Ochotnicze straże pożarne (OSP) to jednostki ochrony przeciwpożarowej, funkcjonujące jako stowarzyszenia. Ich codzienna działalność jest ściśle związana z funkcjonowaniem gminy, na której terenie działają. Wynika to w szczególności z tego, że spełniają służebną rolę wobec społeczności lokalnej, a także z faktu, iż koszty ich funkcjonowania są pokrywane między innymi z budżetów jednostek samorządu terytorialnego.
Gmina jest zobowiązana do zawarcia umowy ze wszystkimi ochotniczymi strażami pożarnymi działającymi na jej terenie. Umowa ta zawiera m.in. postanowienia dotyczące obowiązków gminy wobec OSP. Te powiązania sprawiają, że w niektórych przypadkach trudno jest „oddzielić” OSP od gminy, co z kolei może rodzić wątpliwości związane ze statusem tych jednostek na gruncie podatku od nieruchomości.
Rola i status prawny Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)
W ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej gmina między innymi zapewnia ochotniczym strażom pożarnym (dalej: OSP), stosownie do posiadanych sił i środków: obiekty, tereny, pojazdy i sprzęt specjalistyczny, środki ochrony indywidualnej, umundurowanie i środki łączności oraz ich utrzymanie (art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z o ochotniczych strażach pożarnych; dalej: ustawa o OSP). Regulacja ta ma bardzo ogólny charakter, co sprawia, że sytuacja poszczególnych OSP może znacząco się różnić, zależy bowiem głównie od wielkości i „zamożności” gminy, na której terenie działa.
Rozbieżny może być również stan prawny nieruchomości, z których te stowarzyszenia korzystają w swojej codziennej działalności - mogą być ich właścicielami, współwłaścicielami czy zarządcami. Temat opodatkowania podatkiem od nieruchomości ochotniczych straży pożarnych cyklicznie powraca. Przypomnijmy, że podmioty te są jednostkami ochrony przeciwpożarowej będącymi stowarzyszeniami. Są również podmiotami niezależnymi od samorządu, choć na pierwszy rzut oka można odnieść inne wrażenie.
Jest tak, ponieważ ich codzienna działalność jest ściśle związana z funkcjonowaniem gminy, na której terenie działają. Dodatkowo koszty ich funkcjonowania są w większości przypadków pokrywane w największym stopniu z budżetów jednostek samorządu terytorialnego. Z art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych wynika również, że gmina między innymi zapewnia OSP obiekty, tereny, pojazdy i sprzęt specjalistyczny, środki ochrony indywidualnej, umundurowanie i środki łączności oraz ich utrzymanie. Konsekwencją takiego ewentualnego zapewnienia OSP przez gminę „obiektów” czy „terenów” jest często pytanie, czy jednostki te stają się z tego tytułu podatnikami podatku od nieruchomości?
Obowiązek podatkowy OSP w zakresie podatku od nieruchomości
Podatnikami podatku od nieruchomości są osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki organizacyjne, w tym spółki nieposiadające osobowości prawnej, będące:
- właścicielami nieruchomości lub obiektów budowlanych;
- posiadaczami samoistnymi nieruchomości lub obiektów budowlanych;
- użytkownikami wieczystymi gruntów;
- posiadaczami nieruchomości lub ich części albo obiektów budowlanych lub ich części, stanowiących własność Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, jeżeli posiadanie:
- wynika z umowy zawartej z właścicielem, Krajowym Ośrodkiem Wsparcia Rolnictwa lub z innego tytułu prawnego, z wyjątkiem posiadania przez osoby fizyczne lokali mieszkalnych niestanowiących odrębnych nieruchomości,
- jest bez tytułu prawnego.
W zakresie tym mieszczą się więc podmioty takie, jak ochotnicze straże pożarne. Dodatkowo w ustawie z 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (j.t. Dz.U. z 2025 r. poz. 722) nie znajdziemy przepisów, które wyłączałyby je z opodatkowania lub pozwalały na skorzystanie w tym zakresie ze zwolnienia. Podatek od nieruchomości bywa istotnym obciążeniem dla budżetu, szczególnie w przypadku podmiotów, które dysponują złożonymi obiektami.
