wystawionymi do KSRG. Do KSRG włączana jest cała jednostka wraz ze sprzętem, który czeka w garażu, jednak zazwyczaj do działań w ramach systemu wystawia się jeden samochód bojowy, a drugi ma być na zabezpieczenie własnego rejonu. Często dochodzi do nadinterpretacji ze strony Komendantów Powiatowych/Miejskich PSP w kwestii wymaganych środków, a podział bojowy niekoniecznie jest równoznaczny z siłami „zakontraktowanymi” do KSRG. Niemniej jednak, dla jednostek chcących się rozwijać, KSRG stanowi duży krok naprzód.
Podsumowanie Główych Problemów
Funkcjonowanie Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce, mimo ich niezastąpionej roli w systemie bezpieczeństwa, boryka się z szeregiem problemów legislacyjnych i organizacyjnych. Nowa ustawa o OSP, choć miała uregulować wiele kwestii, wprowadziła nowe niejasności dotyczące ekwiwalentów, zwolnień od pracy, badań lekarskich czy procedur świadczeń ratowniczych. Brak precyzyjnych przepisów przejściowych generuje problemy prawne, a "katalog zamknięty" działalności OSP budzi obawy o możliwość realizacji szerszych zadań społecznych. Dodatkowo, relacje ze Związkiem OSP RP i kwestie finansowe, takie jak dofinansowania czy rozliczanie VAT, są przedmiotem ciągłej krytyki. Niejasności w wymogach i interpretacjach dotyczących KSRG również wymagają doprecyzowania. Wszystkie te aspekty podkreślają potrzebę dalszych prac legislacyjnych i usprawnień systemowych, aby Ochotnicze Straże Pożarne mogły w pełni realizować swoją misję.