Obowiązek składania oświadczeń majątkowych przez funkcjonariuszy publicznych, w tym strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP), jest kluczowym elementem systemu transparentności i przeciwdziałania korupcji. Regulacje prawne w tym zakresie określają, kto, kiedy i w jakim zakresie musi ujawniać swój stan majątkowy.
Podstawa Prawna Obowiązku Składania Oświadczeń Majątkowych
Zgodnie z art. 57a ust. 6-12 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2022 r. poz. 1969, z 2023 r. poz. 240, 347, 641 i 1088), strażak jest obowiązany złożyć oświadczenie o swoim stanie majątkowym. Podstawą prawną do wydania szczegółowych przepisów wykonawczych jest art. 57a ust. 12 tej ustawy.
Kluczowym aktem wykonawczym jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 28 lipca 2023 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie oświadczeń o stanie majątkowym strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Historycznie, obowiązek ten regulowało Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 25 lutego 2008 r. w sprawie trybu postępowania w sprawach oświadczeń o stanie majątkowym strażaków Państwowej Straży Pożarnej oraz wzoru oświadczenia o stanie majątkowym osób pełniących funkcje organów Państwowej Straży Pożarnej, które weszło w życie 22 marca 2008 roku i utraciło moc z dniem 1 października 2021 roku.
Zakres i Treść Oświadczenia Majątkowego
Oświadczenie o stanie majątkowym strażaka powinno zawierać szczegółowe informacje, w tym o majątku objętym małżeńską wspólnością majątkową. Wzór oświadczenia, zwłaszcza w punkcie 6, zawiera zapis o dochodach strażaka i jego współmałżonka. W oświadczeniu należy uwzględnić informacje o:
- źródłach i wysokości uzyskanych przychodów,
- posiadanych zasobach pieniężnych,
- nieruchomościach,
- uczestnictwie w spółkach cywilnych lub spółkach prawa handlowego, w tym o posiadanych udziałach lub akcjach w tych spółkach,
- mieniu nabytym od Skarbu Państwa, innej państwowej osoby prawnej, gminy, związku międzygminnego, powiatu, związku powiatów, związku powiatowo-gminnego lub związku metropolitalnego, które podlegało zbyciu w drodze przetargu,
- mieniu ruchomym,
- innych prawach majątkowych,
- zobowiązaniach pieniężnych.
Obowiązek podania dochodów współmałżonka, objętego małżeńską wspólnością majątkową, jest wymogiem wynikającym wprost z art. 57a ustawy o PSP. Jest on uzasadniony potrzebą kompleksowej analizy stanu majątku małżeństwa, co pozwala na kontrolowanie wzrostu wartości majątku oraz zobowiązań.
Kiedy Strażak Składa Oświadczenie?
Strażak jest obowiązany złożyć oświadczenie o swoim stanie majątkowym w kilku określonych sytuacjach:
- przy nawiązywaniu stosunku służbowego,
- przy rozwiązywaniu stosunku służbowego,
- corocznie,
- na żądanie przełożonego uprawnionego do mianowania lub powołania.
W praktyce, obowiązek corocznego składania oświadczeń majątkowych bywał przedmiotem dyskusji. Pierwotnie rozporządzenie wykonawcze z 2008 r. określało wzór oświadczenia jedynie dla osób pełniących funkcje organów Państwowej Straży Pożarnej (komendantów). Doprowadziło to do wątpliwości, czy "zwykły" strażak ma obowiązek corocznego składania oświadczenia majątkowego, zwłaszcza w obliczu braku wzoru dedykowanego dla wszystkich funkcjonariuszy. Niemniej jednak, ustawa jasno wskazuje na coroczny charakter tego obowiązku.
Ewolucja Przepisów i Kontrowersje Wokół Wzoru Oświadczenia
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 25 lutego 2008 r. w Dzienniku Ustaw nr 39, poz. 231, określało tryb postępowania w sprawach oświadczeń majątkowych oraz wzór oświadczenia dla organów PSP. Wzór ten, dotyczący osób pełniących funkcje organów PSP, był obszerniejszy (5 stron), natomiast dla pozostałych strażaków przewidziano wersję skróconą (2 strony). Ta różnica w formalnym wzorcu budziła pytania, czy wszystkie regulacje dotyczą każdego strażaka w równym stopniu.
Debata dotyczyła zakresu podmiotowego obowiązku składania oświadczeń. Z jednej strony argumentowano, że rozporządzenie dotyczy wszystkich strażaków, lecz wzór oświadczenia odnosi się tylko do organów, ze względu na delegację ustawową dla Ministra SWiA. Z drugiej strony wskazywano, że dopóki nie zostanie opublikowane rozporządzenie szczegółowo ustalające zasady składania oświadczeń przez wszystkich strażaków, a nie tylko organy, oraz dedykowany wzór, istnieje niejasność prawna.
Rzecznik praw obywatelskich odmówił prezydentowi. "Byłoby mi niezręcznie"
Cel i Skuteczność Obowiązku Składania Oświadczeń
Celem wprowadzenia obowiązku składania oświadczeń majątkowych jest zwiększenie transparentności i zapobieganie korupcji w służbach publicznych. Jak wynika z druku sejmowego 2115 z 31 sierpnia 2007 r., projekt miał na celu ujednolicenie przepisów we wszystkich służbach mundurowych, ponieważ obowiązek ten dotyczył już policjantów i funkcjonariuszy Straży Granicznej. Mimo zastrzeżeń zgłoszonych przez Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych (OPZZ) dotyczących objęcia przepisami antykorupcyjnymi wszystkich strażaków, uwaga ta nie została uwzględniona, a kwestia ta była uzgadniana ze strażackimi związkami zawodowymi.
Niemniej jednak, pojawiają się pytania o faktyczną skuteczność tego rozwiązania, zwłaszcza w odniesieniu do strażaków niepełniących funkcji kierowniczych, którzy nie mają bezpośredniego kontaktu z przetargami czy uzgodnieniami. Podnoszone są wątpliwości dotyczące bardziej szczegółowego charakteru oświadczeń strażaków w porównaniu do innych grup zawodowych, takich jak policjanci, posłowie czy żołnierze. Krytycy wskazują, że efekt składania i publikowania oświadczeń majątkowych bywa niewielki, a ich wypełnianie może pozostawiać wiele możliwości ukrycia stanu posiadania. Podkreślana jest również kwestia obciążeń administracyjnych i kosztów związanych z przetwarzaniem i archiwizacją dziesiątek tysięcy oświadczeń rocznie.
Weryfikacja i Przechowywanie Oświadczeń
Ważnym aspektem systemu jest weryfikacja składanych oświadczeń. Ustawa o PSP przewiduje zamieszczanie tych oświadczeń w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP). Pytania pojawiają się odnośnie do zasad weryfikacji, kto i w jakich okolicznościach może otworzyć zamkniętą kopertę z oświadczeniem oraz jakiego rodzaju analiza jest przeprowadzana w odniesieniu do zawartych w nich danych. Wzrost stosów dokumentacji i konieczność ich przechowywania w odpowiednich warunkach stanowią dodatkowe wyzwanie logistyczne i finansowe.