Obowiązki umundurowania w Państwowej Straży Pożarnej
Strażak Państwowej Straży Pożarnej na mocy ustawy jest obowiązany do noszenia w czasie służby umundurowania, środków ochrony indywidualnej i ekwipunku osobistego oraz oznak. Przedmioty te są prawnie zastrzeżone wyłącznie dla strażaka.
Ewolucja umundurowania i nowe regulacje
Historyczny kontekst umundurowania PSP
Pierwsze profesjonalne jednostki straży pożarnej powstały na terenie Polski pod koniec XIX wieku. Systematyczne formowanie się struktury w polskim pożarnictwie wygenerowało nie tylko potrzebę hierarchii, ale także oficjalnego umundurowania. Pierwszy model munduru strażackiego powstał w 1915 roku dla Warszawskiej Straży Ogniowej.
Mundur PSP wielokrotnie ulegał zmianom, a jego dzisiejszy wygląd jest ściśle określony przez art. 61 ust. 5 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej.
Wprowadzenie nowego umundurowania służbowego (2021)
W dniu 1 października 2021 r. weszło w życie rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. poz 1795 z późn. zm.). Wprowadza ono do użytkowania w Państwowej Straży Pożarnej nowy typ umundurowania, tj. umundurowanie służbowe.
Nowy ubiór służbowy zastępuje dotychczas funkcjonujący rodzaj ubioru o tej samej nazwie oraz tzw. odzież specjalną (ubrania dla kadry dowódczo-sztabowej oraz ubranie koszarowe). Nowe umundurowanie służbowe bazuje na koncepcjach wypracowanych przez inne służby mundurowe, opracowanych na bazie wojskowego munduru polowego wz. 2010. Duży nacisk położono na ergonomię nowego ubioru, co przejawia się w takich cechach jak kolor, zastosowany materiał i wzór.
Systematyzacja oznak
Rozporządzenie dokonało także systematyzacji oznak, dodając do obecnie funkcjonujących oznaki przynależności państwowej. Przyjęto formę emblematu z godłem Rzeczypospolitej Polskiej, który ma być umieszczany na umundurowaniu wyjściowym i reprezentacyjnym, oraz w formie naszywki z flagą Rzeczypospolitej Polskiej na umundurowaniu służbowym. Powyższe rozwiązania stosowane są również w innych służbach mundurowych i Siłach Zbrojnych.
Mundur wyjściowy PSP i jakość materiałów
Mundur wyjściowy PSP to oficjalne umundurowanie używane podczas uroczystości, apeli, świąt oraz innych sytuacji oficjalnych. To zestaw na wystąpienia, gdzie wszystko musi wyglądać tak, jak powinno. Najwięcej jednak mówi o nim to, jak zachowuje się po kilku godzinach noszenia i kolejnych czyszczeniach.
W odzieży służb mundurowych materiał nie jest przypadkowy. Mundur powinien dobrze wyglądać, zachowywać fason przez wiele godzin i być odporny na intensywne użytkowanie. Dlatego w umundurowaniu wyjściowym, w tym również w Policji, od lat wykorzystuje się sprawdzoną tkaninę - gabardynę, która łączy elegancki wygląd z trwałością.
Hierarchia i stopnie służbowe w Państwowej Straży Pożarnej
Państwowa Straż Pożarna (PSP) odgrywa bardzo ważną rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa społeczeństwu. W PSP funkcjonują stopnie służbowe, które ustalają hierarchię i odzwierciedlają zaangażowanie strażaków. Każdy z nich oznacza coś więcej niż jedynie tytuł - to wyraz codziennego poświęcenia oraz gotowości do działania w trudnych sytuacjach, a także doświadczenie i specjalistyczną wiedzę.
Obecnie w PSP istnieją cztery korpusy oraz wyróżnianych jest 19 różnych stopni. Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów straży pożarnej są dożywotnie, natomiast strażacy zwolnieni ze służby mogą używać posiadanych stopni dodając określenie “w stanie spoczynku”.
Nadawanie i odbieranie stopni w PSP
W Państwowej Straży Pożarnej nadawanie stopni strażackich jest dokładnie określone przez prawo. Zgodnie z Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, stopnie nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko. Nadania dokonują przełożeni uprawnieni do mianowania na stanowiska służbowe. Nadanie stopnia następuje z okazji Dnia Strażaka, jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach może nastąpić w innym terminie.
- Stopień Strażaka i Starszego Strażaka nadawany jest przez przełożonych, którzy mają uprawnienia do mianowania na stanowiska służbowe.
- Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej.
- Pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej.
- Stopień nadbrygadiera i generała brygadiera - najwyższy stopień w straży pożarnej - nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Stopień może zostać odebrany w przypadku utraty polskiego obywatelstwa, utraty praw publicznych przez prawomocny wyrok sądu, lub w wyniku dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
Charakterystyka wybranych stopni służbowych PSP
Poniżej przedstawiono wybrane stopnie służbowe w PSP wraz z ich krótkim opisem i odpowiednikami w Wojsku Polskim:
- Strażak - to pierwszy, czyli najniższy stopień w PSP. Jest to podstawowy stopień, który nadaje się każdemu po przyjęciu do służby.
- Starszy Strażak - jest to najwyższy stopień w korpusie szeregowych PSP i jest odpowiednikiem stopnia starszego szeregowego w Wojsku Polskim.
- Sekcyjny - to najniższy stopień podoficerski Państwowej Straży Pożarnej i jest odpowiednikiem stopnia kaprala w Siłach Zbrojnych RP. Stopień ten otrzymuje strażak po ukończeniu szkolenia uzupełniającego. Sekcyjny pełni rolę dowódcy sekcji.
