Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) dąży do podniesienia standardów dla jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), zarówno tych już działających, jak i chcących przystąpić do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Nowe przepisy mają na celu zwiększenie liczby kierowców uprawnionych do kierowania pojazdami uprzywilejowanymi oraz strażaków-ratowników przeszkolonych w kwalifikowanej pierwszej pomocy. Przewiduje się, że po wejściu w życie tych regulacji, część istniejących jednostek może nie spełniać nowych kryteriów.
Wzmocnienie Standardów w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG)
Historia i Rola KSRG
Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy jest unikalnym rozwiązaniem w Europie, funkcjonującym od 1995 roku. Opiera się on na integracji Państwowej Straży Pożarnej (PSP), wybranych jednostek OSP oraz innych służb, które reagują na pożary, klęski żywiołowe i inne miejscowe zagrożenia. KSRG funkcjonuje na trzech poziomach: powiatowym (podstawowy), wojewódzkim (koordynacja) i krajowym. Głównym organem jest Komendant Główny PSP, a nadzór sprawuje minister spraw wewnętrznych i administracji. Zgodnie z danymi MSWiA, w skład KSRG wchodzi obecnie 5217 jednostek ochrony przeciwpożarowej, podczas gdy poza systemem działa 10 936 innych jednostek.
Projekt Rozporządzenia MSWiA
Po blisko dekadzie obowiązywania dotychczasowych przepisów, MSWiA proponuje nowe regulacje określające zasady włączania jednostek do KSRG. Projekt rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego ma zastąpić obowiązujące rozporządzenie z 15 września 2014 r. Projektowane rozporządzenie ma określić zakres, szczegółowe warunki i tryb włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej, o których mowa w art. 15 pkt 1a-6 i 8 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. Nowela ma również określić warunki współpracy jednostek ochrony przeciwpożarowej nie włączonych do KSRG z jednostkami włączonymi.
Nowe Kryteria i Wyzwania
Projekt wskazuje, że jednostka strażacka może zostać włączona do KSRG, jeżeli spełnia minimalne kryteria wyposażenia, gotowości operacyjnej i wyszkolenia ratowników. Kryteria te są bardziej rozbudowane niż obecnie. Do KSRG mogą być włączone także inne jednostki wyspecjalizowane (np. chemiczne, wysokościowe), jeżeli są przewidziane w powiatowym planie ratowniczym i dysponują odpowiednim wyposażeniem oraz wyszkoleniem. Większa liczba przeszkolonych ratowników, takich jak kierujący działaniem na poziomie interwencyjnym czy kierowcy pojazdu uprzywilejowanego, poprawia dyspozycyjność jednostek i ich gotowość do natychmiastowego działania. Podniesienie wymagań odpowiada też na potrzeby związane z rozbudową systemu ochrony ludności i obrony cywilnej.
Resort przyznaje, że nowe podwyższone standardy dotyczyć będą nie tylko tych jednostek, które chcą wstąpić do KSRG, ale także tych już działających w systemie. Na podstawie danych Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej na dzień 31 grudnia 2025 r. w zakresie:
- kierujących działaniem ratowniczym na poziomie interwencyjnym - spełnia ponad 98 proc.,
- ratowników KPP - ponad 66 proc.,
- kierowców uprawnionych do prowadzenia pojazdów uprzywilejowanych - ponad 83 proc.,
- posiadania urządzenia AED - ponad 80 proc.
Perspektywy i Kontrowersje
Anonimowy działacz Związku Głównego OSP RP zwraca uwagę, że choć „dla ministerstwa 66 procent to dużo, dla mnie 44 procent to jeszcze więcej. Nawet jeśli w ciągu ostatnich miesięcy część szkoleń została zrealizowana, to wciąż jest dużo do zrobienia”. Pojawia się również pytanie, skąd wziąć pieniądze na spełnienie tych dodatkowych wymagań, gdyż ministerstwo na ten temat milczy.
Dr Dariusz P. Kała, specjalizujący się w prawie ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności, zwraca uwagę, że choć w projekcie rozporządzenia pojawia się zapis, że jednostka OSP włączana do KSRG powinna posiadać 8 osób zdolnych do udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy, nie jest to wymóg obligatoryjny. Jego zdaniem, zamierzenie do podwyższenia wymogów wyszkolenia ratowników w OSP bez realnych działań systemowych, nie przyniesie jakościowych skutków. Sugeruje, że zwiększanie liczby strażaków-ratowników z kwalifikowaną pierwszą pomocą powinno odbywać się przez łączenie zasobów „umarłych OSP”. Podwyższanie wymogów szkoleniowych bez głębszych analiz może wygenerować dodatkowe koszty finansowe i organizacyjne szkoleń, bez gwarancji, że ratownicy z nowymi kwalifikacjami będą potrzebni w przyszłości. Rozporządzenie ma wejść w życie z dniem 1 lipca 2026 r., ponieważ wtedy traci moc obowiązujące rozporządzenie z 15 września 2014 r.
