Zamek Królewski w Niepołomicach: Historia, Architektura i Odbudowa

W samym sercu małopolskiego miasteczka Niepołomice, zaledwie kilkanaście kilometrów od Krakowa, wznosi się okazała rezydencja królewska, która przez wieki pełniła funkcję zarówno warowni, jak i miejsca wypoczynku monarchy. Zamek Królewski w Niepołomicach to miejsce nazywane niekiedy „drugim Wawelem” - i to nie bez powodu. Określenie to pochodzi od podobieństw do królewskich rezydencji w Krakowie i podkreśla znaczenie zamku w dziejach regionu.

Początki gotyckiej warowni

Budowę zamku zlecił w pierwszej połowie XIV wieku sam Kazimierz Wielki. Zgodnie z licznymi źródłami warownię w Niepołomicach wzniesiono jako budowlę o przeznaczeniu obronnym, myśliwskim oraz reprezentacyjnym. Zamek miał wspierać królewskie polowania w otaczającej go puszczy i jednocześnie stanowić dogodną siedzibę poza Krakowem. Wiele opracowań, powtarzając za Janem Długoszem, wskazuje, że zamek powstał jako zamek myśliwski. Jednak w świetle dokonanych odkryć należy sądzić, że zamek był gotycką strażnicą, jedną z wielu powstałych za czasów tego króla. Uczynienie z zamku bazy do polowań w pobliskiej puszczy nastąpiło dopiero za panowania króla Władysława Jagiełły, który był wielkim miłośnikiem łowiectwa.

Jego pierwotna struktura, najprawdopodobniej wzniesiona w latach 1340-1349, charakteryzowała się planem zbliżonym do kwadratu, z murami kurtynowymi i wieżami umieszczonymi w narożnikach - typowe rozwiązania gotyckie tamtej epoki. Pierwotnie zamek składał się z dwóch wież, wieży bramnej oraz dwóch budynków, pełniących funkcje skrzydeł południowego i wschodniego. Jedna wieża na rzucie kwadratu zajmowała narożnik północno-zachodni, druga na rzucie prostokąta narożnik północno-wschodni i była miejscem ostatniej obrony, o czym może świadczyć grubość jej murów i studnia usytuowana w jej piwnicach. Pomiędzy wieżami był mur kurtynowy, zapewne wyposażony od góry w krenelaż i ganek dla obrońców. Gotycki zamek Kazimierza Wielkiego zbudowany został z cegły, na kamiennej podmurówce, a pozostałości zachowały się w południowej elewacji.

Renesansowy rozkwit i czasy Jagiellonów

Największy rozkwit zamku przypadł na XVI wiek, za czasów panowania m.in. Zygmunta I Starego i Zygmunta Augusta. Wówczas gotycka budowla przeszła znaczącą przebudowę w stylu renesansowym, zyskując arkadowy dziedziniec, krużganki i reprezentacyjne skrzydła. Szczególną rolę odegrała tu królowa Bona Sforza, która w otoczeniu zamku założyła ogrody włoskie przy południowym skrzydle („ogrody królowej Bony”) i sprowadziła nowe warzywa oraz rośliny ozdobne, co mówi wiele o ówczesnej kulturze i prestiżu miejsca. W ten sposób zamek w Niepołomicach stał się królewską rezydencją, miejscem odpoczynku, zabawy i oficjalnych ceremonii.

Królewska siedziba i centrum wydarzeń

Bliskość Krakowa sprawiała, że Niepołomice bardzo często gościły koronowane głowy. Królowie, którzy często podróżowali między Krakowem a wschodnimi granicami kraju, chętnie zatrzymywali się w tutejszym zamku, traktując go jako miejsce odpoczynku i narad. W średniowieczu zamek stanowił scenę dla wydarzeń dworskich: zjazdów koronnych, sądów nadwornych czy nadawania przywilejów. Odbywały się tu sądy nadworne i wystawiono wiele ważnych dokumentów, co sprawiło, że miejscowość doczekała się przydomka „druga stolica Polski”.

Na zamku często zatrzymywały się poselstwa i reprezentacje polityczne. W 1419 roku odbył się tu zjazd książąt śląskich z udziałem króla Władysława II Jagiełły i królowej Elżbiety. W 1409 roku odbył się zjazd tuż po ogłoszeniu rozejmu w wojnie polsko-krzyżackiej, podczas którego toczył się proces przeciw Warcisławowi z Gortratowic, oskarżonemu o zdradę. W 1420 roku potwierdzono zgodę na małżeństwo Władysława Jagiełły ze szwagierką Zygmunta Luksemburskiego Ofką, choć do ślubu nigdy nie doszło.

