Członkowie Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) oraz instytucje związane z ruchem pożarniczym w Polsce mogą być uhonorowani szeregiem odznaczeń i wyróżnień, które świadczą o ich zaangażowaniu, zasługach i długoletniej służbie. Poniżej przedstawiono szczegółowy opis najważniejszych odznaczeń, ich wygląd oraz kryteria nadawania, a także zasady dotyczące prawidłowego noszenia umundurowania i odznak.
Znak Związku i Medale Honorowe
Złoty Znak Związku OSP RP
Złoty Znak Związku OSP RP jest prestiżowym odznaczeniem, nadawanym za długoletnią aktywną działalność w Ochotniczej Straży Pożarnej lub w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Warunkiem jego nadania jest posiadanie Złotego Medalu "Za Zasługi dla Pożarnictwa".
Wizerunkiem odznaki jest krzyż równoramienny o wymiarach 41 mm (wysokość i szerokość), zakończony na rogach ramion kulkami. Krzyż na krawędziach ma 1 mm pasek i jest wykonany z metalu koloru złotego. Ramiona krzyża pokryte są białą emalią w złoconym obramowaniu. W środku krzyża, na okrągłej czerwonej emaliowanej tarczy, umieszczony jest orzeł jagielloński z metalu koloru srebrnego, z otokiem koloru jasno granatowego oraz z napisem: ZWIĄZEK OCHOTNICZYCH * STRAŻY POŻARNYCH RP *. Na tle górnego ramienia krzyża, nad środkową częścią tarczy, znajduje się płomień z metalu koloru srebrnego. Pomiędzy ramionami krzyża umieszczony jest wieniec ze stylizowanych liści laurowych o szerokości 5 mm, wykonany z metalu koloru złotego.
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza ma kształt okrągłej tarczy o średnicy 70 mm, kolory srebrzystego, oksydowany. Nadawany jest za zasługi dla rozwoju i umacniania Związku OSP RP oraz Ochotniczych Straży Pożarnych. Mogą go otrzymać OSP i ich członkowie, działacze Związku OSP RP, a także osoby, instytucje i organizacje społeczne.
- Na awersie medalu wykonana jest w płaskorzeźbie postać przedstawiająca popiersie pierwszego prezesa jednolitego Związku OSP RP, obok napis w trzech wierszach: BOLESŁAW * CHOMICZ * 1878 1959*.
- Na rewersie medalu znajdują się akcesoria strażackie (dwa hełmy, dwa bosaki, drabina, toporek, prądownica, dzwon, sygnałówka). W dolnej części umieszczony jest wizerunek Znaku Związku OSP RP, a pod nim napis: BOGU NA CHWAŁĘ LUDZIOM NA POŻYTEK. W prawej, bocznej części medalu umieszczone są półkoliście stylizowane liście dębu.
Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa"
Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa" ma kształt okrągłej tarczy o średnicy 30 mm, z krawędzią o szerokości 1 mm wykonanej z metalu odpowiedniego koloru: złotego, srebrnego i brązowego. Jest nadawany za wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej.
- Na awersie medalu wykonana jest w płaskorzeźbie postać niewiasty symbolizująca grecką boginię ognia Hestię (odpowiednik rzymskiej bogini ognia Westy), stojącą na liściach laurowych, opartej jedną ręką na tarczy z pochodnią. W drugiej ręce trzyma liść wawrzynu nad napisem ZA ZASŁUGI DLA POŻARNICTWA.
- Na rewersie medalu znajduje się orzeł jagielloński oparty na skrzyżowanych toporkach w obramowaniu wieńca szerokości 3 mm, ze stylizowanych liści laurowych. W górnej części w półkolu umieszczono napis: ZW. OCHOTNICZYCH STRAŻY POŻARNYCH RP.
Warunkiem nadania medalu wyższej klasy jest posiadanie medalu klasy niższej przez co najmniej 4 lata. Ochotnicze Straże Pożarne, charakteryzujące się aktywną działalnością, mogą być również uhonorowane tym medalem.
Odznaki za Działalność i Służbę
Odznaka Strażak Wzorowy
Odznaka Strażak Wzorowy składa się z równoramiennego trójkąta wykonanego z metalu, którego lewa połowa pokryta jest emalią czerwoną, a prawa granatową. Jest nadawana czynnym członkom OSP za wzorową działalność, zaangażowanie i godną postawę społeczną. U góry trójkąta znajduje się wypukła głowa strażaka w hełmie, niżej napis: STRAŻAK WZOROWY. Na tle trójkąta umieszczone są dwa skrzyżowane toporki.
Odznaka Za Wysługę Lat
Odznaka Za Wysługę Lat stanowi tarczę okrągłą o średnicy 24 mm, wykonaną z metalu koloru złotego. Nad tarczą umieszczony jest hełm strażacki, u dołu tarczy wylot prądownicy i dwa skrzyżowane toporki. Na otoku znajduje się wieniec z liści laurowych szerokości 5 mm, zwężający się do góry. Środek odznaki to tarcza okrągła z otokiem białej emalii szerokości 4 mm z napisem złoconym: ZW. OCHOTN. STRAŻY POŻ. Odznaka jest przewidziana dla członków Ochotniczych Straży Pożarnych i Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych oraz działaczy Związku OSP RP, wykazujących się działalnością przez co najmniej pięć lat.
