System Pracy Strażaka w Państwowej Straży Pożarnej

Zawód strażaka to nie tylko praca, ale przede wszystkim misja, która wymaga specjalnego zaangażowania i nastawienia. Walka z żywiołami, ewakuacja ludności oraz ratowanie rannych to dla strażaka często kolejny dzień służby. Pomaganie ludziom w krytycznych sytuacjach, w obliczu zagrożeń, determinuje specyfikę organizacji czasu pracy w Państwowej Straży Pożarnej (PSP). W tym artykule przedstawimy, jak wygląda system pracy strażaków, jakie są jego regulacje prawne, zalety i wady różnych rozkładów czasu służby oraz wpływ na życie osobiste i zawodowe.

Wprowadzenie do Specyfiki Zawodu Strażaka

Wielu osobom wydaje się, że strażacy zajmują się tylko gaszeniem pożarów. Jest to jednak tylko część ich zadań. Strażacy mają wiele innych obowiązków związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa, które obejmują:

• lokalizowanie i eliminowanie pożarów oraz sytuacji stwarzających potencjalne zagrożenie pożarowe,
• lokalizowanie i eliminowanie innych zagrożeń, takich jak chemiczne i ekologiczne,
• planowanie i przeprowadzanie ewakuacji z zagrożonych obszarów (zarówno ludzi, jak i zwierząt),
• minimalizowanie szkód w mieniu,
• konserwację sprzętu,
• przyjmowanie zgłoszeń i analizowanie ich treści,
• zabezpieczanie miejsc wypadków (np. po zderzeniu samochodów),
• uszczelnianie wycieków ze zbiorników i cystern,
• likwidację gniazd owadów (osy, szerszenie),
• utrzymywanie porządku w remizie,
• pomoc przy organizacji imprez masowych.

Chociaż nie jest to oficjalny obowiązek, strażacy często pomagają zwierzętom, np. wydostając je ze studzienek kanalizacyjnych. Podstawowym celem pracy strażaka jest wykonywanie czynności ratowniczo-gaśniczych podczas różnego rodzaju zdarzeń wymagających interwencji: pożarów, katastrof budowlanych i chemicznych, wypadków komunikacyjnych i innych sytuacji niosących zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi.

Ryzyka Zawodu Strażaka

Zawód strażaka jest zawodem o bardzo wysokim ryzyku. Strażacy zazwyczaj pracują w szkodliwych i gwałtownie zmieniających się warunkach, w narażeniu na różnorodne czynniki ryzyka. Mogą to być zawalające się konstrukcje, spadający gruz, gazy, toksyczne pyły, atmosfera uboga w tlen. Narażeni są także na urazy związane z wypadkami komunikacyjnymi, katastrofami przemysłowymi czy powodziami. Często wykonują czynności związane z dużym wysiłkiem fizycznym, np. dźwiganie ciężkich przedmiotów w wysokiej temperaturze otoczenia, a wszystko to przy obciążeniu odzieżą ochronną. Może to być przyczyną wyczerpania organizmu, urazów z przeciążenia oraz chorób układu krążenia.

Strażacy pracują pod ciągłą groźbą niebezpieczeństwa, przez wiele godzin, często w systemie pracy dyżurowej, co stanowi źródło stresu i może prowadzić do problemów osobistych i rodzinnych. Tragiczne zdarzenia związane z akcjami ratowniczymi mogą wywoływać stres pourazowy. Wszystkie te czynniki podkreślają znaczenie odpowiednio uregulowanego systemu pracy, który zapewni niezbędny czas na wypoczynek i regenerację.

Podstawy Prawne Czasu Służby Strażaków

Ustawa o Państwowej Straży Pożarnej i Czas Służby

Czas służby strażaka jest regulowany przez ustawę z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z art. 35 ust. 1 tej ustawy, czas służby strażaka nie może przekraczać przeciętnie 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym, który nie może przekraczać sześciu miesięcy. Za okres rozliczeniowy uważa się terminy od 1 stycznia do 30 czerwca danego roku oraz od 1 lipca do 31 grudnia danego roku. Do czasu służby strażaków nie mają zastosowania przepisy Kodeksu Pracy.