Ustawa o Ochronie Ludności i Obronie Cywilnej - Nowe Ramy Prawne
Geneza i Cel Ustawy
17 grudnia 2024 r. prezydent RP podpisał ustawę o ochronie ludności i obronie cywilnej, która zacznie obowiązywać od 1 stycznia 2025 r. Ochrona ludności stanowi jeden z podstawowych obowiązków państw europejskich, a jej celem jest ochrona życia i zdrowia ludzkiego, mienia i dziedzictwa kulturowego oraz środowiska w sytuacjach zagrożeń naturalnych lub spowodowanych przez człowieka. Zadania ochrony ludności daleko wykraczają poza sferę ratownictwa i pomocy humanitarnej, obejmując również inne obszary życia społecznego, gospodarczego oraz edukację. Prace nad ustawą nabrały szczególnie dużego znaczenia po wybuchu konfliktu zbrojnego w Ukrainie, w związku z sytuacją panującą na wschodniej granicy Polski oraz podczas ostatniej powodzi na terenie kraju. Obszar ochrony ludności i obrony cywilnej od dłuższego czasu wymagał kompleksowej regulacji.
Podsumowanie działań w ramach ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej
Kluczowe Postanowienia Ustawy
Ustawa reguluje całość tej problematyki w sposób zadaniowy, przypisując organom oraz podmiotom odpowiedzialnym konkretne zadania i obowiązki. Określa zadania dotyczące ochrony ludności i obrony cywilnej, wskazuje organy i podmioty realizujące te zadania, a także sposób ich planowania. Obejmuje również zagadnienia dotyczące ewakuacji ludności z miejsca zagrożonego i przyjęcia jej w miejscu bezpiecznym, zarówno w czasie wojny, jak i w przypadku wystąpienia klęski żywiołowej. Opisuje zasady funkcjonowania systemów wykrywania zagrożeń, powiadamiania, ostrzegania i alarmowania ludności. Ponadto, ujmuje zasady użytkowania i ewidencjonowania zasobów oraz standaryzuje warunki techniczne obiektów zbiorowej ochrony, co jest szczególnie istotne, ponieważ sfera funkcjonowania budowli ochronnych od przeszło 30 lat nie była regulowana w polskim prawie. W akcie tym ujęto również zasady funkcjonowania i organizację obrony cywilnej oraz sposób powoływania personelu do pełnienia w niej służby.
Nowe regulacje przewidują m.in. powstanie korpusu ochrony cywilnej, który w razie konfliktu zbrojnego przekształci się w korpus obrony cywilnej. Zdecydowana większość zadań realizowanych obecnie przez jednostki ochrony przeciwpożarowej pokrywa się z zadaniami obrony cywilnej wynikającymi z protokołu dodatkowego pierwszego do konwencji genewskich. W kontekście nowych zagrożeń i wyzwań można spodziewać się nowych zadań.
Ustawa zakłada również utworzenie Systemu Bezpiecznej Łączności Państwowej, który zapewni ciągłość funkcjonowania administracji państwowej oraz zagwarantuje sprawne i nowoczesne funkcjonowanie systemów łączności, a także współpracę administracji publicznej, służb podległych MSWiA z systemami podległymi MON. W sposób szczególny ustawa ureguluje również kwestie obiektów zbiorowej ochrony. Zostanie wydane rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji w sprawie warunków technicznych dla budowli ochronnych i ich użytkowania, regulujące zagadnienia schronów, ukryć oraz miejsc doraźnego schronienia. Umożliwi to precyzyjne ustalenie liczby budowli, dzięki czemu w przyszłości można będzie stworzyć aplikację umożliwiającą przesyłanie społeczeństwu komunikatów wskazujących lokalizację najbliższego miejsca schronienia w chwili ogłoszenia alarmu. Centralną ewidencję obiektów zbiorowej ochrony będzie prowadził Komendant Główny PSP.
Struktura i Podmioty Realizujące Zadania
Opracowanie tego aktu prawnego wymagało współpracy organów administracji rządowej, środowisk samorządowych oraz akademickich. Konstrukcja systemu ochrony ludności została oparta na istniejących strukturach, zakładając wykorzystanie jako głównego filaru potencjału krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG), szczególnie Państwowej Straży Pożarnej (PSP) i ochotniczych straży pożarnych (OSP). Wynika to z atutów KSRG, takich jak potencjał, sprawność dysponowania oraz gotowość do natychmiastowego użycia.
