Zawód strażaka od zawsze cieszy się ogromnym szacunkiem i popularnością, symbolizując poświęcenie i odwagę. W Polsce istnieje wiele miejsc, które z pasją dokumentują i pielęgnują historię pożarnictwa, gromadząc bezcenne eksponaty. Muzea strażackie stanowią żywą lekcję historii, ukazując rozwój techniki, mundurów i codziennej pracy strażaków na przestrzeni wieków. Poniżej przedstawiamy przegląd wybranych placówek muzealnych w Polsce, które z niezwykłą dbałością chronią to wyjątkowe dziedzictwo.
Małopolskie Muzeum Pożarnictwa w Alwerni
Historia i Rozwój
Małopolskie Muzeum Pożarnictwa w Alwerni powstało 4 maja 1953 roku z inicjatywy farmaceuty, kapitana Zbigniewa Konrada Gęsikowskiego. Przez ponad siedemdziesiąt lat działało pod opieką oddanych ochotników Straży Pożarnej w Alwerni. Ochotnicza Straż Pożarna nie tylko pełniła funkcje strażackie, ale także była stróżem dziedzictwa kulturowego. Początkowo muzeum mieściło się w zabytkowym zborze ewangelickim z drugiej połowy XVIII wieku - architektonicznej perełce regionu.
Przez dziesięciolecia społeczną pracą członków straży, Muzeum zgromadziło ponad 4000 eksponatów. W 2002 roku Rada Miejska w Alwerni utworzyła Małopolskie Muzeum Pożarnictwa jako gminną instytucję kultury i nadała mu statut. Od 23 maja 2004 roku, po zatwierdzeniu statutu przez Walne Zebranie OSP w Alwerni i uzgodnieniu z Ministerstwem Kultury, organem założycielskim Małopolskiego Muzeum Pożarnictwa ponownie została OSP Alwernia.
Zbiory i Konserwacja
Kolekcja muzealna w Alwerni jest imponująca i stanowi jedno z najstarszych tego typu muzeów w Polsce. Wśród ponad 4000 eksponatów znajdują się liczne strażackie wozy konne i samochody pożarnicze. Najcenniejszą częścią zbiorów jest kolekcja dawnych pojazdów strażackich, mająca znaczenie w skali europejskiej. Jednym z najbardziej popularnych eksponatów wśród odwiedzających jest samochód strażacki Mercedes z 1926 roku, będący bodajże najcenniejszym, sprawnym technicznie i najlepiej zachowanym zabytkiem tego typu w Polsce. W muzeum znajdują się również inne zabytkowe wozy, w tym te z lat 1910-1913, które nadal są sprawne technicznie.
Oprócz pojazdów, zbiory obejmują kolekcje medali, odznaczeń, pamiątkowych plakietek i fotografii, a także związane tematycznie z działalnością straży pożarnej zbiory filumenistyczne i filatelistyczne, liczne dokumenty i publikacje, flagi, ręczne gaśnice, motopompy, topory, hełmy i sztandary.
Na szczególną uwagę zasługuje konserwacja tych unikalnych zabytków prowadzona własnymi siłami i społecznie przez strażaków z Alwerni. Ich wysiłek został doceniony w 1999 roku doroczną nagrodą Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Sybilla” za dokonania w dziedzinie konserwacji wspomnianego Mercedesa z 1926 roku. Dzięki niemal misyjnej pracy strażaków z Alwerni, te zabytki odzyskują dawny blask.
Nowa Siedziba i Przyszłość
W 2022 roku podpisano umowę na budowę nowego, większego budynku dla Małopolskiego Muzeum Pożarnictwa. Po przejęciu zbiorów od jednostki OSP w Alwerni, rozpoczęły się intensywne prace budowlane, które zakończono końcem 2023 roku. W maju 2024 roku muzeum zostało udostępnione do ruchu turystycznego.
