Kwestia własności remiz strażackich w wielu gminach w Polsce pozostaje nieuregulowana. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, odpowiedzialność za realizację obowiązków z zakresu ochrony przeciwpożarowej, które są przypisane właścicielowi, stosownie do obowiązków i zadań powierzonych w odniesieniu do budynku, obiektu budowlanego lub terenu, przejmuje w całości lub w części ich zarządca lub użytkownik, na podstawie zawartej umowy cywilnoprawnej ustanawiającej zarząd lub użytkowanie. W przypadku gdy umowa taka nie została zawarta, odpowiedzialność za realizację obowiązków z zakresu ochrony przeciwpożarowej spoczywa na faktycznie władającym budynkiem, obiektem budowlanym lub terenem. Te regulacje przekładają się na odpowiedzialność Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) za ochronę przeciwpożarową remizy, nawet jeśli OSP nie jest jej właścicielem ani nie posiada podpisanej umowy najmu lub użytkowania remizy z gminą.
Właściciel, zarządca lub użytkownik budynku, obiektu lub terenu ponosi w pełni koszty nabycia i utrzymania, w stanie zapewniającym sprawność, sprzętu, urządzeń przeciwpożarowych, środków gaśniczych, urządzeń sygnalizacyjno-alarmowych i innych urządzeń oraz instalacji ochrony przeciwpożarowej, do których posiadania zobowiązują go przepisy. W przypadku OSP obowiązek finansowania powyższego sprzętu należy łączyć z wynikającym z przepisów obowiązkiem gminy.
Regulacje prawne dotyczące ochrony przeciwpożarowej i utrzymania obiektów
Przepisy dotyczące ochrony przeciwpożarowej i utrzymania obiektów budowlanych są zawarte w szeregu aktów prawnych, w tym:
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. z 2002 r., Nr 75, poz. 690 z późn. zm.).
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. z 2010 r., Nr 109, poz. 719).
- Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (tekst jednolity - Dz. U. z 2010 r., Nr 243, poz. 1623 z późn. zm.).
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 sierpnia 1999 r. w sprawie warunków technicznych użytkowania budynków mieszkalnych (Dz. U. z 1999 r., Nr 74, poz. 836 z późn. zm.).
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 czerwca 2003 r. w sprawie uzgadniania projektu budowlanego pod względem ochrony przeciwpożarowej (Dz. U. z 2003 r., Nr 121, poz. 1137 z późn. zm.).
- Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jednolity - Dz. U. z 2012 r., poz. 647 z późn. zm.).
Zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 9) Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, urządzenia przeciwpożarowe powinny być poddawane przeglądom technicznym i czynnościom konserwacyjnym. Zgodnie z § 3 ust. 2-4 tego rozporządzenia, przeglądy te powinny być przeprowadzane w okresach ustalonych przez producenta, nie rzadziej jednak niż raz w roku, zgodnie z Polskimi Normami, dokumentacją techniczną i instrukcjami obsługi.
Zgodnie z § 15-17 Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r., zarządcy terenów utrzymują znajdujące się na nich drogi pożarowe w stanie umożliwiającym wykorzystanie tych dróg przez pojazdy jednostek ochrony przeciwpożarowej, zgodnie z przepisami dotyczącymi przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych (Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 lipca 2009 r. w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych).
Remiza strażacka jako centrum życia społecznego i wsparcie dla OSP
Rola Ochotniczych Straży Pożarnych w lokalnych społecznościach może zostać znacznie wzmocniona, a remizy OSP często pełnią funkcję centrum życia społecznego. Wiele wskazuje na to, że przepisy pozwalają gminom na przekazywanie środków dla OSP także w formie dotacji, co potwierdza Regionalna Izba Obrachunkowa (RIO). RIO zwróciła uwagę, że przepisy mówią o obowiązku utrzymania obiektów OSP, ale nie ograniczają tego obowiązku wyłącznie do działań bojowych.
Ciekawym wątkiem jest możliwość łączenia funkcji remizy i świetlicy wiejskiej. W wielu miejscowościach to już codzienność - jeden budynek służy zarówno strażakom, jak i mieszkańcom. Dla mieszkańców oznacza to większe szanse na rozwój lokalnych przestrzeni integracyjnych, a dla samorządów większą elastyczność w planowaniu wydatków. W ocenie RIO nie budzi wątpliwości prawnych, że OSP często pełni funkcję organu prowadzącego lub zarządzającego świetlicą wiejską, szczególnie gdy budynek świetlicy jest zlokalizowany wspólnie z remizą OSP. Współpraca OSP z samorządem w zakresie prowadzenia świetlic pozwala na efektywne wykorzystanie wspólnej infrastruktury, co jest zgodne z zasadami wydatkowania środków publicznych.