Do dyspozycji systemu pozostają 504 jednostki ratowniczo-gaśnicze PSP i blisko 30 000 zawodowych strażaków, a także 5155 jednostek OSP włączonych do KSRG i prawie 250 000 wszystkich druhów OSP uprawnionych do udziału w działaniach ratowniczych. System dysponuje aktualnie 195 specjalistycznymi grupami ratowniczymi, m.in. ratownictwa chemiczno-ekologicznego, technicznego, wodno-nurkowego, wysokościowego i poszukiwawczo-ratowniczego. Do wykorzystania są też siły przygotowane do użycia w ramach odwodów operacyjnych Komendanta Głównego PSP i komendantów wojewódzkich PSP.
Głównymi organami ochrony ludności będą: wójt, starosta, wojewoda, minister właściwy do spraw wewnętrznych oraz inni ministrowie. Z punktu widzenia ochrony przeciwpożarowej Komendantowi Głównemu PSP przypadną ważne zadania. Przede wszystkim będzie on odpowiadał za organizację szeroko rozumianej sfery reagowania oraz współdziałanie w procesie udzielania pomocy humanitarnej i pomocy doraźnej.
Rządowy projekt ustawy, uznawany za jeden z najważniejszych w tej kadencji, został przygotowany przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, przy wiodącej roli podsekretarza stanu Wiesława Leśniakiewicza oraz jego zespołu, a także w dużej mierze przy współudziale Komendy Głównej PSP. Prace nad ustawą w Państwowej Straży Pożarnej prowadzone były pod kierownictwem Komendanta Głównego PSP nadbryg. dr. inż. Mariusza Feltynowskiego oraz pod bezpośrednim nadzorem jego zastępcy nadbryg. mgr inż. Józefa Galicy. Całość prac koordynowało Biuro Ochrony Ludności Komendy Głównej PSP pod przewodnictwem dyrektora biura st. bryg. mgr. inż. Mariusza Lenartowicza, które wypracowywało również szczegółowe kierunki i rozwiązania prawne. W przygotowanie projektu ustawy zaangażowane były również wszystkie biura Komendy Głównej PSP oraz Akademia Pożarnicza.
Podczas przygotowań szczegółowych rozwiązań założono, że w przypadku wprowadzenia stanu wojennego i w czasie wojny ochrona ludności stanie się obroną cywilną. Będzie miała na celu ochronę ludności cywilnej przed zagrożeniami wynikającymi z działań zbrojnych i ich konsekwencjami. Strażacy PSP i OSP będą prowadzić działania ratownicze w przypadku różnego rodzaju groźnych zdarzeń. Na mocy ustawy do ich zadań dołączą te związane m.in. z nowymi wymogami obrony cywilnej.
Inwestycje i Rozwój Systemu Ochrony Ludności
Projekt "Rozbudowa Systemu Ostrzegania i Alarmowania"
Obecnie w Komendzie Głównej PSP realizowany jest, przy wiodącej roli Biura Ochrony Ludności i Biura Informatyki i Łączności, projekt pt. „Rozbudowa systemu ostrzegania i alarmowania”. Projekt ten ujęty jest w ramach programu MSWiA pn. „Odporność na kryzys - optymalizacja infrastruktury służb państwowych odpowiedzialnych za bezpieczeństwo”, opracowanego na potrzeby Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności. Jest to najbardziej innowacyjne, złożone organizacyjnie i zaawansowane technologicznie przedsięwzięcie na rzecz budowania nowoczesnego, powszechnego systemu ochrony ludności w 30-letniej historii Państwowej Straży Pożarnej. Ma doprowadzić do zmodernizowania i zintegrowania istniejących elementów ostrzegania i alarmowania ludności znajdujących się w jednostkach ochrony przeciwpożarowej w wybranych 4060 lokalizacjach na terenie całego kraju, tworząc pierwszy w kraju jednolity i skuteczny system, dostosowany do funkcjonowania podczas pokoju, w stanach nadzwyczajnych i w czasie konfliktu zbrojnego. Gotowość Państwowej Straży Pożarnej do realizacji powierzonych zadań będzie osiągana etapowo, w miarę otrzymywania nowych etatów, a pełna nastąpi po zakończeniu procesu wzmocnienia kadrowego.