Powstanie nowoczesne muzeum pożarnictwa w Alwerni
Nowa siedziba umożliwia odpowiednie wyeksponowanie istniejącej kolekcji, rozbudowę o kolejne eksponaty oraz stworzenie właściwych warunków dla zabezpieczenia zbiorów. Realizuje program kulturowy oraz oferuje nową i atrakcyjną ekspozycję stałą. W 2023 roku Małopolskie Muzeum Pożarnictwa w Alwerni zostało włączone jako filia w strukturę Małopolskiego Muzeum Zachodniego w Wygiełzowie.
Warmińsko-Mazurskie Muzeum Pożarnictwa w Lidzbarku
Geneza i Działalność
Warmińsko-Mazurskie Muzeum Pożarnictwa z siedzibą w Lidzbarku rozpoczęło działalność w 1972 roku. Utworzono je 21 maja 1972 roku przy Ochotniczej Straży Pożarnej w Lidzbarku w nowo wybudowanym domu strażaka. Organizatorem i inicjatorem powstania muzeum był ówczesny komendant OSP Lidzbark, Maksymilian Anger. Była to jedna z pierwszych placówek tego typu w Polsce, początkowo działająca jako Muzeum Pożarnictwa OSP Lidzbark. W 2001 roku Muzeum zmieniło status na Warmińsko-Mazurskie Muzeum Pożarnictwa z siedzibą w Lidzbarku.
Muzeum jest prowadzone przez Ochotniczą Straż Pożarną w Lidzbarku pod patronatem Wojewódzkiego Zarządu Ochotniczych Straży Pożarnych oraz Komendy Wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej w Olsztynie. Kustoszami placówki byli Maksymilian Anger, Mieczysław Lautenbach, a obecnie jest nią Marek Kłosowski. Przeprowadzony gruntowny remont siedziby muzeum pozwolił na lepsze wyeksponowanie zbiorów.
Zbiory Muzeum
Początkowo Muzeum gromadziło eksponaty z dziejów lidzbarskiej Ochotniczej Straży Pożarnej, powstałej 3 maja 1889 roku, oraz innych organizacji funkcjonujących w mieście w pierwszej połowie XX wieku. Kolekcja Muzeum wzbogaciła się dzięki darom mieszkańców, w tym zbiorowi obrazującemu życie Lidzbarka przekazanemu w 1985 roku przez historyka Edwarda Klemensa, oraz sprzętowi przeciwpożarowemu od rzemieślnika Antoniego Millera. Zabytki pożarnictwa przekazywały również jednostki OSP z całego województwa.
Muzeum gromadzi dokumenty, odznaczenia, mundury strażackie, sztandary, instrumenty muzyczne orkiestr dętych OSP oraz sprzęt przeciwpożarowy z dawnych lat. W zbiorach muzeum znajduje się cenna kolekcja hełmów (od XVIII wieku), urządzenia wodne (najstarsze z XVI wieku) oraz rekonstrukcja ręcznej sikawki drewnianej z około 1930 roku, wzorowana na urządzeniu z przełomu XVI i XVII wieku. Prezentowane są również motopompy, w tym egzemplarz z okresu międzywojennego warszawskiej fabryki Lilpopa, Raua, Loewensteina. Na zewnątrz pawilonu muzealnego o powierzchni 100 metrów kwadratowych, gdzie prezentowane są zbiory, eksponowana jest lampa gazowa z 1903 roku oraz powozy strażackie i inny sprzęt przeciwpożarowy.
Znaczenie i Dostępność
Muzeum prowadzi działalność edukacyjną, promując przestrzeganie zasad bezpieczeństwa przeciwpożarowego. Rocznie odwiedza je około 3500 osób, w tym liczni turyści z Niemiec, Białorusi, Litwy i Rosji. Muzeum jest otwarte dla zwiedzających od maja do września we wtorki w godzinach 10:00 - 13:00. Osoby chcące zwiedzić Muzeum w innych terminach proszone są o wcześniejszy kontakt telefoniczny.