- Starszy sekcyjny - jest to kolejny stopień podoficerski w PSP.
- Młodszy aspirant - jest to najniższy stopień w korpusie aspirantów w Państwowej Straży Pożarnej, a jego odpowiednikiem w wojsku jest stopień młodszego chorążego. Oznaką stopnia młodszego aspiranta jest znak w kształcie litery “V” z jedną gwiazdką umieszczoną pomiędzy ramionami.
- Młodszy kapitan - pierwszy stopień oficerski w PSP, odpowiada randze podporucznika w Wojsku Polskim. Na ten stopień mianuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej. Do jego otrzymania kwalifikuje się strażak, który ukończył 4- lub 5,5-letnią edukację w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie w systemie koszarowym lub uzyskał tytuł zawodowy inżynier pożarnictwa w ramach skierowania do Szkoły Głównej Służby Pożarniczej.
- Kapitan - stopień oficerski PSP, równoważny z porucznikiem w Wojsku Polskim.
- Starszy kapitan - wyższy stopień oficerski w PSP, odpowiednik kapitana w Wojsku Polskim.
- Młodszy brygadier - stopień oficerski w PSP, równoważny z majorem w Wojsku Polskim.
- Brygadier - pełni funkcję dowódcy brygady w PSP, równoważny z podpułkownikiem w wojskach lądowych i komandorem w marynarce.
- Starszy brygadier - najwyższy stopień oficerski, którym może być mianowany komendant główny PSP.
- Nadbrygadier - to pierwszy z dwóch stopni generalskich w PSP, na który uroczyście mianuje Prezydent RP na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
- Generał brygadier - najwyższy stopień w straży pożarnej, na który mianuje Prezydent RP. Stopień w tej randze może posiadać jedynie jedna osoba - komendant główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.
Państwowa Straż Pożarna a Ochotnicza Straż Pożarna
W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza i Państwowa Straż Pożarna, w skrócie OSP i PSP. Mimo że straż pożarna jest wszystkim dobrze znana, to jedynie nieliczni są w stanie wyróżnić stopnie w straży pożarnej, hierarchię służbową czy choćby podstawowe różnice między Państwową a Ochotniczą Strażą Pożarną. Te dwie jednostki mają tę samą misję, jaką jest między innymi walka z pożarami czy usuwanie skutków klęsk żywiołowych, ale pod wieloma formalnymi względami bardzo się od siebie różnią.
Zadania i struktura Państwowej Straży Pożarnej
Państwowa Straż Pożarna jest zawodową, umundurowaną i wyposażoną w specjalistyczny sprzęt formacją, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami.
- Do podstawowych zadań PSP należy rozpoznawanie zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń, a następnie organizacja i przeprowadzanie akcji ratunkowych w czasie pożaru i w sytuacjach kryzysowych spowodowanych innymi klęskami żywiołowymi.
- Dodatkowo podczas klęsk żywiołowych PSP pomaga innym służbom ratowniczym w niesieniu pomocy rannym i likwidacji miejscowych zagrożeń.
- PSP ma także misję kształcenia kadr wewnątrz własnej struktury organizacyjnej, a także innych jednostkach ochrony pożarowej oraz powszechnego systemu ochrony ludności.
- Prowadzi prace naukowo-badawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności oraz sprawuje nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych.
- W kwestiach współpracy z innymi służbami PSP ma obowiązek współdziałać z oddziałami straży pożarnej oraz służbami ratowniczymi innych państw, z którymi RP ma podpisane umowy międzynarodowe, a także współpracuje z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych (źródło: Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej).
Ochotnicza Straż Pożarna: Charakterystyka i stopnie
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Funkcjonuje jednak na zasadach stowarzyszenia i mimo tego, że jednostki OSP są członkami ZOSP RP (Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP), to stanowią samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP. Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP.
Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończone 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat.
- Do głównych celów i zadań OSP należy przede wszystkim współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych w powstawaniu pożarów oraz czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe.
- Istotną misją jest także informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.
Nadawanie stopni i umundurowanie w OSP
Kwestia tego, kto nadaje stopnie w OSP, nie jest tak ściśle uregulowana prawnie jak w PSP. Jak informuje ZOSP RP: “Kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej OSP.” W konsekwencji regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP.
Wygląd dystynkcji OSP jest już określony przepisami i jednolity dla wszystkich jednostek. Zasady umieszczania oznaczeń i dystynkcji na mundurze OSP są regulowane przez tę samą ustawę, co w przypadku Państwowej Straży Pożarnej, a dokładna instrukcja zapisana jest w Regulaminie umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej.
Stopień Starszego Strażaka w OSP
- Strażak - stopień funkcyjny w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Otrzymuje go osoba, która ukończyła 18 lat i czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczyniając się do jej rozwoju.
- Starszy Strażak - w OSP ten stopień otrzymuje osoba, która ukończyła 18 lat oraz kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo - gaśniczych.
Podsumowując, OSP i PSP znacząco się różnią pod kątem statusu prawnego, struktury organizacyjnej, a także wyglądu i sposobu przyznawania stopni służbowych. Istotne jest jednak to, że łączy ich wspólna misja, jaką jest działanie ramię w ramię w kryzysowych sytuacjach oraz stanie na straży bezpieczeństwa obywateli.
Różnice w stopniach służbowych OSP i PSP
Stopnie służb mundurowych OSP nie są identyczne jak w PSP. Są to dwie różne formacje, podlegające innym statutom, a co za tym idzie, odmienne są także stopnie i sposób ich przyznawania. W przypadku PSP to, kto nadaje stopnie strażackie, jest ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej.