Pożary lasów stanowią poważne zagrożenie dla ekosystemów leśnych, gospodarki i środowiska. Ich powstawanie i rozprzestrzenianie się zależy od wielu czynników, w tym od warunków pogodowych i działalności człowieka. Skuteczna walka z tym żywiołem wymaga precyzyjnej klasyfikacji i zrozumienia dynamiki pożarów.
Zagrożenie Pożarowe Lasu w Polsce
Podatność lasów na pożar zależy przede wszystkim od warunków pogodowych. Brak opadów deszczu, niska wilgotność powietrza, zmienny wiatr, małe zachmurzenie oraz dość wysoka temperatura tworzą niesprzyjającą pogodę pożarową. Wpływają one na wilgotność ściółki, której spadek poniżej 28% znacznie zwiększa podatność na zapalenie ściółki. Las jest doskonałym materiałem palnym.
Największe zagrożenie pożarowe na obszarach leśnych powodowane jest przez osoby korzystające z letniego wypoczynku oraz przez osoby zbierające owoce runa leśnego. Zagrożenie pożarowe lasów jest związane z nagminnym naruszaniem przepisów przeciwpożarowych, a przede wszystkim z używaniem ognia otwartego w lasach, to jest paleniem papierosów, ognisk, użytkowaniem grilli, w miejscach do tego nieprzeznaczonych. Umyślne podpalenia, wczesnowiosenne wypalanie roślinności oraz nieostrożność ludzi to tylko niektóre przyczyny pojawienia się ognia w lesie.
Większość pożarów występuje przy najwyższym III stopniu zagrożenia pożarowego lasu. Z reguły mają one charakter powierzchniowy, pali się poszycie leśne, zarośla i pojedyncze drzewa. Mapa zagrożenia pożarowego lasu, opracowywana przez Laboratorium Ochrony Przeciwpożarowej Lasu, prezentuje, że na przeważającym obszarze Polski występuje III stopień zagrożenia. Prognoza zagrożenia pożarowego jest opracowywana codziennie w okresie od 1 marca do 30 września. Na terenie prawie całego kraju bywa duże zagrożenie pożarowe w lasach, a jedynie w wybranych regionach na północy kraju (m.in. północna i wschodnia część województwa pomorskiego, pas od zachodu po północny wschód w woj. warmińsko-mazurskim, większość woj. podlaskiego - poza zachodem przy granicy z Mazowszem i północno-wschodnia część woj.) zagrożenie określa się jako średnie.
Zakazy Wstępu do Lasu
W przypadku utrzymującego się katastrofalnego zagrożenia pożarami, występującego najczęściej w okresie wakacyjnym, wprowadzane są okresowe zakazy wstępu do lasu. Podstawą do wprowadzenia zakazu są określane codziennie prognozy zagrożenia pożarowego lasu. Nadleśniczy lub dyrektor parku narodowego wprowadza zakaz wstępu do lasu w przypadku wystąpienia 5-dniowego okresu, w którym wilgotność ściółki mierzona o godz. 9.00 jest niższa od 10%.
Strażacy apelują o przestrzeganie podstawowych zasad: zachowanie zdrowego rozsądku podczas pobytu w lesie, niepalenie papierosów oraz zakaz rozpalania ognisk i grillowania w lesie. W lasach i na terenach śródleśnych, na obszarze łąk, torfowisk i wrzosowisk, jak również w odległości do 100 m od granicy lasu zabronione jest rozniecanie ognia poza miejscami wyznaczonymi, wypalanie wierzchniej warstwy gleby i pozostałości roślinnych, palenie tytoniu, z wyjątkiem dróg utwardzonych i miejsc wyznaczonych do pobytu ludzi. W parkach narodowych można poruszać się tylko po wyznaczonych szlakach, a także nie należy wchodzić na uprawy leśne i do młodników o wysokości do 3 m.
Klasyfikacja Pożarów Lasu
Definicja UE
Według definicji obowiązującej w Unii Europejskiej, pożar lasu oznacza pożar, który powstaje i rozprzestrzenia się na las i inne obszary zalesione, lub który powstaje na innym terenie i rozprzestrzenia się na las i inne obszary zalesione.