Prywatne Muzeum Pożarnictwa i Transportu w Czersku
Powstanie z Pasji
Prywatne Muzeum Pożarnictwa i Transportu w Czersku, znane również jako Zabytkowa Straż Pożarna, powstało z pasji Przemysława Elaka, członka OSP w Czersku, od młodzieńczych lat interesującego się sprzętem strażackim, zwłaszcza pojazdami. Pomysł na muzeum narodził się nieco przez przypadek. Pan Przemysław, wraz z żoną zajmujący się handlem motocyklami, dziewięć lat temu kupił działkę przy ulicy Tucholskiej, aby stworzyć zaplecze dla swojej działalności. Zastanawiał się, jak wygodnie podlewać piękny trawnik, co doprowadziło do zakupu starego wozu strażackiego - Jelcza 028. Szybko okazało się, że szkoda było go używać tylko do podlewania, co zaowocowało pomysłem gromadzenia kolejnych zabytkowych pojazdów.
Unikalna Kolekcja Pojazdów
Na placu w Czersku szybko zaczęło przybywać aut, takich jak strażacki Żuk. Chociaż Elakowie kupują i sprzedają pojazdy jako rodzinny biznes, wiele z nich zostaje w Czersku. Są to te ciekawsze, bardziej wartościowe, związane z regionem lub posiadające nietypową historię. Pojazdy przyjeżdżają do Czerska z całej Polski, wyszukiwane na samorządowych przetargach lub kupowane od osób prywatnych. Wszystkie stojące na placu są „na chodzie” - odpalają, mają naładowane akumulatory i zbiorniki wypełnione wodą, gotowe do akcji.
Przemysław Elak z pasją opowiada o swoich wozach, znając wszystkie ich parametry techniczne, wady i zalety. Podkreśla, że nie każdy potrafi prowadzić takie pojazdy, przytaczając przykład głośnego i gorącego Stara. Na placu stoją najróżniejsze wozy, w tym najstarszy Star 20, wyprodukowany w 1948 roku. Znajduje się tam również Jelcz Hydromil, który w PRL-u służył w milicji do rozpędzania protestów, a następnie został przerobiony na wóz strażacki i trafił do czerskiego muzeum. Pan Przemysław potrafi wskazać pojazdy, które brały udział w gaszeniu największych pożarów w Polsce.
Rodzinna Misja
Katarzyna i Przemysław Elakowie mają dwóch synów, którzy podzielają pasję rodziców. Są członkami Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej i również interesują się zabytkowymi pojazdami. Ta rodzinna pasja wpływa także na zakupy, ponieważ wozy wybierane przez Elaków muszą być minimum czteroosobowe, aby cała rodzina mogła razem podróżować. Rodzina ma wiele planów na przyszłość związanych z rozwojem muzeum.
Podkarpackie Muzeum Pożarnictwa w Starej Wsi
Charakterystyka i Lokalizacja
W Starej Wsi na Podkarpaciu, wśród malowniczych krajobrazów Pogórza Strzyżowsko-Dynowskiego, funkcjonuje od 1986 roku Podkarpackie Muzeum Pożarnictwa. Jest to placówka o charakterze społecznym i ponadregionalnym, działająca przy miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej. Muzeum mieści się w Domu Strażaka przy drodze krajowej Rzeszów - Sanok, w bezpośrednim sąsiedztwie popaulińskiego sanktuarium maryjnego z XVIII wieku oraz warsztatu terapii zajęciowej. Duży parking sprzyja wycieczkom autokarowym, a dodatkowymi walorami turystycznymi jest możliwość zwiedzania znajdującego się obok muzeum zakonnego Towarzystwa Jezusowego i Muzeum Misyjnego Zgromadzenia Sióstr Służebniczek NMP.
Bogactwo Eksponatów
Pojazdy i Sprzęt Gaśniczy
W sześciu salach wystawowych zgromadzono około 300 eksponatów sprzętu, urządzeń i narzędzi gaśniczych, około 1000 archiwaliów pożarniczych i ponad 150 eksponatów kultury ludowej. Do najciekawszych eksponatów pożarniczych należą:
- Pierwszy po II wojnie światowej samochód gaśniczy, wykonany we Wrocławiu (1950) na podwoziu samochodu ciężarowego „Dodge”.
- Jeden z pierwszych krajowych samochodów gaśniczych „Star N71”, wykonany na podwoziu krajowego samochodu Star A 20, produkcji Sanockiej Fabryki Wagonów w Sanoku (1952).
