W Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) kluczowe funkcje to prezes i naczelnik. Są to najważniejsze postacie każdej OSP. Zadania i obowiązki każdego z nich są odmienne, a ich współpraca jest fundamentalna dla sprawnego funkcjonowania stowarzyszenia. Poniższy artykuł wyjaśnia, kto komu podlega w czasie działań ratowniczych, gdy bierze w nich udział zarówno prezes, jak i naczelnik.
Kierownictwo w Ochotniczej Straży Pożarnej - Prezes i Naczelnik
Rola Prezesa OSP
Główną postacią każdej OSP powinien być prezes. O jego funkcji mówi § 26 wzorcowego statutu OSP: „Prezes zarządu reprezentuje OSP na zewnątrz i kieruje pracami zarządu”. Tak więc prezes bezpośrednio lub za pośrednictwem innych członków zarządu kieruje działalnością całego stowarzyszenia i koordynuje działania innych funkcyjnych w zarządzie OSP.
Według szczegółowych uregulowań, prezesowi przysługuje prawo zwoływania zebrań zarządu oraz prawo (i obowiązek) podpisywania dokumentów, zwłaszcza finansowych. Z praktyki wynika, że statutowy zapis o prawie do zwoływania zebrań zarządu jedynie przez prezesa może niekiedy zbytnio krępować działalność zarządu. Korzystne bywa rozszerzenie w statucie OSP tego zapisu i upoważnienie także np. wiceprezesa do zwoływania posiedzeń zarządu w nadzwyczajnych sytuacjach. Mogłoby to mieć miejsce w przypadku nieobecności prezesa lub jego chwilowej niezdolności do pełnienia funkcji (np. choroba uniemożliwiająca osobiste uczestnictwo w pracach OSP). Powinno to być jednak uprawnienie nadzwyczajne, stosowane w przypadku konieczności, a nie - jak się to czasem spotyka ‒ oręż do przeciwstawiania się osobie prezesa.
Prezes powinien być swoistym symbolem OSP i to on ma statutowe prawo i obowiązek do jej reprezentowania przed organami zewnętrznymi. Na tym polega też jego odpowiedzialność. Wszyscy członkowie zarządu podlegają bezpośrednio prezesowi. Od tej reguły statut nie przewiduje wyjątków. Każdy jednak z członków zarządu powinien mieć przypisany sobie zakres czynności czy obowiązków i związaną z tym pewną autonomię. Dlatego nie tylko na funkcję prezesa, ale także i pozostałych członków zarządu należy wybierać druhny i druhów zdolnych do samodzielnego podejmowania decyzji. Prezes z kolei powinien nie tylko umieć podejmować samodzielnie decyzje, ale także umieć wysłuchać zdania innych (zwłaszcza członków zarządu i komisji rewizyjnej) i swoje decyzje optymalizować. Takie postępowanie nie jest przejawem słabości, a przeciwnie - rozwagi. Z drugiej strony, działania poszczególnych członków zarządu nie powinny być chaotyczne, całkiem samodzielne i niekonsultowane z innymi. Prowadzi to do niezdrowej konkurencji, sporów kompetencyjnych i w konsekwencji do uniemożliwienia właściwej pracy zarządowi jako organowi kolegialnemu. Rolą prezesa jest właściwy podział kompetencji wśród członków zarządu i koordynacja ich działań. Bardzo ważne w pełnieniu funkcji prezesa jest to, żeby nie był on źródłem zadrażnień i nieporozumień. W razie ich występowania powinien być arbitrem, a nie stroną. Jest to trudne i nie ma recepty na osiągnięcie takiego stanu, ale jest to niezbędne dla działania OSP na właściwym poziomie. Zupełnie prywatne nieporozumienia zadziwiająco łatwo przekładają się bowiem na obniżenie poziomu działalności ratowniczej.