Zamek w Niepołomicach służył również jako azyl od chorób zakaźnych, jakie często nawiedzały stołeczny Kraków. Tak było m.in. w 1527 roku, gdy dwór królewski z królową Boną i dziećmi schronił się w zamku w czasie panującej w Krakowie epidemii.

Pożar w 1550 roku i odbudowa

Niestety, w historii zamku nie brakowało nieszczęść. W roku 1550 w komnatach zamkowych wybuchł ogromny pożar, który doszczętnie zniszczył skrzydło wschodnie i północne zamku. Zamek w Niepołomicach był jednak na tyle cenną budowlą, że król Zygmunt August postanowił odbudować zgliszcza i przywrócić mu dawną świetność. Prace odbudowy i przebudowy prowadzono w latach 1551-1568 pod kierunkiem Tomasza Grzymały oraz artysty rzeźbiarza Santi Gucciego. Wtedy to powstał obecny kształt czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem. Dawna gotycka twierdza przeobraziła się w renesansowy, pełen antycznych odniesień budynek, a szczególnego uroku dodały murowane krużganki na piętrze zamku otaczające rozległy dziedziniec.

Burzliwe dzieje i upadek

Po pożarze i odbudowie, jeszcze zanim kosztowna inwestycja została ukończona, w 1563 roku starostwo niepołomickie przeszło w ręce Grzegorza Branickiego, a następnie jego syna Jana. Od końca XVI wieku zamek przechodził w ręce rodów szlacheckich, m.in. Curyłów, Branickich i Lubomirskich, którzy wprowadzali zmiany w jego wnętrzu. Przebudowano kominki, stropy oraz krużganki, nadając im wczesnobarokowego stylu w latach 1635-1637. "Mały Wawel" przyciągał także Stefana Batorego, choć stanowił głównie dla niego przystanek w drodze po grubego zwierza.

Potop szwedzki i zniszczenia

Kres świetności Niepołomic jako rezydencji wielkopańskiej przerwał najazd szwedzki w latach 1655-1657. Podczas potopu szwedzkiego zamek został znacznie zniszczony i ograbiony doszczętnie, a jego wnętrza zamieniono na magazyn żywności. Szwedzi zabrali niemal wszystko, od mebli i obrazów, przez wyroby rzemiosła artystycznego i tkaniny, po myśliwskie trofea. Pomimo szybkiej odbudowy przez starostę Aleksandra Lubomirskiego, był to kres świetności tej królewskiej budowli. W 1702 roku oddziały szwedzkie po raz kolejny weszły do Niepołomic, złupiły zamek, a zabudowania dworskie puściły z dymem.

Zamek pod panowaniem austriackim

Po śmierci Teofili Ludwiki Zasławskiej Ostrogskiej, ostatniej przedstawicielki rodu Lubomirskich, król August II Mocny w 1710 roku wcielił majątek niepołomicki na powrót do dóbr królewskich. Po jego śmierci w 1733 roku rezydencja zaczęła popadać w ruinę. W 1772 roku, na mocy I rozbioru Polski, miasto wraz z zamkiem przeszło pod panowanie Austrii. Austriacy zaadaptowali zamek na koszary wojskowe, rozebrali całe drugie piętro oraz wymurowali liczne zewnętrzne szkarpy w celu wzmocnienia popękanych ścian. Zachodnia elewacja uzyskała nowy klasycystyczny wystrój. W 1825 roku w zamku założono szpital wojskowy, który funkcjonował do 1856 roku. W drugiej połowie XIX wieku i do I wojny światowej zamek pełnił funkcje mieszkaniowe i magazynowe.

Od ruin do świetności: Dzieje najnowsze

W pierwszych latach XX wieku przeprowadzono pierwsze prace konserwatorskie, dzięki którym uratowano arkadowe krużganki. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości podjęto dalsze próby odnowienia zamku, jednakże z różnych przyczyn nie osiągnęły one zadowalających wyników. Podczas II wojny światowej nie doszło do większych zniszczeń w samej konstrukcji, choć przed nadejściem Armii Czerwonej Niemcy zdążyli wysadzić podziemny skład amunicji. W efekcie zostały całkowicie zniszczone sklepienia piwniczne, ale mury zewnętrzne pozostały w większości nienaruszone. Po jej zakończeniu wznowiono prace konserwatorskie.