Polska Klasyfikacja
W Polsce klasyfikacja pożarów lasu (terenu) jest oparta wyłącznie na ich powierzchni (pożar mały, średni etc.). Wstępnie jest ona określana w trakcie rozwoju pożaru oraz akcji ratowniczo-gaśniczej. Obecna zero-jedynkowa klasyfikacja pożarów, wprowadzona do naszej praktyki i obowiązującej statystyki, nie zawiera danych, które mogłyby stanowić bazę bardzo przydatnych informacji przy sporządzaniu planów ratowniczych oraz planowaniu akcji.
Wprowadzony w 2012 r. obowiązek sporządzania w PGL LP analizy pożarów lasu, które objęły powierzchnię powyżej 10 ha, to początek dobrych praktyk w tym zakresie. Obiektywnie sporządzona analiza, oparta na danych nadleśnictwa i komendy powiatowej PSP, będzie podstawą do wyciągania prawidłowych wniosków na przyszłość.
Hiszpański System Klasyfikacji
Godna polecenia jest klasyfikacja (definicja) pożarów obowiązująca w Hiszpanii. Tamtejsze pożary leśne klasyfikowane są według poziomu ich dotkliwości i innych zagrożeń, uwzględniając dane warunki topograficzne terenu, charakterystykę pożarową zagrożonych obszarów leśnych, przeważające warunki meteorologiczne (wiatr, temperatury, wilgotność względna) oraz istniejącą infrastrukturę przeciwpożarową (zapory ogniowe, drogi, rezerwy i punkty poboru wody itp.). Elementy te stanowią podstawową część planu operacyjnego dla danego rejonu i zawierają również potencjalną skalę dotkliwości pożaru leśnego.
Na potrzeby sporządzania planów działań ratowniczo-gaśniczych, Hiszpania przygotowała specjalne definicje oparte na poziomach tzw. potencjalnej dotkliwości (powagi) ewentualnego pożaru lasu (terenu):
- Pożar typ 0 (zagrożenie poziom 0) - odnosi się do pożarów, które mogą być kontrolowane przez własne środki gaszące autonomicznej jednostki terytorialnej (odpowiednika naszego powiatu) i które nawet w obliczu najbardziej niekorzystnego rozwoju nie będą stanowiły zagrożenia dla ludzi niezwiązanych z gaszeniem tych pożarów ani dla innych dóbr odrębnych od dóbr leśnych.
- Pożar typ 1 (zagrożenie poziom 1) - odnosi się do pożarów, które mogą być kontrolowane przez własne środki gaszące autonomicznej jednostki terytorialnej, jeśli przewiduje się w trakcie ich rozwoju potrzebę zastosowania środków służących ochronie osób i mienia zagrożonych ogniem.
- Pożar typ 2 (zagrożenie poziom 2) - odnosi się do pożarów, w których gaszeniu decyzją władz autonomicznej jednostki terytorialnej uczestniczą dodatkowe siły i środki nieprzypisane w planie działań ratowniczo-gaśniczych oraz mogą zachodzić sytuacje awaryjne o znaczeniu regionalnym (np. zagrożenie dla ważnych obiektów). Jednoczesne występowanie kilku pożarów typu 1 może być podstawą do ogłoszenia stopnia zagrożenia poziomu 2.
- Pożar typ 3 (zagrożenie poziom 3) - pożar o znaczeniu narodowym, określany jako taki przez ministra spraw wewnętrznych na podstawie art. 9 ustawy o ochronie cywilnej.
Początkowa ocena powagi pożaru (rzeczywistej lub potencjalnej) na poziomach 0, 1 i 2 jest dokonywana przez odpowiednie organy na poziomie powiatu i regionu, i może przeobrażać się w miarę rozwoju pożaru, zmian warunków meteorologicznych lub innych okoliczności.
