Ospa wietrzna: ryzyko, powikłania i znaczenie szczepień

Ospa wietrzna to powszechna choroba zakaźna, która, choć często kojarzona z łagodnym przebiegiem u dzieci, może prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u dorosłych i osób z obniżoną odpornością. W Polsce rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość dotyczy dzieci poniżej 10. roku życia. Wirus bardzo łatwo przenosi się w środowiskach takich jak przedszkola czy żłobki, co sprzyja jego szybkiemu rozprzestrzenianiu się. Ryzyko zachorowania po kontakcie z osobą chorą na ospę wietrzną lub półpasiec dotyczy każdego, kto dotychczas nie chorował ani nie był zaszczepiony. Po przechorowaniu ospy wietrznej wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej.

Czym jest ospa wietrzna i jak przebiega?

Ospa wietrzna jest chorobą wywoływaną przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Charakteryzuje się wysypką pęcherzykową, której gojenie trwa zazwyczaj około tygodnia. W tym czasie chory musi przebywać w domu w izolacji. Mimo że w większości przypadków ospa wietrzna przebiega łagodnie, lek. Jacek Bujko, lekarz rodzinny, zaznacza, że "ospa była, jest i będzie. Prawie wszystkie dzieciaki w młodszym wieku, które nie będą zaszczepione, będą chorowały na ospę i jest to naturalne".

Potencjalne powikłania ospy wietrznej

Choć ospa wietrzna bywa postrzegana jako „niewinna” choroba dziecięca, u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania. Najczęstszymi z nich są wtórne bakteryjne zakażenia skóry oraz powikłania neurologiczne, takie jak drgawki i zapalenie móżdżku. Mogą one wystąpić także u osób dotychczas zdrowych.

Ciężki przebieg u dzieci i dorosłych

• Szacuje się, że mniej niż jedno dziecko na tysiąc z ospą wymaga hospitalizacji i leczenia szpitalnego.
• Mogą zdarzyć się cięższe powikłania, w tym zapalenia płuc i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, choć są one dosyć rzadkie.
• W badaniu australijskich naukowców odnotowano, że troje nieszczepionych dzieci, bez zaburzeń odporności, wymagało leczenia na oddziale intensywnej terapii, choć nie było żadnych zgonów.

Dla dorosłych, którzy nie chorowali na ospę, choroba ta bywa bardzo groźna i ma ciężki przebieg. Około 10% dorosłych nie chorowało na ospę, a ci, którzy zachorują po raz pierwszy w wieku dorosłym, często trafiają do szpitala w trudnym stanie, głównie z powodu zapalenia płuc. Ospa wietrzna jest śmiertelnie niebezpieczna dla osób z niedoborami odporności, zarówno pierwotnymi, jak i wywołanymi leczeniem immunosupresyjnym (np. w przypadku nowotworów). Do grupy ryzyka należą również kobiety w ciąży, dla których pierwotne zakażenie ospą może skutkować ryzykiem niedotrwaniem ciąży do końca.

Szczepienie przeciwko ospie wietrznej: Skuteczność i zalecenia

Szczepionka przeciw ospie wietrznej zawiera żywy, osłabiony (atenuowany) szczep wirusa. Można ją podawać od ukończenia 9 miesięcy, najlepiej po ukończeniu 12. miesiąca życia. W składzie szczepionki jest osłabiony wirus, który nie przenosi się na osoby z bliskiego otoczenia.

Wyniki badań nad skutecznością szczepień

W opublikowanym w „Pediatric Infectious Diseases Journal” artykule, australijscy badacze podsumowali wyniki kilkuletniej oceny efektów programu szczepień przeciwko ospie wietrznej. Program szczepień w Australii wiązał się z ograniczeniem hospitalizacji dzieci z powodu ospy wietrznej o ponad 73%, a z powodu półpaśca o 40%. Biorąc pod uwagę odsetek zaszczepionych dzieci w populacji (82%), uzyskany efekt w przypadku ospy wietrznej świadczy o wysokiej skuteczności szczepionki. Wszystkie hospitalizacje były wynikiem zakażenia wirusem „dzikim”, a nie szczepem atenuowanym pochodzącym ze szczepionki. Autorzy badania zauważyli, że „ewentualne objawy chorobowe związane z podaniem szczepionki przebiegają niezauważalnie lub są łagodne”.

Zdecydowana większość dzieci hospitalizowanych z powodu ospy wietrznej i półpaśca (80%) nie była szczepiona, a te zaszczepione otrzymały tylko jedną dawkę szczepionki. Według autorów badania, skuteczność ochrony poprawiłoby podanie drugiej dawki szczepionki (schemat dwudawkowy jest aktualnie zalecany także w Polsce).

Różnice w przebiegu choroby u dzieci zaszczepionych i nieszczepionych

Jak przekazuje lek. Jacek Bujko, "w zasadzie nie spotkałem jeszcze w ciągu 13 lat pracy zawodowej, żeby dziecko w pełni zaszczepione, które ma prawidłową odporność i nie jest leczone z powodu na przykład nowotworu, przechodziło ospę z ciężkimi dolegliwościami". Zazwyczaj w najgorszym wypadku jest to kilka kropek i wysypka trwająca dzień czy dwa. Klasyczny przebieg ospy u dziecka szczepionego to brak rozwoju objawów i męczącej wysypki.