Finansowanie i wyposażenie remiz strażackich
Koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej ponosi gmina, zgodnie z art. 32 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Gmina może przekazywać środki dla OSP także w formie dotacji. Dotyczy to również kosztów wyposażenia budynku wykorzystywanego jako remiza, w tym zakupu mebli, oświetlenia, sanitariatów itp.
RIO podkreśliła, że problematyki wydatków na utrzymanie obiektów OSP nie można rozpatrywać w oderwaniu od treści art. 44 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, który stanowi, że właściciel, zarządca lub użytkownik budynku, obiektu lub terenu, w którym funkcjonuje ochotnicza straż pożarna, ponosi wszelkie koszty związane z utrzymaniem tej jednostki. Przepis ten stanowi lex specialis w stosunku do regulacji zawartej w art. 10 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym.
Przekazywanie mienia i środków dla OSP
Na podstawie art. 31 ust. 1 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, Państwowa Straż Pożarna jest zobowiązana do przekazywania nieodpłatnie technicznie sprawnego, zbędnego sprzętu i urządzeń ochotniczym strażom pożarnym. Jednostka OSP zainteresowana pozyskaniem zbędnego sprzętu powinna zwrócić się, za pośrednictwem właściwego terytorialnie komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej, do Komendanta Wojewódzkiego Państwowej Straży Pożarnej ze stosownym wnioskiem.
Minister Obrony Narodowej ogłasza nabór wniosków o nieodpłatne przekazanie na własność mienia ruchomego Skarbu Państwa. Jednostka OSP może rozważyć możliwość złożenia wniosku o nieodpłatne przekazanie mienia ruchomego Skarbu Państwa będącego we władaniu jednostek organizacyjnych podległych Ministrowi Obrony Narodowej lub przez niego nadzorowanych.
Na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 października 2019 r. w sprawie szczegółowego sposobu gospodarowania składnikami rzeczowymi majątku ruchomego Skarbu Państwa, jednostki OSP mogą wnioskować do danego organu administracji publicznej oraz kierowników jednostek o przekazanie zbędnych składników rzeczowych majątku ruchomego. Darowizny dokonuje się na pisemny wniosek zainteresowanego podmiotu.
Dysponowanie mieniem i środkami przez OSP
Bardzo istotny z punktu widzenia działalności ochotniczych straży pożarnych jest art. 37 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Zgodnie z tym przepisem, nieruchomości, środki transportu, urządzenia i sprzęt pozostający w dyspozycji ochotniczej straży pożarnej lub ich związku mogą być odpłatnie wykorzystywane do innych społecznie użytecznych celów, określonych w statucie ochotniczej straży pożarnej lub ich związku. Środki uzyskane z tytułu, o którym mowa w ust. 1, stanowią dochody własne ochotniczej straży pożarnej lub ich związku.
Oznacza to, że jeśli gmina przekazała OSP do dyspozycji nieruchomość (remizę), a umowa przekazująca przewiduje prowadzenie w niej dodatkowej działalności (np. świetlicy wiejskiej), to środki uzyskane z płatnego korzystania z tego mienia stanowią dochody własne OSP. Nawet jeśli remiza ma służyć jako świetlica wiejska, ale to OSP jest jej dysponentem, obowiązuje art. 37 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
Możliwa jest sytuacja, w której gmina przekazuje OSP część budynku do dysponowania na remizę, a część ustala jako świetlicę. Jeśli przekaże ją do prowadzenia sołectwu, to sołectwo uzyska dochody z działalności świetlicy. Brak jest jednak jasności co do formy zmian i nowych zasad w konkretnych przypadkach, co utrudnia szczegółowe określenie prawidłowości działania wójta.
Podstawa prawna działalności OSP jako stowarzyszenia
Ochotnicze straże pożarne oraz Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP funkcjonują jako stowarzyszenia na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach oraz ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Działają również w oparciu o przepisy ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
Stowarzyszenie, które zamierza tworzyć terenowe jednostki organizacyjne, jest obowiązane określić w statucie strukturę organizacyjną i zasady ich tworzenia. Stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych, podlegającym wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego.
Bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie OSP, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65. roku życia.