Elementy i Orientacja Pożaru
Prawidłowy opis elementów pożaru lasu, upraw rolniczych czy nieużytków jest kluczowy dla efektywnej akcji gaśniczej. Konieczność stosowania przez wszystkich uczestników akcji jednakowych nazw elementów pożaru nie wymaga uzasadniania. Niemniej jednak, pojawiają się rozbieżności zarówno w dostępnej literaturze pożarniczej, jak i w stanowisku prezentowanym przez osoby funkcyjne Państwowej Straży Pożarnej i Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe (widoczne ostatnio na szkoleniach pełnomocników nadleśniczego). Dotyczą one szczególnie zasad określania boków (skrzydeł) terenu pożaru.
Elementami składowymi rozwiniętego pożaru są: front (czoło), boki (skrzydła, flanki) i tył. Skrzydła pożaru to linie ograniczające teren pożaru z boków. Prawe i lewe skrzydło pożaru odróżnia się, stojąc twarzą do frontu pożaru. Orientacji terenu pożaru lasu dokonuje się zgodnie z kierunkiem panującego wiatru, który najczęściej jest zgodny z kierunkiem rozprzestrzeniania się pożaru lasu. Skrzydła pożaru lasu, zwane czasami bokami pożaru lasu (prawe i lewe), to linie spalania zazwyczaj równoległe do kierunku panującego wiatru. Określenia prawego i lewego skrzydła pożaru lasu, frontu i tyłu pożaru lasu dokonuje się, stając przodem do frontu pożaru lasu, a tyłem do tyłu pożaru lasu. Wówczas prawe skrzydło pożaru lasu będzie po naszej prawej stronie, a lewe po lewej naszej stronie (J. Zarzycki, Bezpieczeństwo pożarowe lasów, SGSP, Warszawa 2016).
Rozbieżności w definiowaniu skrzydeł pożaru wynikają z przyjęcia w taktyce walki z pożarami lasu terminologii wojskowej. Należy mieć świadomość, że czym innym jest określanie stron działań gaśniczo-ratowniczych, a czym innym teren pożaru objęty tymi działaniami. Przyjęta taktyka działań gaśniczych może być realizowana poprzez gaszenie pożaru od tyłu, z boku lub od czoła. Wówczas strony działań gaśniczych będą określone w zależności od przyjętego zamiaru taktycznego, a nie od stron pożaru. W przypadku udziału lotnictwa w gaszeniu pożarów lasu, skrzydła (boki) pożaru dla tych sił określa się zgodnie z kierunkiem rozwoju żywiołu. Wlot w rejon pożaru z kierunkiem wiatru zapewnia pilotowi dobrą widoczność, a przy zrzucie środków gaśniczych - większą ich skuteczność (długość plamy gaśniczej).
Skutki Pożarów Lasu
O ile wiedza, że pożary lasu to olbrzymie szkody gospodarcze, jest powszechna, o tyle świadomość, że żywioł powoduje znacznie dotkliwsze szkody ekologiczne - jest znikoma. Tymczasem emisja produktów spalania (szkodliwych gazów i cząstek) podczas pożaru lasu zanieczyszcza powietrze i przyczynia się do pogorszenia warunków życiowych na Ziemi, a także do wzrostu efektu cieplarnianego.
Szkody Ekologiczne i Emisja Zanieczyszczeń
Emisja produktów spalania w wyniku pożarów lasów borealnych i terenów niezagospodarowanych stanowi 3-5% ogólnej rocznej wartości światowej emisji tych produktów (Goldammer et Furayev 1996). Przyczynia się ona nie tylko do nasilenia efektu cieplarnianego i kwaśnych opadów atmosferycznych, lecz także do uwalniania cząsteczek dymu, które tworzą ośrodki kondensacji chmur. Powoduje to odbijanie promieniowania słonecznego padającego na Ziemię i bardzo silne miejscowe ulewy. Podczas spalania biomasy roślinnej uwalniany jest przede wszystkim węgiel, którego udział w produktach spalania wynosi około 45%: w większości w postaci dwutlenku węgla (CO2), a częściowo tlenku węgla (CO). Podczas pożarów podpowierzchniowych charakteryzujących się występowaniem długotrwałych procesów tlenia uwalniane są metan (CH4) i inne węglowodory oraz kwasy organiczne (Goldammer J.G., Prüter J. und Page H. 1997).
