Rola Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) w systemie Państwowego Ratownictwa Medycznego (PRM) w Polsce jest niezaprzeczalnie kluczowa. Członkowie OSP, często jako pierwsi na miejscu zdarzenia, stanowią istotne wsparcie dla zespołów ratownictwa medycznego. Artykuł przedstawia złożoność regulacji prawnych, kwalifikacji oraz praktycznych wyzwań związanych z uprawnieniami medycznymi strażaków ochotników.
Rola OSP w Systemie Ratownictwa Medycznego
Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej pełnią strategiczną funkcję we wsparciu medycznym systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego (PRM). Społeczna rola strażaka-ratownika jest znacząca, szczególnie w sytuacjach, gdy Zespoły Ratownictwa Medycznego (ZRM) z uwagi na alokację, nie zawsze są w stanie dotrzeć na czas do poszkodowanego wymagającego zaawansowanych działań ratowniczych, np. w przypadku nagłego zatrzymania krążenia. Funkcjonujący w Polsce system ratowniczy daje możliwość wykorzystania potencjału strażaków ochotników do działań w zakresie kwalifikowanej pierwszej pomocy (KPP) przed dotarciem do pacjenta ZRM.
Zagadnienia uprawnień ratowników i ratowników medycznych regulowane są przez ustawę z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym oraz rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Ustawa o PRM dokonała wyodrębnienia dwóch różnych podmiotów: ratownika medycznego i ratownika.
Kwalifikacje i Zakres Działania
Ratownik Medyczny a Ratownik
Jednym z wymogów wykonywania funkcji ratownika medycznego jest ukończenie studiów wyższych na kierunku o specjalności ratownictwo medyczne lub ukończenie publicznej albo niepublicznej szkoły policealnej o uprawnieniach szkoły publicznej i posiadanie dyplomu potwierdzającego uzyskanie tytułu zawodowego „ratownik medyczny”. Ratownik medyczny z racji posiadania wyższych kwalifikacji (szkoła wyższa lub szkoła policealna) niż ratownik (kurs) posiada szerszy zakres uprawnień zawodowych, gdyż może dokonywać medycznych czynności ratunkowych. Do ich zakresu zalicza się m.in. czynności określone w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 29 grudnia 2006 r. w sprawie szczegółowego zakresu medycznych czynności ratunkowych, które mogą być podejmowane przez ratownika medycznego.
Ratownik może natomiast dokonywać jedynie czynności z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy. Art. 13 ustawy o PRM dopuszcza jedynie możliwość, że członek OSP włączonej do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) może zdobyć uprawnienia ratownika, jeżeli ukończy kurs kwalifikowanej pierwszej pomocy. Celem wprowadzenia tej regulacji było umożliwienie zdobywania uprawnień ratownika członkom OSP włączonym do KSRG, aby mogli udzielać oni kwalifikowanej pierwszej pomocy do czasu przyjazdu na miejsce działania ratowniczego jednostki Państwowego Ratownictwa Medycznego z ratownikami medycznymi.
Przepisy nie nakazują ani nie zabraniają posiadania kwalifikacji ratownika medycznego lub ratownika przez członków OSP. Co więcej, przepisy nie zabraniają, aby członek OSP posiadał jednocześnie uprawnienia ratownika medycznego i wykonywał swoje uprawnienia w działaniach ratowniczych prowadzonych przez OSP włączonych do KSRG. Rozporządzenie o KSRG w ogóle nie dokonuje podziału na ratowników medycznych i ratowników.
Ważne Rozróżnienia Terminologiczne
W dyskusjach na temat ratownictwa często pojawiają się pytania dotyczące terminologii. Zgodnie z ustawą o PRM, wyróżniamy ratowników i ratowników medycznych - obydwie te kategorie mają zakres uprawnień medycznych i mogą wykonywać czynności przyrządowe. Termin „ratownictwo medyczne” jest zarezerwowany dla medyków, czyli osób posiadających co najmniej wykształcenie policealne. Z tego powodu, w straży, nie mówi się już potocznie o „ratownictwie medycznym”, lecz o Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP). Ważne jest, że w nazwie KPP nie występuje słowo „przedmedyczna” i jego użycie jest nieprawidłowe. Inne różnice w nazewnictwie obejmują fakt, że pogotowie ratunkowe ma „pacjentów”, a strażacy „poszkodowanych”, a także pogotowie dokonuje „transportu”, natomiast strażacy „ewakuacji”.
