Dystynkcje strażackie to nieodłączny element każdego munduru strażaka, zarówno w Państwowej Straży Pożarnej (PSP), jak i Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Pełnią funkcję identyfikacyjną, określając stopień, funkcję oraz przynależność do jednostki. Stanowią także symbol prestiżu i odpowiedzialności, które wiążą się z pełnieniem strażackiej służby.
Różnice Między Państwową a Ochotniczą Strażą Pożarną
W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza i Państwowa Straż Pożarna, w skrócie OSP i PSP. Mimo że straż pożarna jest wszystkim dobrze znana, to jedynie nieliczni są w stanie wyróżnić stopnie w straży pożarnej, hierarchię służbową czy choćby podstawowe różnice między Państwową a Ochotniczą Strażą Pożarną. Te dwie jednostki mają tę samą misję, jaką jest między innymi walka z pożarami czy usuwanie skutków klęsk żywiołowych, ale pod wieloma formalnymi względami bardzo się od siebie różnią. Są to dwie różne formacje, podlegające innym statutom, a co za tym idzie, odmienne są także stopnie i sposób ich przyznawania.
Charakterystyka Państwowej Straży Pożarnej
Państwowa Straż Pożarna jest zawodową, umundurowaną i wyposażoną w specjalistyczny sprzęt formacją, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. Do podstawowych zadań Państwowej Straży Pożarnej należy rozpoznawanie zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń, a następnie organizacja i przeprowadzanie akcji ratunkowych w czasie pożaru i w sytuacjach kryzysowych spowodowanych innymi klęskami żywiołowymi. Dodatkowo, podczas klęsk żywiołowych PSP pomaga innym służbom ratowniczym w niesieniu pomocy rannym i likwidacji miejscowych zagrożeń.
Państwowa Straż Pożarna ma także misję kształcenia kadr wewnątrz własnej struktury organizacyjnej, a także innych jednostkach ochrony pożarowej oraz powszechnego systemu ochrony ludności. Prowadzi również prace naukowo-badawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności oraz sprawuje nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych. W kwestiach współpracy z innymi służbami PSP ma obowiązek współdziałać z oddziałami straży pożarnej oraz służbami ratowniczymi innych państw, z którymi RP ma podpisane umowy międzynarodowe, a także współpracuje z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych (źródło: Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r.).
Charakterystyka Ochotniczej Straży Pożarnej
OSP jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończenie 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat. Do głównych celów i zadań OSP należy przede wszystkim współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych w powstawaniu pożarów oraz czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe. Istotną misją jest także informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.
Dystynkcje i Stopnie w Państwowej Straży Pożarnej (PSP)
W Państwowej Straży Pożarnej dystynkcje na mundurze wskazują stopnie strażackie, które są zgodne z hierarchią organizacyjną służby. Dystynkcje PSP wyróżniają się prostotą i elegancją, a ich projekt dostosowany jest do tradycji oraz regulacji służbowych. Dystynkcje PSP na mundurze są precyzyjnie określone w regulaminach służbowych. Na mundurze galowym dystynkcje występują w formie naszywek, pagonów lub haftowanych oznaczeń na kołnierzach.
Zasady Nadawania Stopni w PSP
W przypadku PSP to, kto nadaje stopnie strażackie, jest ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z tym rozporządzeniem stopień strażaka nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko, a nadania dokonują przełożeni uprawnieni do mianowania na stanowiska służbowe. Nadanie stopnia następuje z okazji Dnia Strażaka, jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach może nastąpić w innym terminie.
- Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej.
- Pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej.
- Stopień nadbrygadiera i generała brygadiera - najwyższy stopień w straży pożarnej - nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów straży pożarnej są dożywotnie, natomiast strażacy zwolnieni ze służby mogą używać posiadanych stopni dodając określenie “w stanie spoczynku”. Odebranie stopnia w PSP może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu oraz dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
Hierarchia Stopni i Oznaczenia w PSP
Aktualnie w Państwowej Straży Pożarnej wyróżniamy 19 stopni służbowych podzielonych na cztery korpusy. Oto niektóre z nich:
- Starszy strażak to najwyższy stopień korpusu szeregowych w Państwowej Straży Pożarnej i jest odpowiednikiem stopnia starszego szeregowego w Wojsku Polskim.
- Sekcyjny to najniższy stopień podoficerski Państwowej Straży Pożarnej i jest odpowiednikiem stopnia kaprala w Siłach Zbrojnych RP.
- Oznakę stopnia starszego ogniomistrza poznamy po drugim znaku w kształcie litery "V" umieszczonym wewnątrz oznaki stopnia ogniomistrza.
- Młodszy aspirant to najniższy stopień w korpusie aspirantów w Państwowej Straży Pożarnej, a jego odpowiednikiem w wojsku jest stopień młodszego chorążego. Oznaką stopnia młodszego aspiranta jest znak w kształcie litery “V” z jedną gwiazdką umieszczoną pomiędzy ramionami.
