15 kwietnia 2019 roku świat obiegła wiadomość o pożarze, który strawił część gotyckiej Katedry Notre Dame w Paryżu - jednego z najbardziej rozpoznawalnych symboli Francji i światowego dziedzictwa UNESCO. Wydarzenie to wywołało ogromne poruszenie na całym świecie, ale jednocześnie uruchomiło bezprecedensową falę solidarności i działań na rzecz jej odbudowy.
Wybuch pożaru i akcja ratunkowa
Pożar wybuchł 15 kwietnia 2019 roku na rusztowaniu zamontowanym na dachu katedry Notre Dame, tuż przed godziną 17:00 czasu lokalnego. Pierwszy alarm pożarowy rozległ się o 18:20, a katedra została ewakuowana w ciągu kilku minut. Drugi alarm zabrzmiał 20 minut później. W płomieniach stanął fragment dachu, a krótko przed godziną 20:00 zawaliła się remontowana iglica, zbudowana w XIX wieku według projektu Eugene’a Viollet-le-Duca.
W akcji gaszenia wzięło udział około 400 strażaków, którym udało się opanować ogień do około godziny 4:00 nad ranem następnego dnia. Tysiące paryżan gromadziło się wokół płonącej katedry, modląc się o jej uratowanie. Minister kultury Francji Franck Riester poinformował, że strażacy, którzy weszli do płonącej świątyni, zdołali wynieść wiele z przechowywanych tam skarbów.
Skala zniszczeń i ocalone skarby
Zastępca mera Paryża Emmanuel Gregoire ocenił, że pożar spowodował "kolosalne szkody". Spłonął dach nad transeptem i długą nawą główną. Całkowicie zniszczone zostało dębowe obelkowanie dachu świątyni z XIII wieku, nazywane "lasem Notre Dame", do którego budowy wykorzystano 1300 dębów. Ogień naruszył również słynne rozety i witraże.
Ocalone relikwie i posągi
Pomimo rozległych zniszczeń, wiele bezcennych relikwii i elementów architektonicznych udało się uratować:
- Z pożaru ocalały relikwie Męki Pańskiej, ponieważ ogień nie dotarł do katedralnego skarbca, gdzie są przechowywane.
- Uratowano tunikę św. Ludwika, króla Francji, oraz cenne kielichy mszalne.
- Ogromne posągi - 12 apostołów i 4 ewangelistów - które zajmowały miejsce wokół iglicy Notre Dame, również ocalały. Na początku kwietnia, w ramach remontu iglicy, 3-metrowe rzeźby (umieszczone na katedrze w 1860 roku, każda ważąca 250 kg) zostały usunięte, co pozwoliło im przetrwać pożar. W czasie katastrofy znajdowały się w warsztacie w Marsac-sur-Isle.
- Odnalazł się relikwiarz z iglicy katedry. Wewnątrz spatynowanego miedzianego koguta, symbolu zaparcia się św. Piotra, ocalały relikwie patronki Paryża św. Genowefy, patrona Francji św. Dionizego i fragment korony z cierni. Relikwiarz, który przetrwał zawalenie się prawie 100-metrowej iglicy i wysoką temperaturę, ma zostać zbadany w celu ustalenia, czy zachował się w całości.
Ocalona została także fasada zachodnia (główna) katedry.
Dochodzenie w sprawie przyczyn pożaru
Prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie pożaru, które według szefa paryskiej prokuratury Remy'ego Heitza, będzie długie i skomplikowane, z udziałem 50 osób. Od początku główną hipotezą jest przypadkowe zaprószenie ognia lub zwarcie instalacji elektrycznej. Pojawiły się również doniesienia, że przyczyną pożaru mogła być iskra ze spawarki, która mogła tlić się niewidocznie przez wiele godzin przed wybuchem płomieni.
Ustalono, że podczas remontu iglicy w kwietniu 2019 roku, doszło do pewnych naruszeń, np. robotnicy na budowie palili papierosy mimo zakazu. W raporcie wskazano również brak odpowiednich zabezpieczeń i systemu przeciwdziałania rozprzestrzenianiu się ognia. Śledztwo zbliża się do końca; ostatnią wizytę na miejscu ekipa złożona z sędziego śledczego, brygady kryminalnej i ekspertów złożyła 6 marca 2024 roku. Ma zostać sporządzona wizualizacja 3D przedstawiająca sposób rozprzestrzeniania się płomieni.
Odbudowa: wyzwania i wsparcie
Prezydent Francji Emmanuel Macron zapowiedział odbudowę katedry Notre Dame i poprosił o wsparcie społeczność międzynarodową. Koszt odbudowy, choć trudny do oszacowania na wczesnym etapie, niewątpliwie wyniesie setki milionów euro. Eksperci, tacy jak dr Mariusz Klarecki z Uniwersytetu Warszawskiego, wskazują, że odbudowa może potrwać kilkanaście lat, a największym wyzwaniem będzie odtworzenie dachu złożonego z 1300 dębowych krokwi i belek oraz znalezienie specjalistów do tak skomplikowanych zadań.