Nowe Regulacje Prawne: Rejestr Osób Wykonujących Zawód Medyczny
W związku z wejściem w życie ustawy z dnia 17 sierpnia 2023 r. o niektórych zawodach medycznych, wprowadzono obowiązek wpisu do Rejestru Osób Wykonujących Zawód Medyczny dla kilkunastu profesji, w tym dla opiekuna medycznego. Osoby, które posiadają kwalifikacje w zawodzie, mogą pracować bez wpisu do rejestru przez rok, czyli do 25 marca 2025 roku. Po tym terminie wpis do rejestru będzie warunkiem wykonywania zawodu. Wnioskodawca musi złożyć wniosek elektroniczny, a opłata za każdy nowo złożony wniosek o wpis wynosi 100 zł. Zmiana danych objętych Rejestrem oraz wykreślenie z rejestru nie podlegają opłacie.
Do składania wniosków uprawnione są osoby, które spełniają wymogi określone w art. 2 ustawy, posiadają wykształcenie uzyskane w systemie szkolnictwa wyższego i nauki, kwalifikacje uzyskane w systemie oświaty lub inne kwalifikacje wymagane do wykonywania danego zawodu medycznego określone w załączniku do ustawy. Od decyzji w sprawie wpisu służy odwołanie do Ministra Zdrowia za pośrednictwem wojewody, w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia.
Wymagane Kwalifikacje i Dokumenty
Dla zawodu opiekuna medycznego wymagane jest kształcenie w kwalifikacji Z.4, MS.03, MED.03 (roczna szkoła policealna lub Kwalifikacyjny Kurs Zawodowy) lub kwalifikacja MED.14 (1,5 roczna szkoła policealna). Osoby, które rozpoczęły kształcenie przed 1 września 2021 r., nie muszą mieć ukończonego kursu kwalifikacyjnego, aby uzyskać wpis; posiadają wystarczające kwalifikacje do wykonywania zawodu opiekuna medycznego. Kształcenie w zawodzie musi zakończyć się egzaminem organizowanym przez Centralną Komisję Egzaminacyjną.
Dokumentami potwierdzającymi kwalifikacje są dyplom potwierdzający kwalifikacje w zawodzie, świadectwo potwierdzające kwalifikacje w zawodzie lub certyfikat potwierdzający kwalifikacje w zawodzie, wydane na pomarańczowym druku. W przypadku osób posiadających kwalifikacje nabyte w państwach członkowskich Unii Europejskiej, wymagane jest odwzorowanie cyfrowe decyzji w sprawie uznania kwalifikacji zawodowych. Osoby, które przed 26 marca 2024 r. uzyskały tytuł zawodowy magistra lub magistra inżyniera na kierunku studiów wymienionym w zał. nr 2 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 14 czerwca 2017 r. oraz w okresie 5 lat przed tą datą wykonywały czynności zawodowe, załączają dodatkowo odwzorowanie cyfrowe dokumentów potwierdzających ukończenie studiów i wykonywanie czynności zawodowych. Terminy składania wniosków dla tych osób to okres od 26 marca 2024 r. do 26 marca 2025 r.
Nawet jeśli obecnie nie jest się zatrudnionym jako opiekun medyczny, zaleca się wpisanie do rejestru. Posiadając kwalifikacje w dwóch zawodach medycznych wymienionych w ustawie, należy złożyć odrębne wnioski dla każdego z nich.
Lekarze: Utwórzcie wniosek pacjenta
Dyskusja na Temat Grup Ratownictwa Medycznego (GRM) w OSP
Kwestia powoływania Grup Ratownictwa Medycznego (GRM) w strukturach OSP, szczególnie włączonych do KSRG, budzi wiele pytań i dyskusji. Teoretycznie wszystko jest możliwe, jednak praktyka i regulacje prawne stawiają pewne ograniczenia.
Cel i Możliwości GRM
Potencjalne cele założenia Grupy Ratownictwa Medycznego w OSP obejmują:
- Zapewnienie sprawnych i efektywnych działań ratowniczych wobec każdej osoby znajdującej się w stanie zagrożenia życia i zdrowia.
- Zabezpieczenie i wsparcie działań PSP i OSP podczas działań ratowniczych.
W ramach Jednostki Operacyjno-Technicznej (JOT), której regulamin jest elastyczny, można tworzyć sekcje, np. medyczną. Jej zadaniem byłoby szkolenie, przygotowywanie się do działań i prowadzenie ich w ramach obowiązujących przepisów w Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Taki model działania, oparty na „sekcji medycznej” z liderem, przygotowującej się i szkolącej w okresie „oczekiwania”, a w stanie „reagowania” działającej zastępami uzupełnianymi przez członków sekcji medycznej, jest uznawany za idealny.