Naczelnik OSP - Dowódca Jednostki Operacyjno-Technicznej i Jego Rozkazy
Najbliższym współpracownikiem prezesa jest jego pierwszy zastępca - wiceprezes tradycyjnie będący naczelnikiem straży. Naczelnik jest jedynym członkiem zarządu, którego obowiązki i uprawnienia zostały potraktowane w statucie dość szczegółowo i są przypisane tylko jemu. Wynika to z jego głównej roli - dowódcy ratowników. Statut przewiduje powołanie w każdej OSP jednego tylko naczelnika, a co za tym idzie, tylko jednej Jednostki Operacyjno-Technicznej (JOT), w której mogą być różne drużyny czy nawet plutony.
Charakterystyka Funkcji Naczelnika
W § 29 statutu wzorcowego stwierdzono, że „naczelnik kieruje jednostką operacyjno-techniczną jednoosobowo w formie rozkazów i poleceń”. Już to pierwsze stwierdzenie pokazuje, jak trudną jest rola naczelnika. Ma jednoosobowo kierować, więc na niego została złożona pełna odpowiedzialność za działalność jednostki operacyjno-technicznej, czyli zespołu ratowniczego.
Obowiązki i Uprawnienia Naczelnika
Kierowanie JOT i Kadrą
Statut wylicza, co naczelnik może. I tak, naczelnik kieruje wnioski do zarządu w sprawie składu osobowego jednostki operacyjno-technicznej. Nie przyjmuje on ani nie usuwa członków JOT jednoosobowo, a wnioskuje, aby uczynił to zarząd.
Szkolenia i Dyscyplina
Naczelnik jest też zobowiązany do prowadzenia we własnym zakresie szkoleń podstawowych dla członków OSP, w tym także dla Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP) i drużyn kobiecych. Taki zapis jest jednak niejednoznaczny, gdyż ponad stugodzinne szkolenie podstawowe, które muszą przejść obecnie wszyscy ratownicy, organizowane jest przez komendy powiatowe PSP i nie leży w kompetencji naczelnika. Szkolenia, o których mówi statut, porównać można ze szkoleniem wstępnym przy przyjmowaniu do pracy. Obejmuje tylko podstawowe sprawy, charakterystyczne dla danej OSP, ale nie upoważnia do udziału w akcjach ratowniczych. Żadne przepisy szczegółowe nie określają obowiązkowego zakresu tych szkoleń ani tematyki i zależy to od inwencji naczelnika. Jako dowódca JOT naczelnik jest także uprawniony do czuwania nad przestrzeganiem dyscypliny przez członków OSP.
Kierowanie Działaniami Ratowniczymi i Profilaktyka
Statut wzorcowy nakłada na naczelnika obowiązek kierowania akcjami ratowniczo-gaśniczymi i przeciwpożarową działalnością zapobiegawczą. Kieruje on wszystkimi działaniami ratowniczymi, niezależnie od tego, czy mają charakter pożaru, czy innego zdarzenia. Tak też należy również rozumieć zapis o dysponowaniu sprzętem i urządzeniami oraz nadzorowaniu ich prawidłowej eksploatacji. W ramach działań profilaktycznych, poza elementami propagandowymi, naczelnik może opracowywać opinie i wnioski w sprawie stanu ochrony przeciwpożarowej miejscowości oraz wyposażenia OSP w sprzęt techniczny i inne środki. Oczywiście dotyczy to nie tylko ściśle ochrony przeciwpożarowej, a np. także miejsc czy okoliczności, w których występują szczególnie często zagrożenia miejscowe (np. wypadki drogowe).