Obowiązujący wymiar czasu służby w przyjętym okresie rozliczeniowym oblicza się, mnożąc 40 godzin przez liczbę pełnych tygodni przypadających w okresie rozliczeniowym, a następnie dodając do otrzymanej liczby godzin iloczyn 8 godzin i liczby dni pozostałych do końca okresu rozliczeniowego, przypadających od poniedziałku do piątku.

Dla przykładu, w okresie rozliczeniowym od 1 stycznia 2025 roku do 30 czerwca 2025 roku obowiązujący wymiar czasu służby wynosił 992 godziny, co w przeliczeniu na służby 24-godzinne daje 41 służb 24-godzinnych i 8 godzin. Daje to średnio 7 służb miesięcznie. Liczba planowanych służb 24-godzinnych w konkretnym miesiącu bywa różna, aby zapewnić każdego dnia ustalony stan minimalny. Możliwa jest sytuacja pełnienia służby przez pięć razy w miesiącu, a w innym miesiącu odpowiednio więcej, nawet 10, tak aby w półrocznym okresie rozliczeniowym strażak wypracował określoną normę.

Rozporządzenie MSWiA w Sprawie Pełnienia Służby

Minister właściwy do spraw wewnętrznych określił w drodze rozporządzenia z dnia 29 grudnia 2005 roku w sprawie pełnienia służby przez strażaków Państwowej Straży Pożarnej, sposób pełnienia służby w zmianowym i codziennym rozkładzie czasu służby. Reguluje ono m.in. czas trwania dyżuru i wykonywania zadań służbowych w zmianowym rozkładzie czasu służby, godziny rozpoczęcia i zakończenia służby, okoliczności uzasadniające przedłużenie czasu służby, dopuszczalny czas kierowania pojazdem, udzielanie czasu wolnego od służby, właściwość przełożonych do określania harmonogramu służby, sposób pełnienia dyżurów domowych oraz grupy strażaków zwolnionych z pełnienia służby w porze nocnej, niedziele i święta.

Szefostwo jednostki układa harmonogram służby w jednostce, który obejmuje wskazany okres rozliczeniowy. W harmonogramie równomiernie określa się dni i godziny służby poszczególnych strażaków, zgodnie z normą czasu służby, oraz dni i godziny wolne od tej służby. Liczba kolejnych godzin wolnych od służby określonych w harmonogramie nie może być większa niż 120. Ustalony harmonogram podaje się do wiadomości strażaków nie później niż siedem dni przed rozpoczęciem danego okresu rozliczeniowego.

Zmianowe Rozkłady Czasu Służby

W jednostkach organizacyjnych PSP wprowadza się rozkład czasu służby zmianowy na stanowiskach, na których wykonywanie zadań wymaga ciągłości służby. Może on polegać na pełnieniu służby na zmiany trwające 8, 12 lub 24 godziny. Godziny rozpoczęcia i zakończenia służby w zmianowym rozkładzie czasu służby ustala kierownik jednostki organizacyjnej.

Charakterystyka Systemu 24/72

System 24/72 (24 godziny służby, 72 godziny wolnego) jest często postrzegany jako najbardziej korzystny dla strażaków. Po zakończeniu 24-godzinnej służby strażakowi udziela się co najmniej 48 godzin czasu wolnego, jednak w praktyce oznacza to 72 godziny wolnego do kolejnej służby. Jego zalety to:

• praktyczny brak generowania nadgodzin (np. odnotowywano 2 godziny nadgodzin rocznie),
• możliwość uzyskania tygodnia wolnego (jedna wolna służba),
• łatwość w zamienianiu się na służby, co pozwala na zdobycie 5 wolnych dni z rzędu (np. zmiana 1 z 3 lub 2 z 4),
• większa liczba wolnych niedziel i sobót, co sprzyja spędzaniu czasu z rodziną.