Wraz z nastaniem nowej powojennej rzeczywistości w 1945 roku zamek przeznaczono na siedzibę wielu niepowiązanych ze sobą instytucji, takich jak miejcowe liceum, poczta, izba porodowa, łaźnia miejska, sala gimnastyczna, biblioteka, a także prywatne mieszkania. Ówczesny stan zamku najlepiej obrazuje fakt, że w latach 90. XX wieku wywieziono z jego piwnic prawie 150 ciężarówek śmieci!

W 1986 roku zamek wpisano do rejestru zabytków nieruchomych, a pięć lat później przeszedł na własność Gminy Niepołomice. Z inicjatywy gminy przystąpiono do kompleksowej renowacji w latach 1991-2007, dzięki której zamek odzyskał swój dawny blask. Prace objęły odnowienie krużganków wraz z dziedzińcem, częściową rekonstrukcję fasady zachodniej, wymianę dachu, gruntowny remont wnętrz i elewacji zewnętrznych, a także rewitalizację bezpośredniego otoczenia rezydencji. Dziś Zamek Królewski w Niepołomicach pełni wiele ról - jest nie tylko zabytkiem, ale centrum kultury i sztuki.

Współczesne oblicze Zamku Królewskiego

Obecnie w jego wnętrzach działa Muzeum Niepołomickie, które prezentuje m.in. wystawy malarstwa polskiego XIX wieku, ekspozycje przyrodnicze związane z łowiectwem, a także zbiór pamiątek związanych z dawną królewską siedzibą. Wiele obrazów pochodzi z depozytu Muzeum Narodowego w Krakowie, dzięki czemu można tu zobaczyć dzieła m.in. Matejki, Malczewskiego czy Kossaka. Wystawa Sztuki Polskiej, rozmieszczona w ośmiu zamkowych salach, składa się z ponad 150 eksponatów, w tym wielu nigdy wcześniej nieprezentowanych, co dało jej nieoficjalną nazwę „Dzieła Znane i Nieznane”.

Muzeum posiada również cenne zbiory parafialne, w tym królewskie i papieskie dokumenty z XIV wieku, szaty liturgiczne (najstarsza z końca XVI wieku) oraz dwie szkatuły będące relikwiarzami z kośćmi dziesięciu tysięcy umęczonych za wiarę kobiet, od których pochodzi nazwa parafii. Ekspozycja „Niepołomice w dawnych latach” opowiada historię miasta od I rozbioru Polski do II wojny światowej, prezentując dokumenty, obrazy, pocztówki, kroniki i fotografie. W gabinecie Włodzimierza Puchalskiego zgromadzono ponad 100 tysięcy negatywów, odbitek i notatek tego wybitnego fotografa przyrody, nazywanego prekursorem „bezkrwawych łowów”. Sale Łowieckie eksponują upolowane zwierzęta i ptaki z Puszczy Niepołomickiej oraz okazy z całego świata, nawiązując do łowieckich tradycji zamku.

Ponadto, część zamku przystosowano na hotel, centrum konferencyjne oraz restaurację. Zamek jest otwarty dla turystów od wtorku do niedzieli. Obiekt jest przystosowany dla osób z niepełnosprawnościami - posiada podjazdy i windę. Możliwe jest zwiedzanie indywidualne, a dla grup zorganizowanych (min. 15 osób) opcja zwiedzania z przewodnikiem, która może obejmować także podzamcze, rynek, kościół i park.

Ćwiczenia ratownicze w Zamku Królewskim

W Niepołomicach odbyły się ćwiczenia ratownicze pod hasłem „Pożar w zamku” w ramach Międzynarodowej Konferencji „Ochrona dóbr kultury na wypadek szczególnych zagrożeń”. W akcji uczestniczyło prawie 50 strażaków, policjanci, liczne wozy ratowniczo-gaśnicze oraz karetki pogotowia. Scenariusz zakładał pożar na skutek awarii instalacji elektrycznej w pomieszczeniach nad salami wystawienniczymi. Ogień rozprzestrzeniał się szybko, zajął dach i spowodował silne zadymienie, co wymusiło ewakuację ludzi i zabytkowych zbiorów. Ewakuacja ludzi oraz przewożenie muzealnych zbiorów w bezpieczne miejsce były najbardziej widowiskowymi elementami ćwiczeń, które pokazywano na telebimie przed zabytkiem. Ćwiczenia te podkreślają, jak trudnymi obiektami z ratowniczego punktu widzenia są zabytki, dlatego są tam organizowane stosunkowo często.