- Samochodowa przyczepka strażacka „P81” do przewozu motopompy i sprzętu towarzyszącego, produkcji Sanockiej Fabryki Wagonów w Sanoku (1953).
- Konny wóz strażacki z sikawką ręczną, produkcji „Unii Strażackiej we Lwowie” (1928).
- Ciągniony przez trzech strażaków wózek strażacki na żelaznych kołach z sikawką ręczną z okresu zaboru austriackiego, przeznaczony do przewozu w trudnych warunkach drogowych.
Na szczególną uwagę zasługują liczne sikawki ręczne, w tym sikawka pachwowa produkcji czeskiej z okresu zaboru austriackiego oraz sikawka ręczna ze złączem gwintowym. Wśród eksponatów mniejszych rozmiarów wyróżniają się:
- Hełmy mosiężne z łuskami i sokołem, produkcji „R.A.Smekal, Praga Śmiechów” (1912 r.).
- Trąbka sygnałowa produkcji „Altriohter Frankfurth”.
- Mosiężna prądownica wodno-pianowa produkcji „The Pyrenc Company”.
Wyjątkowe Archiwalia i Kultura Ludowa
Wyjątkowe zainteresowanie wzbudza unikalny w formie feretron patrona strażaków św. Floriana, wykonany całkowicie z produktów rolnych, takich jak słoma, kłosy, nasiona gryki i prosa, a także obraz św. Floriana z cukru i nasion. W zbiorach znajdują się również najstarsza w okręgu chorągiew strażacka Ochotniczej Straży Ogniowej z Brzozowa z 1889 roku oraz chorągiew Straży Ochotniczej z Baranowa zza Buga z 1929 roku, przekazana przez wysiedleńców z Krystynopola. Uwagę zwiedzających przyciąga dziewiętnastowieczny medal strażacki z okresu zaboru austriackiego z napisem na obwodzie „Dem Höchsten zur Ehr, dem Nächsten zur Wehr”.
Na uwagę zasługują również archiwalne dokumenty, takie jak pozwolenie polityczne na przybudowanie 2 stancji z 1858 roku, wykaz narzędzi ogniowych w gminie Starawieś z 1868 roku, spis narzędzi ogniowych w gminie Załęże z 1874 roku, spis członków OSP Brzozów z 1974 roku, wiersze Adama Fronia, założyciela OSP w Humniskach z 1889 roku, polisa ubezpieczeniowa z 1897 roku oraz podręcznik Antoniego Szczerbowskiego pt. „Straże pożarne w gminach wiejskich”.
Wśród eksponatów kultury ludowej zainteresowanie wzbudzają: zestaw urządzeń i sprzętu do przędzenia nici lnianych, kołowrotek nośny, sprzęt do zbioru zboża i wypieku chleba, koszyk na zboże wypleciony z korzeni sosny sprzed 200 lat, próbki unikalnej w Europie „białej ropy”, wiertarka do drewna „na sznurek” oraz nożyczki z pojemnikiem metalowym do obcinania rozpalonych knotów w świecach.
Działalność Edukacyjna i Dokumentacyjna
Muzeum zajmuje się również dokumentowaniem historii pożarnictwa w swoim rejonie, czego przykładem są publikacje takie jak „Zeszyty Brzozowskie” (1983-1985 i 1985-1988), „Brzozowskie tradycje pożarnicze”, „Szkoła obywatelskiej służby” czy „Ludzie spod znaku św. Floriana”. Materiały te zostały przygotowane na podstawie opracowania byłego Społecznego Opiekuna Podkarpackiego Muzeum Pożarnictwa w Starej Wsi, śp. Stanisława Dydka.
Muzeum Pożarnictwa jako Oddział Muzeum Regionalnego w Brzozowie jest otwarte dla zwiedzających od maja do września we wtorki w godzinach 10:00 - 13:00. Osoby chcące zwiedzić Muzeum w innych terminach proszone są o kontakt telefoniczny.
tags: #muzeum #starych #strazackie