Łączna wielkość emisji wskutek pożarów lasu i terenów niezagospodarowanych (w tys. ton) przedstawia się następująco (dane z Tabeli 2, brak danych w tekście źródłowym).
Każda poprawa systemu ochrony przeciwpożarowej lasów i efektywności działań gaśniczych wpływa na ograniczanie ujemnych skutków zmian klimatu.
Ocena Strat Popożarowych
Określenie rozmiaru strat popożarowych w lasach jest trudne, ale niezbędne - choćby do oceny efektywności ekonomicznej nakładów ponoszonych na zapobieganie pożarom i ich gaszenie. Informacje o wielkości strat powinny być przekazywane społeczeństwu, zwłaszcza te o utraconych pozaprodukcyjnych funkcjach lasu (np. zmiana krajobrazu, brak płodów runa leśnego itp.). Obecnie Instytut Badawczy Leśnictwa pracuje nad stworzeniem wskaźników wyceny strat popożarowych na gruntach leśnych. Można więc mieć nadzieję, że po wielu latach zastoju zostaną wprowadzone stosowne regulacje prawne. Wykazywane obecnie straty popożarowe są bardzo zaniżone - te podawane w oficjalnej statystyce są około sześciu razy mniejsze od rzeczywistych.
Systemy Monitoringu i Zapobiegania
EFFIS - Europejski System Informacji o Pożarach Lasów
EFFIS (Europejski System Informacji o Pożarach Lasów) to projekt utworzony w ramach programu Unii Europejskiej Forest Focus. Został wdrożony i jest dostępny w internecie. EFFIS zajmuje się pożarami lasów w Europie wszechstronnie - od oceny poziomów zagrożenia (tzw. stadiów przedpożarowych) do popożarowych. Dzięki temu pomaga w zapobieganiu pożarom, uzyskiwaniu gotowości do działań, zwalczaniu pożarów oraz w ocenie skutków popożarowych. Poza platformą internetową EFFIS utrzymuje ogromną bazę danych na temat pożarów w Unii Europejskiej, a co roku publikuje raporty na temat pożarów lasów w Europie.
W okresie głównego sezonu pożarowego w Europie Południowej (od czerwca do września) publikuje mapy z przewidywanym zagrożeniem pożarowym, które są codziennie wysyłane drogą elektroniczną do służb leśnych i ochrony przeciwpożarowej (obrony cywilnej) w Unii Europejskiej. Dodatkowo zespół EFFIS we Wspólnym Centrum Badawczym odpowiada za przygotowanie specyficznych oszacowań w sytuacji największych pożarów lasów w Unii Europejskiej. EFFIS stanowi dopełnienie systemów krajowych i regionalnych różnych państw, co zapewnia spójne informacje niezbędne w przypadku międzynarodowej współpracy przy zapobieganiu i zwalczaniu pożarów lasów, szczególnie w obliczu pożarów transgranicznych. EFFIS jest otwarty (dostępny) dla wszystkich państw europejskich.
Polskie Systemy Monitoringu
Przykładem skutecznego monitoringu jest Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych (RDLP) w Szczecinie. Obszar RDLP w Szczecinie monitorowany jest przez system 37 kamer telewizji użytkowej HD umocowanych na 32-60 m masztach oraz 19 dostrzegalni przeciwpożarowych. Łączność prowadzona jest przy użyciu 102 stacji bazowych łączności bezprzewodowej, 581 stacji ruchomych, 417 telefonów stacjonarnych oraz 1421 telefonów komórkowych. W ramach projektu pn. "Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu - zapobieganie, przeciwdziałanie oraz ograniczanie skutków zagrożeń związanych z pożarami lasów" współfinansowanego ze środków POIiŚ, zakupiono również wysokociśnieniowe moduły gaśnicze. Dodatkowo, w 2011 roku zakupiono 2 pojazdy Toyota Hilux przy współfinansowaniu ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, a w 2014 roku - 1 pojazd z dofinansowaniem ze środków RPO woj.