Kalendarium dziejów Zamku Królewskiego w Niepołomicach

• ok. 1340-1349: Rozpoczęcie budowy zamku z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego.
• połowa XIV w.: Zamek wzniesiony jako rezydencja obronna i myśliwska z trzema wieżami i murami kurtynowymi.
• 24-26 listopada 1419: W zamku odbył się zjazd książąt śląskich przy udziale króla Władysława II Jagiełło i królowej Elżbiety.
• 1527: W czasie epidemii w Krakowie dwór królewski schronił się w zamku.
• 1550: Wielki pożar zniszczył skrzydło wschodnie i północne zamku.
• ok. 1530-1560: Przebudowa wczesnorenesansowa za czasów króla Zygmunta I Starego; nadanie zamkowi formy czworoboku z dziedzińcem.
• 1551-1568: Prace odbudowy i przebudowy pod kierunkiem Tomasza Grzymały i rzeźbiarza Santi Gucciego za panowania króla Zygmunta II Augusta.
• koniec XVI w.: Przejście zamku w ręce rodów szlacheckich - m.in. Curyłów, Branickich, Lubomirskich.
• 1635-1637: Przebudowa krużganków na styl wczesnobarokowy.
• 1655: Podczas potopu szwedzkiego zamek użyto jako magazynu żywności, zniszczono kościół, miasto zostało złupione.
• 1772: Po I rozbiorze Polski zamek wraz z miastem przeszedł pod panowanie Austrii.
• XVIII/XIX w.: Austriacy zmienili przeznaczenie zamku na koszary; rozebrali drugie piętro i wzmocnili mury przyporami.
• II poł. XIX w.: Zamek pełnił funkcje mieszkaniowe i magazynowe.
• 1986: Zamek wpisany do rejestru zabytków nieruchomych.
• 1991: Zamek przeszedł na własność Gminy Niepołomice i rozpoczęto kompleksową renowację.
• 2007: Zakończenie większych prac remontowych, po których zamek odzyskał dawną świetność.

Legendy i opowieści zamkowe

Zamek w Niepołomicach kryje wiele fascynujących historii i tajemnic, które nie zawsze znajdziemy w podręcznikach.

Nieszczęśliwe polowanie królowej Bony

Pewnego dnia król Zygmunt I Stary przywiózł ze sobą do Niepołomic ciężarną królową Bonę, by wraz z dworem wybrać się na polowanie w puszczy. W trakcie polowania niedźwiedź zaatakował królową, a jej koń w panice zrzucił ją z siodła. Upadek doprowadził do poronienia syna, a miejsce tragedii nazwano „Poszyną” (mówiąc, że królowa pojechała tam „po syna”). Według kronikarzy wśród dworzan był także Stańczyk - słynny błazen króla. Na dziedzińcu zamku dziś można zauważyć rzeźbę Stańczyka siedzącego na ławce - symboliczne nawiązanie do tej legendy i do królewskiej przygody.

Kazimierz Wielki incognito

Kazimierz Wielki nie był typowym władcą - lubił wiedzieć, jak żyją jego poddani. Pewnej nocy, przebrany w chłopską siermięgę, ruszył w głąb Puszczy Niepołomickiej. Zmęczony i głodny zapukał do małej chaty na skraju lasu. Biedny gospodarz wpuścił nieznajomego, nakarmił go i dał mu nocleg. W rozmowie wspomniał, że właśnie urodził mu się dziesiąty syn, ale nie ma dla niego ojca chrzestnego. Wędrowiec zgodził się pomóc - i dotrzymał słowa. Dwa tygodnie później pod chatę przybył królewski orszak, a w jego środku sam król Kazimierz. Ochrzcił dziecko, dał rodzinie sakiewkę dukatów i ziemię. Mówią, że odtąd życie chłopa odmieniło się na zawsze. Dziś o tej legendzie przypomina pomnik przy zamku, gdzie król stoi obok małego chłopca o imieniu Kazimierz.

Niepołomicki Czakram

Dawno temu król Kazimierz Wielki, budując zamek w Niepołomicach, postanowił przenieść do niego odrobinę wawelskiej magii. Z kaplicy Gereona na Wawelu kazał przywieźć fragment skały i wmurować go w fundamenty nowej rezydencji. Mówiono, że kamień ten ma niezwykłą moc - chroni ludzi, dodaje sił i przynosi spokój. Przez stulecia przetrwał w zamkowych piwnicach, a dziś radiesteci twierdzą, że naprawdę bije z niego dobra energia. Niektórzy, stojąc na dziedzińcu, mówią, że czują ciepło w sercu - to podobno właśnie moc niepołomickiego czakramu, który czuwa nad każdym, kto odwiedza zamek.

tags: #niepolomice #zamek #pozar