Wymogi i Wyzwania GRM
Podstawowym wyzwaniem jest obsada GRM. Mówi się o sprzęcie, ale kluczowe jest to, kto i z jakimi uprawnieniami będzie ten sprzęt obsługiwał. Z założenia „grupa” powinna składać się z osób z uprawnieniami i sprzętem, mobilnych, zdolnych do realizacji działań, gdzie innym brakuje umiejętności lub grupa wykona zadanie znacznie szybciej. W przeciwnym razie, tworzenie GRM bez ponadstandardowych kwalifikacji i wyposażenia może być bezcelowe, ponieważ każda jednostka OSP z przeszkolonymi ratownikami i zestawem PSP R1 powinna spełniać podstawowe założenia ratownicze.
Co więcej, ratownik medyczny pełniący służbę w straży jest teoretycznie ograniczony procedurami KSRG i co za tym idzie, nie może wykonywać wielu czynności, które może wykonywać jako ratownik medyczny pracujący w ZRM (np. wykonywać dostępu dożylnego, podawać niektórych leków). Jest to uznawane za absurdalne, gdyż wymaga się od dyplomowanych ratowników medycznych, a nawet lekarzy, zdawania kursu KSRG, aby mogli zgodnie z prawem udzielać pomocy medycznej w strukturach straży.
Sensowne byłoby powołanie GRM w OSP tylko w przypadku posiadania osób z wykształceniem medycznym wyposażonych w ponadstandardowy sprzęt medyczny dla PSP. Obecnie jednak, taka grupa w strukturach KSRG, zgodnie z obowiązującymi procedurami, miałaby ograniczone możliwości działania. Dostrzega się również powstawanie organizacji paramedycznych pod szyldem OSP lub we współpracy z OSP, często w celu uzyskania pojazdów z sygnalizacją uprzywilejowania.
Praktyczne Aspekty i Doświadczenia
Przykłady z praktyki pokazują wyzwania związane z utrzymaniem GRM. Jednostka OSP Kalisz Sulisławice otrzymała karetkę, która ostatecznie poszła na wynajem do szpitala z powodu wysokich kosztów utrzymania. Pomimo posiadania umowy z SOR, karetka stała w garażu, a na zawodach sportowo-pożarniczych OSP Sulisławice nie była w stanie wystawić medyków. Z kolei jednostka OSP Kalisz (najstarsza w Polsce) zapewniła dwóch medyków i lekarza z własnych szeregów, którzy posiadali wszystkie wymagane kursy. To pokazuje, że dobrze wyszkoleni strażacy-ratownicy w OSP są efektywniejsi niż formalnie powołane grupy, które nie są w stanie utrzymać gotowości.
Kolejny przykład z zawodów medycznych, gdzie "Grupa Medyczna" OSP Opalenica, mimo efektownego pojazdu, zajęła ostatnie miejsce, co podważa sens tworzenia grup wyłącznie dla nazwy, bez odpowiedniego zaplecza kadrowego i kompetencji. Z drugiej strony, istnieją pozytywne doświadczenia, takie jak włączenie GRM w struktury KSRG w Małopolsce, gdzie grupa była dysponowana do działań podczas powodzi.
Wielu doświadczonych ratowników i strażaków podkreśla, że ważniejsza jest wiedza i chęci do pomagania niż formalna struktura GRM. Dobre wyszkolenie strażaków w KPP, wyposażonych w podstawowy sprzęt (np. zestaw PSP R1), jest fundamentem. Specjalistyczne zespoły, choćby do "szybkiej resuscytacji" z zaawansowanym sprzętem i kadrą (ratownicy medyczni z ALS, BTLS, ACLS), mogą być cennym uzupełnieniem, szczególnie ukierunkowanym na zdarzenia masowe. Taki sprzęt może być przewożony w standardowych wozach bojowych, a medycy działają przede wszystkim jako strażacy, a dopiero w razie potrzeby realizują zadania ratownictwa medycznego.
Potencjał i Przyszłość Wsparcia Medycznego OSP
Społeczna rola OSP w Polsce w zakresie wsparcia medycznego w zadaniach Systemu PRM jest kluczowa dla poprawy przeżywalności osób będących w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. Ustawodawcy udało się stworzyć odpowiednie regulacje dotyczące zadań i kompetencji strażaków ochotników w zakresie udzielania KPP. Istnieją również właściwe przepisy dotyczące współpracy systemów ratowniczych w Polsce - pogotowia ratunkowego i straży pożarnej.
Należałoby jednak doprecyzować przepisy dotyczące bezpośredniego wykorzystania potencjału sprzętowego i ludzkiego OSP, zwłaszcza na obszarach wiejskich. Niezbędne jest również doposażenie medyczne jednostek OSP w automatyczne defibrylatory zewnętrzne (AED), a także modyfikacja procedur i regulacji prawnych w obszarze zdobywania i utrzymywania uprawnień do wykonywania KPP. To pozwoli na dalsze wzmocnienie efektywności działań ratowniczych prowadzonych przez Ochotnicze Straże Pożarne.
tags: #numer #uprawnienia #medycznego #osp