Możliwość wprowadzenia zwolnień przez gminę
Na bazie roli, jaką jednostki te pełnią w lokalnych społecznościach, oraz biorąc pod uwagę ich ścisłe związki finansowo-majątkowe z jednostkami samorządu terytorialnego, do resortu finansów co jakiś czas trafiają pytania dotyczące możliwości i zasadności wprowadzenia do obowiązujących przepisów regulacji, które pozwoliłyby im na zmniejszenie obciążeń podatkowych. Interpelacja dotycząca tej problematyki trafiła do niego również w ostatnim czasie. Wskazano w niej m.in., że sytuacja, w której jednostki OSP działające na rzecz społeczności lokalnych i wykonujące zadania własne gmin w zakresie bezpieczeństwa przeciwpożarowego oraz zarządzania kryzysowego są obciążane daniną publiczną przez te same samorządy, na rzecz których działają, budzi istotne wątpliwości.
Ministerstwo Finansów udzielając odpowiedzi zajęło jednak takie samo stanowisko, jak wcześniej. Wskazało, że wprowadzenie ustawowego zwolnienia z podatku od nieruchomości dla jednostek OSP i PSP w zakresie nieruchomości wykorzystywanych wyłącznie do realizacji zadań statutowych, nie jest rozważane. Wyjaśniło jednocześnie, że obowiązujące przepisy przewidują możliwość objęcia tych podmiotów zwolnieniem o charakterze przedmiotowym, zgodnie z uprawnieniem przysługującym gminie na podstawie art. 7 ust. 3 ustawy o podatkach i opłatach lokalnych. O zakresie zwolnień obowiązujących na swoim terenie decyduje bowiem rada gminy, biorąc pod uwagę m.in. swoją sytuację finansową. Co więcej, wiele samorządów z tej możliwości korzysta i wprowadza zwolnienia z podatku od nieruchomości dla obiektów wykorzystywanych na cele ochrony przeciwpożarowej.
Dodatkowo również same jednostki OSP mają możliwość podjęcia działań skutkujących obniżeniem ich obciążeń podatkowych poprzez uzyskanie statusu organizacji pożytku publicznego (OPP).
Publikacja "System finansowania ochotniczych straży pożarnych w Polsce"
Wynajem lokali przez OSP a zobowiązania podatkowe
Pojawia się pytanie, czy jednostka OSP jako stowarzyszenie, może wynajmować lokale usługowo-handlowe w remizie dla firm. Z doświadczeń wielu jednostek wynika, że jest to możliwe. Jeśli remiza jest własnością OSP, to taka działalność jest łatwiejsza do zorganizowania. W przeciwnym wypadku konieczna byłaby zgoda właściciela. Wynajem lokali może stać się źródłem stałych dochodów dla OSP.
Podatek od nieruchomości od wynajmowanych części
W przypadku wynajmu lokali użytkowych w remizie, OSP jest zobowiązana do płacenia podatku od dochodów oraz od nieruchomości. Istnieje tu jednak istotne rozróżnienie: nieruchomości przeznaczone na działalność przeciwpożarową są zwolnione z podatku od nieruchomości, natomiast te, które są wykorzystywane do prowadzenia działalności gospodarczej (np. wynajem), podlegają opodatkowaniu.
Podatek dochodowy od wynajmu
Ochotnicze straże pożarne, uzyskując dochody z wynajmu, muszą liczyć się z koniecznością rozliczania się z podatku dochodowego. Warto też poradzić się biura rachunkowego, jak załatwiać sprawy formalne. Przy małych obrotach OSP nie musi być płatnikiem podatku VAT.
Aspekty praktyczne i organizacyjne
Działalność polegająca na wynajmowaniu lokali zmienia OSP w pewnym stopniu w podmiot prowadzący działalność gospodarczą. Wymaga to dopilnowania lokalu, wystawiania faktur oraz rozliczania się w urzędzie skarbowym, co z kolei wymaga czasu i poświęcenia jednej lub dwóch osób. Z doświadczeń wynika, że trzeba zadbać o dobrze napisaną umowę, ponieważ wynajem niesolidnemu najemcy może skutkować problemami, takimi jak nieterminowe płatności, ich brak, czy uszkodzenie mienia, co w konsekwencji może zakończyć się sprawą sądową.
Taka działalność może również rodzić potencjalne konflikty wewnętrzne w OSP, jeśli osoby zaangażowane w obsługę wynajmu oczekują rekompensaty za swój czas i pracę, co może być postrzegane przez innych członków jako nieuzasadnione.