Planowane Wydatki i Zakupy Sprzętu
Podstawą finansowania realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej będzie Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, opracowywany na okres 4 lat. Planowane wydatki będą miały charakter działań interwencyjnych, podejmowanych adekwatnie do trudnego do określenia wielkoskalowego zagrożenia, spowodowanego siłami natury lub celowym działaniem człowieka. Przewiduje się między innymi:
- Zakup pojazdów specjalnych, w tym dźwigów, podnośników i drabin, samochodów transportowych, pojazdów UTV, samobieżnych wielofunkcyjnych maszyn inżynieryjnych oraz innego sprzętu specjalistycznego.
- Wymianę samochodów ratowniczo-gaśniczych, samochodów zaopatrzeniowych z HDS, cystern do przewozu wody, samobieżnych maszyn inżynieryjnych, samochodów dowodzenia i łączności, zestawów hydraulicznych, łodzi ratowniczych, pomp, wysokiej wydajności agregatów prądotwórczych.
- Zakup samochodów, naczep i przyczep na potrzeby transportu pomocy humanitarnej oraz pojazdów ewakuacji medycznej.
- Zakup sprzętu do prowadzenia działań w warunkach wystąpienia zagrożeń hybrydowych, w tym chemicznych, biologicznych, radiacyjnych, nuklearnych oraz związanych z eksplozją (CBRN), a także tych o charakterze militarnym lub terrorystycznym, do likwidacji skażeń i dekontaminacji.
- Zakup przyczep lub kontenerów ze sprzętem do dekontaminacji (sprzęt, infrastruktura), a także ubiorów zastępczych, folii NRC, zapasu ręczników papierowych, ligniny, gliceryny, alkoholu, sorbentów i środków powierzchniowo czynnych.
- Wyposażenie ratowników i personelu w dodatkowe środki ochrony indywidualnej, adekwatne i dostosowane do realizacji nowych zadań z zakresu obrony cywilnej, w tym prowadzenia działań ratowniczych w czasie wojny lub innego konfliktu zbrojnego. Przewidziano wyposażenie każdego strażaka PSP i OSP (OSP KSRG oraz spoza KSRG) w hełmy ochronne, kamizelki ochronne, gogle, komplet masek przeciwgazowych z filtropochłaniaczami, ubrania ochronne min. kat. III, umundurowanie specjalne i wyposażenie osobiste (dawkomierze, czujniki ruchu).
- Utrzymanie nowego sprzętu i wyposażenia.
- Oznakowanie personelu, obiektów, pojazdów PSP i OSP oraz przewidzianych do realizacji zadań obrony cywilnej na czas stanów nadzwyczajnych, stanu wojennego oraz wojny, za pomocą międzynarodowego znaku graficznego obrony cywilnej, w postaci niebieskiego trójkąta równobocznego na okrągłym pomarańczowym tle.
Edukacja i Szkolenia
Kluczowym elementem systemu będzie również edukacja społeczeństwa w zakresie umiejętności przetrwania w warunkach kryzysu i bezpiecznych zachowań w sytuacji zagrożenia. Proces kształcenia obejmie m.in. około 450 tys. uczniów rocznie. Przewiduje się także przeszkolenie personelu w zakresie rozwiązań organizacyjno-prawnych ochrony ludności (w tym zadań obrony cywilnej), co będzie związane z doposażeniem Akademii i szkół pożarniczych w sprzęt szkoleniowy. Planowane jest również prowadzenie badań, prac rozwojowych i projektów badawczych w obszarze ochrony ludności.
Akty Wykonawcze i Dalsze Kroki
Zaprojektowane rozwiązania ustawowe wymagają doprecyzowania w postaci aktów wykonawczych. Obecnie w ramach procesu uzgodnień wewnątrzresortowych Komenda Główna PSP uczestniczy w planowaniu 19 projektów aktów wykonawczych do ustawy, koordynowanych przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji. Ustawa wprowadza również zmianę definicji działań ratowniczych i nową definicję działań pomocowych, co w związku ze zmianą delegacji do rozporządzenia w sprawie szczegółowej organizacji KSRG, wymusi opracowanie nowego przepisu. Czas na wdrożenie nowego rozporządzenia o KSRG to 18 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej. Realizowane prace wymagają podkreślenia wielkiego zaangażowania całego kierownictwa Komendy Głównej PSP, przy wiodącej roli pracowników Biura Ochrony Ludności, w wypracowywanie nowych kierunków rozwiązań i koordynowanie prac. Należy również podkreślić nieodzowny udział pracowników innych biur Komendy, w tym Biura Prawnego, Biura Przeciwdziałania Zagrożeniom, Krajowego Centrum Koordynacji Ratownictwa, Biura Informatyki i Łączności, Biura Logistyki, Biura Edukacji, Inspektoratu Ochrony Informacji Niejawnych i Spraw Obronnych oraz Akademii Pożarniczej.