Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa kraju, niosąc pomoc o każdej porze dnia i nocy. Na dźwięk syreny lub innego powiadomienia, strażacy ochotnicy zostawiają bieżące obowiązki i udają się do remizy, aby wesprzeć lokalną społeczność. Ich gotowość do działania, zasady dysponowania oraz kwalifikacja wyjazdów są regulowane przez szereg przepisów i wewnętrznych procedur. Poniżej przedstawiamy szczegółowe informacje dotyczące powołania OSP do działań, wyzwań, z jakimi się borykają, oraz odpowiedzialności.
Podstawy Prawne i Status Jednostek OSP
Ochotnicze Straże Pożarne oraz Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP funkcjonują jako stowarzyszenia na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach, ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, a także w oparciu o przepisy ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Stowarzyszenie, które zamierza tworzyć terenowe jednostki organizacyjne, jest obowiązane określić w statucie strukturę organizacyjną i zasady ich tworzenia. Musi również posiadać zarząd i organ kontroli wewnętrznej, a uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego.
Zgodnie z ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. poz. 2490), gmina jest obowiązana do zawarcia umowy, gdy na jej terenie nie ma jednostki ochrony przeciwpożarowej.
Gotowość Operacyjna Jednostek OSP
Zapewnienie gotowości operacyjnej to jedno z najważniejszych zadań każdej jednostki OSP. Na realizację tego zadania składa się wiele czynników, w tym gotowość ratowników, bazy technicznej oraz sprawnego systemu alarmowania.
Kluczowe Aspekty Gotowości
- Gotowość ratowników: Oznacza dostępność przynajmniej jednego dowódcy, jednego kierowcy oraz co najmniej dwóch strażaków o każdej porze.
- Gotowość bazy technicznej: Odnosi się do sprawności pojazdów oraz sprzętu niezbędnego do skutecznego podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych.
- Sprawny system alarmowania: Jest kluczowy; bez niego jednostka nie będzie w stanie wyjechać w ciągu 15 minut od zgłoszenia.
Inspekcje Gotowości Operacyjnej
Jednostki OSP poddawane są regularnym inspekcjom gotowości operacyjnej, których celem jest sprawdzenie rzeczywistej gotowości do podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych. Z tego powodu inspekcje są niezapowiedziane i mogą mieć miejsce o różnej porze. Są one realizowane zgodnie z Zarządzeniem Nr 10 Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 28 grudnia 2017 r.
Najczęściej inspekcja zaczyna się od włączenia systemu alarmowego przez zespół inspekcyjny. W momencie uruchomienia systemu rozpoczyna się pomiar czasu, który jest zatrzymywany po wyjechaniu zastępu przed garaż. Według wytycznych, brak możliwości wyjazdu zastępu w czasie 15 minut skutkuje wystawieniem oceny niedostatecznej z całej inspekcji.
W celu otrzymania punktów na etapie alarmowania i wyjazdu, zastęp musi składać się z przynajmniej 4 strażaków, w tym kierowcy i dowódcy. Jeżeli na alarm przybędzie tylko kierowca, dowódca i jeden strażak, jednostka nie otrzyma żadnego punktu. Zespół inspekcyjny ocenia również wpływ wycofania pojazdu lub sprzętu z podziału bojowego na możliwość skutecznego podejmowania działań. Weryfikacja posiadanej wiedzy odbywa się na podstawie pisemnego sprawdzianu, złożonego z 10 pytań zamkniętych. Test jest realizowany z podziałem na trzy grupy: dowódcy, kierowcy, ratownicy. Najwięcej punktów (aż 50) można uzyskać za ten etap. Ponadto zespół inspekcyjny sporządza opis, który uwzględnia, czy stan infrastruktury ma wpływ na obniżenie gotowości operacyjnej. Po zakończonej kontroli następuje przedstawienie końcowej oceny.
Ze środka pożaru. Leśnicy o walce z ogniem
Wyzwania w Utrzymaniu Gotowości
Na bazie wielu rozmów ze strażakami można stwierdzić, że największym wyzwaniem w utrzymaniu gotowości bojowej nie jest brak sprzętu czy awarie pojazdów, lecz problemy z obsadą. W ciągu ostatnich kilku lat dostępność ochotników, zwłaszcza w godzinach pracy, czyli od 7:00 do 16:00, zdecydowanie zmalała. Skutkuje to koniecznością wyjazdu do akcji zastępów w okrojonej obsadzie - często do trzech lub czterech strażaków. Problem ten dotyka jednostki straży pożarnych na całym świecie.