Nie minęło nawet 24 godziny od katastrofy, a deklaracje pomocy i wpłaty zaczęły płynąć z całego świata. Dotychczas zaoferowano fundusze na poziomie ponad 700 milionów euro. Francuski miliarder Bernard Arnault i jego grupa LVMH oraz Francuska grupa L'Oreal wraz z rodziną Bettencourt Meyer i fundacją Bettencourt-Schueller zapowiedzieli przekazanie po 200 milionów euro. Firma Holding Artemis, należąca do rodziny Pinault, przeznaczy 100 milionów euro, a region paryski uruchomił 10 milionów euro pomocy w nagłych wypadkach.
Proces odbudowy podzielono na dwie fazy: fazę zabezpieczania (trwającą od 16 kwietnia 2019 do końca lata 2021) z budżetem 165 milionów euro oraz fazę rzeczywistej rekonstrukcji. W ciągu dwóch lat usunięto uszkodzone części konstrukcji, zabezpieczono elementy przed zawaleniem, oprzyrządowano budynek rusztowaniami oraz przeprowadzono inwentaryzację i konserwację wnętrza. Od września 2020 roku prowadzone są badania nad oczyszczeniem i renowacją kaplic. Wybrano już tysiąc kilkusetletnich dębów z Francji, które posłużą do renowacji iglicy, ram transeptu i przyległych przęseł. W trakcie odbudowy katedra została wyposażona w unikalny system przeciwpożarowy z urządzeniami rozpylającymi wodę rozmieszczonymi na dachu i w iglicy.
Historia i znaczenie Katedry Notre Dame
Gotycka archikatedra Notre Dame, której nazwa oznacza Naszą Panią i odnosi się do Marii, Matki Bożej, jest jednym z głównych symboli Paryża. Jej budowa trwała niemal 180 lat (1163-1345). Przez wieki była świadkiem wielu kluczowych wydarzeń historycznych:
- Spod jej murów w średniowieczu wyruszały wyprawy krzyżowe.
- We wnętrzu odbył się proces rehabilitacyjny Joanny d’Arc.
- W 1804 roku Napoleon Bonaparte koronował się w niej na Cesarza Francuzów.
- Przetrwała zbezczeszczenie i dewastację podczas powstania hugenotów w XVII wieku oraz rewolucji francuskiej (1789-1799), kiedy to m.in. rozbito posągi Królów Judy (odnalezione po niemal 200 latach głowy są dziś cennymi dziełami rzeźby architektonicznej). W czasach rewolucji katedrę przemianowano na "Świątynię Rozumu", a w 1794 roku urządzono w niej magazyn.
- W obecności generała Charles'a De Gaulle’a 26 sierpnia 1944 roku celebrowano tu mszę dziękczynną po wyzwoleniu Paryża spod niemieckiej okupacji.
- Celebrowano tu pogrzeby marszałków Francji i Polski, a także prezydentów Francji.
Katedra, jako własność laickiego państwa francuskiego, podlegała bieżącym remontom. Już wcześniej wymagała gruntownej restauracji ze względu na przeciekające dachy, zagrożone łęki odporowe, rozpadające się pinakle i słynne rzygacze. Dwa lata przed pożarem koszt niezbędnych remontów oszacowano na 100 milionów euro, a ratowanie kamiennych murów niszczejących z powodu zanieczyszczeń powietrza na 150 milionów euro w ciągu 20 lat.
Katedra Notre Dame została w 1991 roku zaliczona przez UNESCO do „światowego dziedzictwa ludzkości”. Była najbardziej odwiedzanym miejscem w Europie, rocznie przyciągając 12 do 14 milionów osób. Dziedziniec przed katedrą nosi imię św. Jana Pawła II.
Notre Dame w kulturze cyfrowej: Wirtualne repliki w Minecraft
Pożar Katedry Notre Dame wywołał ogromne poruszenie również w świecie cyfrowym, inspirując graczy do tworzenia wirtualnych replik. Niezmierzony wirtualny świat gry Minecraft, charakteryzujący się kreatywnymi możliwościami i brakiem konkretnego celu, stał się prawdziwym rajem dla budowniczych. Gracze, nie mierząc czasu, zatapiają się w grze, dopieszczając każdy szczegół swojego projektu, a ogranicza ich tylko własna wyobraźnia. Wśród spektakularnych budowli stworzonych w Minecraft, obok replik World Trade Center czy Koloseum, powstała również wierna kopia Katedry Notre Dame. To cyfrowy hołd i wyraz pamięci o ikonicznej świątyni, dostępny dla każdego bez pośpiechu, w jego własnym, wirtualnym świecie.