Wiele jednostek, np. w woj. dolnośląskim (JRG Bolesławiec, Zgorzelec), pracuje w systemie 24/72, a strażacy wyrażają zadowolenie z dużej ilości wolnego czasu. Jednak system ten ma również swoje wady:

• ograniczony kontakt między zmianami: zmiana pierwsza nie widuje nigdy trzeciej, a druga czwartej. Z czasem powoduje to, że strażacy nie znają zupełnie osób pracujących na tych "przeciwległych" zmianach.
• mniejsza elastyczność w przypadku niespodziewanych nieobecności (chorobowe, urlopy), co stwarza większy problem w organizacji.
• mogą pojawić się problemy z ustawianiem zmian ze względu na uprawnienia operatorów, stanowiska oraz kwestie personalne (np. praca osób, które się nie tolerują).

Charakterystyka Systemu 24/48

W systemie 24/48 (24 godziny służby, 48 godzin wolnego) strażacy również pracują w trybie zmianowym. Po zakończeniu 24-godzinnej służby strażakowi udziela się co najmniej 48 godzin czasu wolnego. W kontekście kontaktów między zespołami, w systemie 24/48 zdarzało się, że niektóre osoby z jednej zmiany widywały się na 1-2 służbach w miesiącu, co również może utrudniać zacieśnianie więzi zespołowych.

Jedną z głównych wad systemu 24/48 jest trudność w unikaniu generowania nadgodzin, co może również utrudniać delegowanie strażaków na kursy i szkolenia.

Dyskusja o Nadgodzinach i Elastyczności Systemów

Argument, że "matematyka jest zawsze taka sama", odnosi się do faktu, że mając określoną liczbę strażaków i określoną normę godzin do przepracowania, dzielenie ich na 3 czy 4 zmiany matematycznie nic nie zmienia. W normalnym obciążeniu udaje się wyjść mniej więcej na zero w każdym systemie. Ilość nadgodzin nie zależy wyłącznie od systemu pracy, ale bardziej od sytuacji w danej jednostce i przede wszystkim od mądrego planowania służb. Nie powinno się dopuszczać do sytuacji, że ktoś ma kilkaset nadgodzin, a ktoś inny zero.

W systemie 4-zmianowym strażak ma do przepracowania 45-46 służb w półroczu, co teoretycznie może zaowocować 72 lub nawet 96 nadgodzinami (zakładając brak możliwości udzielenia wolnej służby). Należy pamiętać o innych godzinach pracy poza grafikiem, takich jak ściąganie z dyżuru domowego czy służba na innej zmianie, które mogą generować dodatkowe nadgodziny.

Wprowadzenie dodatkowej (czwartej) zmiany może również oznaczać więcej pracy dla kadry zarządzającej w zakresie kontroli, odpraw czy rozpoznania zagrożeń. Jeśli na jednej zmianie trafi się wielu chorowitych strażaków, bez generowania nadgodzin przez pozostałych może być ciężko utrzymać ciągłość służby. Jednakże, jak zauważają niektórzy strażacy, system czterozmianowy oferuje więcej wolnych niedziel i sobót, co jest ważne dla życia rodzinnego.

Jednozmianowy Rozkład Czasu Służby i Dyżury Domowe

Służba Jednozmianowa

Jednozmianowy rozkład czasu służby polega na pełnieniu służby przez 8 godzin dziennie od poniedziałku do piątku, zazwyczaj w godzinach od 8:15 do 16:15. Kierownik jednostki organizacyjnej może ustalić indywidualny rozkład czasu służby strażaka, jeżeli jest to uzasadnione warunkami lokalnymi, sposobem pełnienia lub inną szczególnie uzasadnioną potrzebą służby.

Do czasu służby trwającej 8 godzin wlicza się 20 minut przerwy. Komendant Główny PSP oraz właściwy terytorialnie komendant wojewódzki PSP mogą wprowadzić inne godziny rozpoczęcia i zakończenia służby, a także ustalić dniem wolnym od służby dzień przypadający między dniami wolnymi, pod warunkiem wyznaczenia dniem służby najbliższej soboty. O takich zmianach należy poinformować strażaków z co najmniej 14-dniowym wyprzedzeniem.