Statystyki i Ćwiczenia w Zakresie Pożarów Leśnych
Przykłady Regionalne i Krajowe
W 2018 roku na terenie RDLP w Szczecinie powstały 424 pożary lasu na powierzchni 53,66 ha, w tym 7 pożarów (o łącznej powierzchni 0,17 ha), które miały miejsce na terenie Nadleśnictwa Sulęcin, na obszarze poligonu wojskowego. W dniu 8 sierpnia 2018 roku, na terenie Nadleśnictwa Skwierzyna wybuchł pożar lasu, który objął powierzchnię 13,22 ha - był to największy pożar lasu na tym terenie. Najwięcej pożarów lasu w 2018 roku miało miejsce na terenie Nadleśnictw: Kliniska (44 pożary o łącznej powierzchni 2,94 ha); Karwin (33 pożary o łącznej powierzchni 2,46 ha); Rzepin (29 pożarów o powierzchni 4,48 ha) oraz Trzebież (28 pożarów o powierzchni 0,44 ha). Od 1992 roku na terenie RDLP w Szczecinie miało miejsce 10 579 pożarów lasu, łącznie spaleniu uległo 3 981,06 ha obszarów leśnych. Przeciętna powierzchnia jednego pożaru od wielu lat systematycznie spada, zwłaszcza od 1993 roku, a w ostatnim okresie utrzymuje się na niskim poziomie.
Ze względu na niewielką liczbę opadów oraz dużą liczbę upalnych dni (bez opadów atmosferycznych), cały okres akcji bezpośredniej w ochronie przeciwpożarowej lasu w 2018 roku charakteryzował się wysokim zagrożeniem pożarowym dla lasu niż lata ubiegłe. Najwięcej pożarów miało miejsce w maju oraz sierpniu 2018 roku. Najwięcej pożarów lasu w tym roku zostało wykrytych przez sprawnie działający system monitoringu obszarów leśnych. Od początku 2026 roku odnotowano już ponad 2 tys. pożarów lasu, a w ostatni weekend (25 i 26 kwietnia) strażacy interweniowali przy 228 pożarach lasu.
Warto też zapoznać się z rozwiązaniami innych krajów i korzystać z ich doświadczeń. Ciekawostką z biuletynu EFFIS za 2010 r. jest informacja, że „Rok 2010 w Rosji był pod względem liczby pożarów lasu i powierzchni spalonej najbardziej ekstremalny od 1972 r. W skali całego kraju spłonęło 2,3 miliona ha w wyniku 32 300 pożarów. W 19 republikach kraju, w ponad 100 miejscowościach, spłonęło ponad 2000 domów. Śmierć poniosły 62 osoby, wśród nich trzech strażaków. W Rosji europejskiej susza połączona z rekordowo wysokimi temperaturami i silnym wiatrem wystąpiła od 21 czerwca do 19 sierpnia. W akcjach ratowniczo-gaśniczych udział wzięło 200 000 strażaków, 30 000 wozów i ok. 200 statków powietrznych. Pomocy udzieliło 14 innych krajów”.
Ćwiczenia Ratowniczo-Gaśnicze
Taki scenariusz, w którym na przeważającym obszarze Polski występuje III stopień zagrożenia, zakładały ćwiczenia jednostek ochrony przeciwpożarowej z powiatu wołomińskiego oraz powiatu węgrowskiego w dniu 25 kwietnia 2026. Ćwiczenia odbyły się na terenie Nadleśnictwa Łochów w miejscowości Zawiszyn, gmina Jadów. Były one skoncentrowane na doskonaleniu działań podczas pożarów wielkopowierzchniowych w trudnym, leśnym terenie. Podczas ćwiczenia teren akcji podzielono na 4 odcinki bojowe, zorganizowano punkt przyjęcia sił i środków oraz zawiązano sztab taktyczny. Dzięki temu wołomińscy strażacy mogli przećwiczyć rozwiązania wykorzystywane podczas zdarzeń o znacznych rozmiarach i angażujących duże ilości pojazdów i ratowników.