Wyróżnienia i Środki Dyscyplinarne
Naczelnik jest jedyną osobą, wymienioną we wzorcowym statucie, upoważnioną do udzielania wyróżnień - jednoosobowo bądź za pośrednictwem zarządu. Jednoosobowo jako dowódca JOT może udzielić pochwały ustnej lub pisemnej. Może także wystąpić do zarządu OSP o przyznanie nagrody (statut nie określa, w jakiej formie) wyróżniającemu się ratownikowi, a także może wystosować wniosek o nadanie odznaki lub odznaczenia. Wzorcowy statut przewiduje również środki dyscyplinarne („kary”) za niewłaściwe wykonywanie obowiązków bądź niewłaściwą postawę organizacyjną. Naczelnik może jednoosobowo udzielić upomnienia ustnego lub pisemnej nagany. Wykluczenie z członkostwa w stowarzyszeniu, jakim jest OSP, jest jednak czymś ostatecznym i możliwym do zastosowania tylko w przypadku bardzo ciężkiego naruszenia statutu. Praktyka wykazuje, że dobrze jest wypracować w swojej OSP inne, łagodniejsze środki dyscyplinujące. Można np. w regulaminie JOT przewidzieć dla niezdyscyplinowanego druha zawieszenie w prawach członka JOT (co skutkuje czasową niemożnością brania udziału w akcjach ratowniczych) czy nawet pełne usunięcie z JOT, przy pozostawieniu członkostwa w OSP.
Współpraca Prezesa i Naczelnika oraz Hierarchia w Akcji Ratowniczej
Współpraca prezesa i naczelnika to bardzo złożony problem. Rola obu tych funkcji jest tak ważna, że statut jednoznacznie je rozdziela. Dobra współpraca jest tu koniecznością. Jednym z napotykanych problemów jest sytuacja, gdy prezes jest jednocześnie czynnym ratownikiem. To samo dotyczy zresztą także i pozostałych członków zarządu.
Hierarchia podczas Działań Ratowniczych
W czasie akcji dowodzi naczelnik, jego zastępca lub w razie ich nieobecności ‒ inna wyznaczona przez naczelnika osoba. Odpowiedź, mimo pozornie trudnej, jest prosta i logiczna. W OSP nie ma wojskowego pojęcia „rangi” czy „stopnia”. Jest pojęcie funkcji, którą się pełni kadencyjnie. Tak więc, będąc członkiem zarządu czy komisji rewizyjnej, nie przestaje się być ratownikiem podporządkowanym dowodzącemu akcją. Zresztą nawet w wojsku czy w PSP spotyka się czasem przypadki, że oficer wyższy stopniem podlega funkcyjnie niższemu. Tak więc sprawa jest jasna - w czasie akcji członkowie władz stowarzyszenia pełnią przypisane im w JOT funkcje ratownicze. Może więc zajść sytuacja, że prezes (pod warunkiem posiadania odpowiednich uprawnień) będzie np. zastępcą naczelnika.
Dystynkcje i Optymalny Podział Obowiązków
Pojawia się pytanie - jakie więc w czasie akcji mają mieć dystynkcje na mundurach? Nie jest to ujęte w żadnym regulaminie, ale wydaje się logiczne, że oznaczenia funkcji w OSP są trwale przypisane do pełniących je osób. Tak więc powinny być stosowane niezależnie od sytuacji - takie same na mundurze wyjściowym i bojowym. Stosowanie na mundurze wyjściowym oznaczeń członka zarządu, a na bojowym oznaczenia funkcji, pełnionej w JOT, jest niewłaściwe, bo może wprowadzać w błąd. Nie przewiduje tego żaden regulamin - także umundurowania. W opisanym przypadku nie ma żadnego naruszenia godności czy uprawnień prezesa albo innego członka władz OSP. Taka jest po prostu pragmatyka postępowania ratowniczego. Ten przykład wskazuje też, jak ważne jest, by tandem prezes-naczelnik pracował w miarę jednomyślnie i z pełnym wzajemnym zrozumieniem. Wydaje się, że optymalny podział obowiązków pomiędzy nimi zachodzi, gdy prezes jest w stałym kontakcie organizacyjnym z gminą, a naczelnik - w kontakcie operacyjnym z Jednostką Ratowniczo-Gaśniczą (JRG), z którą współpracuje OSP.
Wymagania i System Szkolenia Dowódców OSP
Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, do zadań Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej (PSP) należy ustalanie programów i zasad szkolenia pożarniczego dla jednostek ochrony przeciwpożarowej.