Brak jest rozwiązań prawnych pozwalających na finansowanie kursu prawa jazdy na kategorie przydatne do prowadzenia pojazdów pożarniczych. Kierowcami w OSP są zazwyczaj kierowcy zawodowi albo strażacy, którzy z własnej inicjatywy zdobyli odpowiednie uprawnienia. Warto spróbować wypracować porozumienie z urzędem gminy na dofinansowanie kursu prawa jazdy, a także rozejrzeć się za nowymi strażakami z odpowiednimi kompetencjami.
Problem braku dowódców jest nieco prostszy, ponieważ wszystkie szkolenia niezbędne do bycia dowódcą realizowane są przez Państwową Straż Pożarną. Aby zostać dowódcą, należy ukończyć kurs kierujących działaniem ratowniczym. Należy stale troszczyć się o pozyskiwanie nowych strażaków oraz motywowanie obecnych. Dobrze funkcjonujący zarząd jest podstawą. W przypadku problemów z zapewnieniem gotowości warto wdrożyć monitorowanie gotowości bojowej, które może odbywać się również za pomocą specjalnych aplikacji, np. Strażak.Online, pozwalającej strażakom określać swój stan dostępności.
Dysponowanie OSP do Działań i Zasady Kierowania
Kwalifikacja Wyjazdów i Zgłoszeń
Zdarzenie, do którego OSP podejmuje działania, powinno być zaliczone jednostce, pomimo że w karcie zdarzenia nie jest ujęty jej samochód, np. gdy pojazd jest wycofany. Przykładem są działania miejscowych ochotników, którzy jako pierwsi przeprowadzają ewakuację, odłączają prąd i meldują o sytuacji do PSK. Ich działania są ujęte w meldunku (doliczona ilość osób). Inny przykład to sytuacja, gdy OSP jest zaalarmowana i postawiona w stan gotowości, ale z uwagi na wystarczające siły pierwszego zastępu JRG, nie zostaje zadysponowana do zdarzenia. Fakt ten powinien zostać ujęty w meldunku.
Zabezpieczenie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej jest traktowane jako wyjazd zgodny z dyspozycją PSP i element organizacji akcji ratowniczej, zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
Kierujący Działaniami Ratowniczymi (KDR)
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, kierowanie działaniami rozpoczyna się z chwilą przybycia na miejsce zdarzenia pierwszych sił podmiotu systemu. Oznacza to, że ochotnik, który był pierwszy na miejscu zdarzenia (przed przybyciem pierwszego samochodu), może być ujęty w meldunku jako pierwszy dowodzący. Nawet w sytuacji, gdy strażak "najedzie" na zdarzenie (np. wracając do remizy), musi umieć się odnaleźć i prowadzić możliwie skuteczne działania. Kierujący działaniami jednoosobowo może zarządzić ewakuację, o ile jest to możliwe.
Obsada Zastępu a Bezpieczeństwo i Skuteczność Działań
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 16 września 2008 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (§ 51 ust. 1) jasno wskazuje, że w wyjeżdżającym do akcji samochodzie pierwszowyjazdowym powinien być dowódca, kierowca i czterech ratowników.
Paul Grimwood w opracowanych przez siebie wytycznych zaproponował stosowanie Critical Tasking Performance Index, czyli wskaźnika wykonania kluczowych zadań. Służy on do określenia wydajności pracy strażaków w zależności nie tylko od ich liczebności, lecz także od sprzętu. Jak wynika z obliczeń dla niedużych pożarów w budynkach niskich, trzyosobowy, dobrze wyszkolony i wyposażony zastęp jest w stanie wykonać jedynie 44% najważniejszych zadań. Dla porównania, czteroosobowy zastęp osiąga skuteczność na poziomie 61%, a pięcioosobowy na poziomie 65%. Aby osiągnąć 100% skuteczność, na miejscu przy tego rodzaju zdarzeniu musi być obecnych od 10 do 14 strażaków, a gdy należy przeprowadzić bardziej skomplikowaną wentylację budynku - od 14 do 16 strażaków.