Jeśli dziecko było zaszczepione, ale nie w pełni (miało podaną tylko jedną dawkę), objawy mogą być łagodniejsze, a wykwity nie wyglądają typowo. Szczepienia na ospę są bardzo skuteczne i dają długotrwałą odporność, która jest porównywalna z odpornością po przechorowaniu ospy, ale bez ryzyka powikłań.

"Ospa party" i jego zagrożenia

Praktyki takie jak "ospa party", czyli celowe narażanie dzieci na zakażenie ospą wietrzną, były modne kilka lat temu, ale obecnie, jak ocenia lek. Jacek Bujko, "ludzie doszli do zmysłów" i moda ta przemija. Takie działania niosą ze sobą ryzyko poważnych powikłań, które mogą wystąpić nawet u dotychczas zdrowych dzieci.

Dostępność i obowiązek szczepień w Polsce

Obecnie szczepienia przeciwko ospie wietrznej są obowiązkowe dla dzieci uczęszczających do żłobków lub zakwalifikowanych do grup ryzyka, jednak w praktyce, ze względu na brak możliwości weryfikacji i egzekwowania, często są one traktowane jako bezpłatne dla chętnych. Lek. Jacek Bujko zauważa, że pomimo krótkich okresów niedostępności w lokalnych aptekach, sanepid zazwyczaj zapewniał szczepionki dla dzieci objętych obowiązkiem. Istnieje potrzeba zwiększenia świadomości na temat ciężkiej ospy wietrznej i jej powikłań wśród rodziców oraz personelu medycznego.

Zalecenia dotyczące pielęgnacji i leczenia ospy wietrznej

W przypadku zachorowania na ospę wietrzną najważniejsze jest niepanikowanie. Lek. Jacek Bujko podkreśla, że "nie każda infekcja dziecka wymaga konsultacji lekarskiej", ale w przypadku wysypki ospowej istnieją konkretne zalecenia.

• Izolacja: Jest kluczowa, aby zapobiec dalszemu rozprzestrzenianiu się wirusa. Dziecko powinno być izolowane od zdrowych rówieśników. Możliwe jest wyjście na dwór, jeśli nie ma ryzyka zarażenia innych (np. w domku jednorodzinnym).
• Leki: Główne zalecenia to leki przeciwświądowe (dostępne bez recepty w formie kropli), leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe w razie potrzeby.
• Czego unikać: Nie należy podawać aspiryny ani ibuprofenu, ponieważ mogą sprzyjać powstawaniu blizn. Zaleca się również unikanie ostrego słońca oraz niestosowanie specyficznych barwników, pianek, posypek czy pudrów na wysypkę, aby nie doszło do zakażenia. Do pielęgnacji wystarczy woda z mydłem.
• Zapobieganie rozdrapywaniu: Warto przyciąć paznokcie i stosować leki przeciwświądowe, aby zminimalizować rozdrapywanie zmian skórnych.
• Leczenie przeciwwirusowe: Leki przeciwwirusowe podaje się tylko osobom z wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu, np. niemowlętom. Są one skuteczne jedynie w pierwszych dniach wysypki, dlatego ważna jest wczesna konsultacja lekarska.

Grupami zagrożonymi ciężkim przebiegiem, poza niemowlętami, są dorośli, u których ospa rozwija się po raz pierwszy, oraz osoby w trakcie immunosupresji. Osoby starsze są bardziej zagrożone półpaścem, będącym reaktywacją wirusa ospy.

Ospa wietrzna a półpasiec

Półpasiec wywołuje ten sam wirus co ospę wietrzną, jednak są to różne manifestacje zakażenia. Ospa wietrzna jest pierwotnym zakażeniem, które podlega zgłoszeniu do sanepidu i szczególnemu nadzorowi. Półpasiec to reaktywacja utajonego wirusa, która zazwyczaj ma miejsce w okresie spadku odporności, stresu lub innej choroby. Wirus ujawnia się ponownie w przebiegu nerwu, w którym „zamieszkał”.

Półpasiec jest głównie zakaźny poprzez kontakt bezpośredni, czyli przez dotknięcie wykwitów skórnych. Ryzyko zarażenia rośnie, jeśli dana osoba nigdy nie chorowała na ospę i nie jest zaszczepiona. Półpasiec często jest bardzo bolesny, zwłaszcza u osób starszych, i może dawać długotrwały, silny ból, niekiedy wymagający leczenia narkotycznego. Może również pozostawiać długotrwałe uszkodzenia nerwów. Należy leczyć go jak najszybciej, aby zmniejszyć nasilenie bólu. Istnieją szczepionki przeciwko półpaścowi dla dorosłych, np. Shingrix, które, choć drogie, są wartościowe ze względu na ciężkość przebiegu choroby, w tym ryzyko ślepoty w przypadku półpaśca ocznego.

Potrzeba zmian w polityce szczepień

Lek. Jacek Bujko wyraża nadzieję na zmianę podejścia Ministerstwa Zdrowia do szczepień przeciwko ospie wietrznej. Postuluje, aby stało się ono szczepieniem obowiązkowym, niezależnie od uczęszczania dziecka do żłobka, opierając się na kryterium wieku (każde dziecko od roczku do trzech lat). Uważa, że obecny przepis o bezpłatnym szczepieniu dla chętnych jest "martwym przepisem i dużym błędem", prowadzącym do dalszego chorowania dzieci na ospę.

tags: #nie #szczepienie #na #ospe