Dyżury Domowe

Kierownik jednostki organizacyjnej może wyznaczyć strażaka do pełnienia dyżuru domowego. Do pełnienia dyżuru domowego nie wyznacza się strażaka bezpośrednio po zakończeniu służby pełnionej w porze nocnej. W czasie dyżuru domowego strażak przebywa w miejscu zamieszkania lub w innym miejscu uzgodnionym z kierownikiem jednostki organizacyjnej.

Strażak może pełnić dyżur domowy nie więcej niż 4 razy w miesiącu, w tym najwyżej raz w niedzielę lub święto. Czas trwania jednego dyżuru nie może przekroczyć 16 godzin, a czas trwania wszystkich dyżurów w miesiącu łącznie 48 godzin. Czasu dyżuru domowego nie wlicza się do czasu służby, jeżeli podczas dyżuru strażak nie wykonywał czynności służbowych. Jeśli strażak wykonywał polecone czynności służbowe w czasie dyżuru domowego, przysługuje mu czas wolny od służby w tym samym wymiarze, a w przypadku dyżuru w dniu wolnym, niedzielę lub święto, przysługuje mu dzień wolny od służby.

Wypoczynek i Przerwy w Czasie Służby

Rozporządzenie szczegółowo określa czas wolny od służby po zakończeniu zmiany:

• po zmianie trwającej 8 godzin: co najmniej 10 godzin czasu wolnego,
• po pięciu kolejnych służbach pełnionych w porze nocnej (22:00-6:00): 48 godzin czasu wolnego,
• po zmianie trwającej 12 godzin: co najmniej 24 godziny czasu wolnego,
• po zmianie trwającej 24 godziny: co najmniej 48 godzin czasu wolnego.

Strażak, do którego obowiązków należy kierowanie pojazdem samochodowym, może kierować pojazdem nie więcej niż 10 godzin na dobę. Po 6 godzinach nieprzerwanego prowadzenia pojazdu strażak jest obowiązany wykorzystać przerwę trwającą co najmniej 30 minut, która może być zastąpiona przerwami trwającymi co najmniej po 15 minut każda, wykorzystanymi w okresie prowadzenia pojazdu.

Do czasu służby wlicza się przerwy:

• 20 minut w służbie 8-godzinnej,
• 45 minut w służbie 12-godzinnej,
• 60 minut w służbie 24-godzinnej.

W niekorzystnych warunkach atmosferycznych, szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych, czas przerw może być przedłużony do 45 minut w służbie 8-godzinnej oraz do 60 minut w służbie 12-godzinnej. Godziny rozpoczynania i czas przerw ustala strażak nadzorujący pełnienie służby.

W okresie rozliczeniowym każde 8 godzin służby przekraczające normę jest równoważne jednemu dniowi wolnemu od służby. Strażak jest obowiązany wykorzystać czas wolny za służbę pełnioną poza rozkładem czasu służby do dnia zwolnienia ze służby, a przełożony ma obowiązek mu to ułatwić.

Nie wyznacza się do służby w porze nocnej, niedziele i święta kobiet w ciąży, kobiet opiekujących się dzieckiem do 4 lat (bez ich zgody) oraz jedynych opiekunów dziecka do 8 lat lub osoby wymagającej stałej opieki (bez ich zgody). Czas służby takich strażaków nie może przekroczyć 8 godzin na dobę.

Ewidencja Czasu Służby

W jednostkach organizacyjnych prowadzona jest ewidencja czasu służby strażaków, która obejmuje listy obecności i roczne karty ewidencji obecności strażaka w służbie. Ewidencję czasu służby udostępnia się do wglądu strażakowi na jego żądanie.

Roczne karty ewidencji obecności strażaka w służbie zakłada się i prowadzi odrębnie dla każdego strażaka. Karty te zawierają informacje o urlopach, zwolnieniach od zajęć służbowych, zwolnieniach lekarskich oraz innych usprawiedliwionych i nieusprawiedliwionych nieobecnościach w służbie, a także informacje o pełnionych dyżurach domowych, służbie pełnionej ponad ustawowy wymiar i otrzymanym z tego tytułu czasie wolnym.

tags: #na #jakie #zmiany #pracuje #strazak