Raport NIST wskazuje, że czteroosobowy zastęp wykona te same czynności średnio o ponad 5 min szybciej niż zastęp trzyosobowy, co stanowi ponad 25% różnicy w czasie. Standard NFPA 1710 wymaga obecności na miejscu zdarzenia (pożaru budynku mieszkalnego) 15-17 strażaków w ciągu 8 min od zadysponowania. Badania przeprowadzone przez International Association of Fire Fighters stwierdziły, że w 69% rejonów, w których pracowały zastępy mniejsze niż czteroosobowe, na 100 pożarów przypadało ponad 10 wypadków z udziałem strażaków.
Warto zwrócić szczególną uwagę na to, że wpływ na wydajność pracy ma nie tylko liczba strażaków i posiadany przez nich sprzęt, lecz także ich motywacja i podejście do służby, jakość dowodzenia, koordynacja na miejscu zdarzenia, umiejętność współpracy w rotach i rot między sobą, doświadczenie oraz indywidualne wyszkolenie strażaków.
Działania w Niepełnej Obsadzie
Co zrobić, jeśli na alarm zgłosi się dwóch, trzech czy czterech druhów? Jeżeli na alarm przybiegnie trzech lub czterech strażaków, należy jechać, tylko zgłosić w momencie wyjazdu, że obsada wozu jest niepełna i trzeba zadysponować dodatkowe siły i środki, jeśli ze zgłoszenia wynika, że mogą być przydatne.
Sprawa komplikuje się, gdy na alarm stawi się tylko jeden bądź dwóch druhów. Jeżeli ze zgłoszenia wynika, że zdarzenie nie jest poważne, należy zgłosić ten fakt do stanowiska kierowania i decyzję o wyjeździe w okrojonym składzie pozostawić dyspozytorowi. Można też wstrzymać się kilka minut z wyjazdem. Jeżeli natomiast ze zgłoszenia wynika, że zagrożone może być mienie o dużej wartości, zdrowie lub życie ludzkie bądź życie zwierząt, do akcji jechać trzeba, natychmiast powiadamiając dyspozytora o wyjeździe w mocno ograniczonym składzie (informacja o liczbie druhów w zastępie jest bardzo ważna) i prosząc o wysłanie dodatkowych sił.
W sytuacji uzyskania informacji o potwierdzonym zagrożeniu dla życia, w przypadku przyjazdu trzyosobowego zastępu, zadania ratownicze często będzie musiał wykonać kierowca, oprócz zapewnienia wody i rozpoznania z zewnątrz. Jeśli na miejsce zdarzenia przyjadą cztery osoby, sytuacja jest bardziej komfortowa, gdyż dowódca oraz kierowca pozostają na zewnątrz budynku, a rota złożona z dwóch ratowników wprowadzana jest do środka. Pozwala to na zadośćuczynienie zasadzie 2in-2out (każdych dwóch strażaków pracujących wewnątrz budynku asekuruje dwóch na zewnątrz). Wtedy sprzęt pozostanie bez opieki, co należy uwzględnić. Odstąpić od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne można jedynie po zapewnieniu sobie wszelkich możliwych i dostępnych zabezpieczeń.
Aby podmienić ludzi, dysponując zastępami trzy- lub czteroosobowymi, należy mieć ich więcej na miejscu akcji. Jeżeli nie ma możliwości podmiany ratowników, należy, podczas przydzielania dodatkowych zadań, zwrócić szczególną uwagę na stan psychofizyczny strażaków, pamiętając, że nierzadko ochotnicy jadą na akcję po kilku godzinach pracy zawodowej.
Kto Może Dysponować Jednostkami OSP?
Głównym podmiotem uprawnionym do dysponowania zastępami OSP jest Stanowisko Kierowania Komendanta Powiatowego/Miejskiego Państwowej Straży Pożarnej (SKKP/PSK). Zgodnie z Rozporządzeniem MSWiA z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, to SK jest odpowiedzialne za alarmowanie i dysponowanie siłami.
Wójt, burmistrz czy prezydent miasta, zgodnie z art. 14 ust. 5 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, koordynuje funkcjonowanie KSRG na obszarze gminy w zakresie ustalonym przez wojewodę, ale formalnie nie jest uprawniony do bezpośredniego dysponowania zastępu OSP do działań ratowniczych. Nieformalne dyspozycje od władz samorządowych są powszechną praktyką, jednak powinny być potwierdzone przez SKKP.