- Młodszy kapitan to pierwszy stopień oficerski w Państwowej Straży Pożarnej i odpowiada randze podporucznika w Wojsku Polskim. Na stopień młodszego kapitana mianuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, a do otrzymania stopnia kwalifikuje się strażak, który ukończył 4- lub 5,5-letnią edukację w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie w systemie koszarowym lub uzyskał tytuł zawodowy inżynier pożarnictwa w ramach skierowania do Szkoły Głównej Służby Pożarniczej.
- Brygadier pełni funkcję dowódcy brygady i w PSP jest odpowiednikiem stopnia podpułkownika w wojskach lądowych i komandora w marynarce.
- Nadbrygadier to pierwszy z dwóch stopni generalskich w PSP, na który uroczyście mianuje Prezydent RP na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
- Generał brygadier to najwyższy stopień w straży pożarnej, na który mianuje Prezydent RP. Stopień w tej randze może posiadać jedynie jedna osoba - komendant główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.
Umundurowanie w PSP
Pierwsze profesjonalne jednostki straży pożarnej powstały na terenie Polski pod koniec XIX w. Systematyczne formowanie się struktury w polskim pożarnictwie wygenerowało nie tylko potrzebę hierarchii, ale także oficjalnego umundurowania, a pierwszy model munduru strażackiego powstał w 1915 r. dla Warszawskiej Straży Ogniowej. Oczywiście mundur PSP wielokrotnie ulegał zmianom, a jego dzisiejszy wygląd jest ściśle określony przez art. 61 ust. 5 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r.
Dystynkcje i Funkcje w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP)
Hierarchia stopni w Ochotniczej Straży Pożarnej różni się od PSP, jednak również tu dystynkcje odgrywają kluczową rolę. OSP to organizacja o charakterze społecznym, w której stopnie pełnią funkcję honorową oraz organizacyjną. Dystynkcje w OSP są najczęściej haftowane lub wykonane w formie naszywek, które można umieszczać na mundurach galowych lub specjalistycznych. Naszywki na mundur dla OSP i PSP, w tym dystynkcje, pełnią kluczową rolę w oznaczeniu przynależności i funkcji.
Zasady Nadawania Stopni w OSP
Jeśli chodzi kwestię tego, kto nadaje stopnie w OSP, sprawa nie jest już tak oczywista. OSP funkcjonuje na zasadach stowarzyszenia i mimo tego, że jednostki OSP są członkami ZOSP RP (Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP), to stanowią samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP. W konsekwencji, regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP.
To wyjaśnia brak konkretnego prawa regulującego kwestie nadawania stopni w OSP, a jak informuje ZOSP RP: “Kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej OSP.” Jak już wcześniej wspomnieliśmy, nadawanie stopni w OSP nie jest ściśle uregulowane prawnie, natomiast wygląd dystynkcji jest już określony przepisami i jednolity dla wszystkich jednostek.
Funkcje i Stopnie w OSP
W Ochotniczej Straży Pożarnej występują różnorodne funkcje i odpowiadające im stopnie. Przykładowe z nich to:
- Strażak
- Starszy strażak
- Dowódca roty
- Pomocnik dowódcy sekcji
- Dowódca sekcji
- Pomocnik dowódcy plutonu
- Dowódca plutonu
- Członek zarządu
- Członek komisji rewizyjnej
- Zastępca naczelnika
- Wiceprezes
- Naczelnik
- Przewodniczący komisji rewizyjnej
- Prezes
Wymagania dla Stopnia Starszego Strażaka OSP
Stopień starszego strażaka otrzymuje osoba, która ukończyła 18 lat oraz kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo - gaśniczych.
Pozostałe Wymagania Stopni OSP
Stopień strażaka otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.
Umundurowanie i Naszywki w OSP
W kwestii umieszczania oznaczeń i dystynkcji na mundurze OSP, sytuacja jest znacznie bardziej klarowna, niż w przypadku mianowania na stopnie. Zasady są regulowane przez tę samą ustawę, co w przypadku Państwowej Straży Pożarnej, a dokładna instrukcja zapisana jest w Regulaminie umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP.
Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej. Dystynkcje na mundur bojowy standardowo podszyte są rzepem. Naszywka haftowana z funkcją/stopniem do wyboru podszyta rzepem służy do przymocowania na ubranie specjalne lub koszarowe dla strażaka Ochotniczej Straży Pożarnej. Naszywki te wykonane są zgodnie z regulaminem umundurowania Zarządu Głównego Związku OSP RP.
Dla strażaków z OSP dostępne są także dystynkcje OSP na kołnierz i na koszulę, naszywki funkcyjne i dystynkcje OSP dla członków honorowych. Dystynkcje dla Ochotniczej Straży Pożarnej wykonane są srebrną metalizowaną nicią.
Podsumowując, OSP i PSP znacząco się różnią pod kątem statusu prawnego, struktury organizacyjnej, a także wyglądu i sposobu przyznawania stopni służbowych. Istotne jest jednak to, że łączy ich wspólna misja, jaką jest działanie ramię w ramię w kryzysowych sytuacjach oraz stanie na straży bezpieczeństwa obywateli.