Program "System szkolenia członków ochotniczych straży pożarnych"
W 2006 r. Komendant Główny PSP zatwierdził, a Prezes Zarządu Głównego ZOSP RP zaakceptował program „System szkolenia członków ochotniczych straży pożarnych biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych”. W programie tym czytamy, że „Zaproponowane rozwiązanie opiera się na trzech poziomach, od szkolenia podstawowego, poprzez szkolenia specjalistyczne, a skończywszy na szkoleniach dowódczych. (...) Na każdym z zaproponowanych poziomów występują bloki szkoleniowe, które ułożone są w kolejności chronologicznej przez co tworzą tzw. ścieżkę szkoleniową”. Skierowanie na szkolenie od zarządu Ochotniczej Straży Pożarnej musi być potwierdzone przez właściwy organ gminy.
Wymagania dla Kandydatów na Naczelników i Dowódców
Strażak ratownik Ochotniczych Straży Pożarnych starający się o przyjęcie na poszczególne rodzaje szkoleń powinien posiadać określone kwalifikacje:
- W przypadku szkolenia naczelników OSP - zalecane wykształcenie co najmniej średnie oraz zaświadczenie o ukończeniu szkolenia dowódców Ochotniczych Straży Pożarnych.
- Aby starać się o przyjęcie na szkolenie dowódców OSP strażak ratownik OSP powinien posiadać wykształcenie co najmniej na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej, co najmniej 3-letni staż jako strażak ratownik Ochotniczych Straży Pożarnych, zaświadczenie o ukończeniu szkolenia strażaków ratowników Ochotniczych Straży Pożarnych część II lub spełnienie równorzędnych wymagań, zaświadczenie o ukończeniu kursu z zakresu ratownictwa technicznego dla strażaków ratowników Ochotniczych Straży Pożarnych.
Uprawnienia do wykonywania czynności ratowniczo - gaśniczych, udzielania pierwszej pomocy medycznej, prowadzenia działań z zakresu ratownictwa technicznego oraz innych działań specjalistycznych, a także pełnienia funkcji dowódczych, strażak ratownik Ochotniczych Straży Pożarnych nabywa po ukończeniu poszczególnych rodzajów szkoleń. Ukończenie szkolenia według „Programu Szeregowców Ochotniczych Straży Pożarnych” jest równoznaczne z ukończeniem szkolenia strażaków ratowników Ochotniczych Straży Pożarnych część I.
Kto zostaje KDRem na miejscu zdarzenia? Jakie ma zadania? KDR w OSP
Zmiany w Systemie Szkoleń OSP
Dokumenty normujące organizację i realizację szkoleń strażaków OSP obecnie podlegają nowelizacji związanej z wejściem w życie Ustawy o OSP, dostosowując ich zawartość do zapisów ustawy. W Komendzie Głównej PSP trwają stosowne prace, których zakończenie planuje się w trybie działań priorytetowych, z uwzględnieniem jakości przygotowywanych rozwiązań. Wg dotychczasowych dokumentów należy dokończyć tylko szkolenia już rozpoczęte przed wejściem w życie Ustawy o OSP, natomiast nowe szkolenia należy już realizować zgodnie z zapisami Ustawy o OSP, czyli zgodnie z programami zatwierdzonymi przez MSWiA. Do czasu wprowadzenia nowych rozwiązań nie należy rozpoczynać nowych szkoleń dla strażaków OSP.
Za przygotowanie stosownych materiałów szkoleniowych, w tym prezentacji i konspektów, odpowiedzialny jest organizator szkolenia oraz bezpośredni prowadzący zajęcia (wykładowca, instruktor). Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom, na stronie internetowej Komendy Głównej PSP funkcjonuje Baza Wiedzy, gdzie zamieszczane są materiały i pomoce dydaktyczne do wykorzystania w ramach działalności służbowej, w tym szkoleniowej. Szczegółowe rozwiązania zostaną przygotowane w znowelizowanych dokumentach dotyczących organizacji szkoleń strażaków OSP.