Naczelnik OSP ma uprawnienia do wydawania poleceń w ramach jednostki. W sytuacji, gdy strażacy sami zauważyli pożar ("jednostka sama wyjechała bez alarmowania"), powinni niezwłocznie zadzwonić do dyżurnego SKKP z informacją i prosić o włączenie syreny. Po przybyciu na miejsce należy zgłosić rozpoznanie i rozpocząć działania, informując o nich dyżurnego.
Ekwiwalent, Ubezpieczenie i Świadczenia Ratownicze
Odpowiedzialność odszkodowawcza w OSP rozpoczyna się w momencie ogłoszenia alarmu, a nie dopiero wyjazdu do akcji. Dla zapobiegania ewentualnym problemom, właściwe jest odnotowanie tego faktu, zwłaszcza że pracownicy JRG są ubezpieczeni przez cały czas pełnienia służby, w przeciwieństwie do członków OSP, dla których ubezpieczenie wiąże się z konkretnym zdarzeniem.
Zgodnie z art. 15 ust. 2 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, ekwiwalent nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki do powrotu do macierzystej jednostki. Dotyczy to również wyjazdów OSP do zabezpieczenia obszaru chronionego, które są traktowane jako wyjazdy zgodne z dyspozycją PSP.
Ustawa o OSP przewiduje również świadczenie ratownicze dla druhów, którzy osiągnęli wiek emerytalny (65 lat dla mężczyzn, 60 lat dla kobiet) i przez 20 lat aktywnie uczestniczyli w działaniach ratowniczych. Wniosek o świadczenie składa się do właściwej Komendy Powiatowej/Miejskiej PSP. Proces weryfikacji obejmuje potwierdzenie członkostwa i aktywności przez gminę i świadków. System informatyczny do obsługi wniosków przewiduje weryfikację numeru PESEL, NIP, IBAN oraz REGON, a także wykrywanie ewentualnych podwójnych wniosków.
Szkolenia i Rozwój Kompetencji
Wymóg ukończenia przez strażaka OSP odpowiednich szkoleń, uprawniających do udziału w działaniach ratowniczych, został uregulowany w art. 8 pkt 4 Ustawy o OSP. Szkolenia z zakresu BHP są realizowane przez PSP. Zamysłem ustawodawcy było wykorzystanie potencjału posiadanych uprawnień i umiejętności przez strażaków OSP w PSP. Odbycie przez strażaka OSP wszystkich wymienionych w ustawie szkoleń jest równorzędne z ukończeniem szkolenia w zawodzie strażaka. Strażak OSP posiadający stosowne dokumenty potwierdzające ukończenie poszczególnych szkoleń nie będzie kierowany na szkolenia podstawowe w zawodzie strażak.
Dokumenty normujące organizację i realizację szkoleń strażaków OSP obecnie podlegają nowelizacji związanej z wejściem w życie Ustawy o OSP. Nowe szkolenia należy już realizować zgodnie z zapisami Ustawy o OSP, czyli według programów zatwierdzonych przez MSWiA. Za przygotowanie materiałów szkoleniowych odpowiada organizator szkolenia oraz prowadzący zajęcia, jednak na stronie internetowej KG PSP funkcjonuje Baza Wiedzy, gdzie zamieszczane są materiały i pomoce dydaktyczne.
Zabezpieczenie Imprez Lokalnych i Masowych
W kwestii zabezpieczania imprez lokalnych, w tym masowych, organizator zazwyczaj dogaduje się bezpośrednio z OSP. Strażacy są wtedy obecni na miejscu, często w wozie, ale formalnie nie mają uprawnień do kierowania ruchem poza działaniami ratowniczymi, chyba że ukończyli specjalny kurs. "Podpinanie" zabezpieczenia wyścigów czy innych wydarzeń pod "miejscowe zagrożenie" jest często oceniane jako naciąganie uprawnień, ponieważ rola zabezpieczenia leży po stronie organizatora, a nie jednostek OSP czy PSP. Niemniej jednak, w niektórych przypadkach, decyzje komendantów gminnych i PSK mogą kwalifikować takie zdarzenia jako miejscowe zagrożenia, zwłaszcza gdy faktycznie istnieje ryzyko wypadków na zablokowanych drogach.