Odznaka Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza (MDP)
Odznaka Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza ma formę toporka strażackiego. Jest to wyróżnienie nadawane członkom młodzieżowych i harcerskich drużyn pożarniczych za aktywną działalność w drużynie przy Ochotniczej Straży Pożarnej.
W części przeciwległej od ostrza toporka znajduje się napis „OSP”, po prawej stronie wkomponowany jest czerwony trójkąt. U dołu odznaki umieszczony jest napis „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza”.
Istnieją różne stopnie odznaki MDP:
- Członkom MDP w wieku 17-18 lat można przyznać po złożeniu ślubowania srebrną odznakę MDP, z pominięciem brązowej.
- Złotą odznakę MDP można nadać po półrocznym okresie posiadania odznaki srebrnej i wykonywaniu funkcji instruktorskich w szkoleniu drużyny.
- Złota odznaka MDP może być również przyznawana działaczom Związku OSP RP pracującym z młodzieżą pożarniczą.
Krzyż Zasługi
Krzyż Zasługi jest nagrodą dla osób, które położyły zasługi dla Państwa lub obywateli, spełniając czyny przekraczające zakres ich zwykłych obowiązków, a przynoszące znaczną korzyść Państwu lub obywatelom. Dzieli się na trzy stopnie:
- Złoty Krzyż Zasługi
- Srebrny Krzyż Zasługi
- Brązowy Krzyż Zasługi (implikowany przez strukturę stopni)
Krzyż Zasługi tego samego stopnia może być nadany tej samej osobie dwukrotnie. Drugie nadanie Krzyża tego samego stopnia ponownie oznacza się przez nałożenie na wstążkę Krzyża okucia w kształcie listewki. Przed nadaniem Krzyża Zasługi wyższego stopnia powinny upłynąć co najmniej 3 lata; odstępstwa są dopuszczalne wyjątkowo.
Zasady Noszenia Umundurowania i Odznaczeń
Prawidłowe noszenie umundurowania i przestrzeganie zasad obowiązujących regulaminów ma kluczowe znaczenie dla pozytywnego wizerunku strażaka. Poniższe zasady zostały ustalone m.in. Uchwałą ZG ZOSP RP nr 96 z dnia 27 października 2000 r.
Umiejscowienie Odznaczeń
- Złoty Znak Związku powinien być umieszczony na wstędze pod kołnierzem koszuli, tak aby był widoczny 1 cm poniżej węzła krawata, a nie wpięty do munduru.
- Odznaczenia (ordery, krzyże zasługi) i odznaki (np. medale za zasługi dla pożarnictwa) itp. nosi się zgodnie z przyjętymi regulaminami.
Czapki Rogatywki
Do czapek rogatywek nie powinny być przypinane orzełki Policji, Służby Więziennej itp., ani noszone złote galony, paski białe, srebrne, metalowe paski lub złote okucia. Czapki rogatywki powinny odpowiadać dystynkcjom noszonym na kołnierzach umundurowania lub przy klapie lewej kieszeni munduru lub białej koszuli.
Sznur Galowy
Sznur galowy musi być przypięty do guzika pod pagonem munduru, przy wszyciu rękawa po prawej stronie i do pierwszego górnego guzika zapięcia munduru (a nie pod pagon do guzika przy szyi, co jest nagminnym zjawiskiem). Natomiast przy koszuli letniej sznur galowy powinien być przypięty do guzika pod pagonem prawym, przy wszyciu rękawa, a warkocz z pomponem do guzika pod klapą kieszeni prawej.
Odznaczenia na Sztandarze
Odznaczenie lub odznakę na sztandar wpina się do specjalnego uchwytu (kolucha), który wkręca się w drzewce na wysokości górnej krawędzi płata sztandaru, tak aby podczas prezentacji sztandaru wstęga z odznaczeniami lub odznaką znajdowała się przy płacie ze Znakiem Związku.
Ubiór na Uroczystościach
Dowódca prowadzący uroczystość, inni dowódcy pododdziałów oraz strażacy na uroczystościach z udziałem sztandarów i wręczeniem odznaczeń lub odznak, występują wyłącznie w umundurowaniu galowym, a nie w koszulach letnich. Do munduru wyjściowego nie należy nosić krawatów cywilnych ani kolorowych koszul. Skarpety powinny być czarne, jednolite, bez wzorów.
Strażacy występując do dekoracji nie mogą być ubrani w koszule letnie; odznaczenie lub odznaka wymaga poszanowania, dlatego należy obowiązkowo występować w umundurowaniu galowym.
Meldujemy się
Na uroczystościach w OSP, gdzie dowódcy ubrani są w umundurowanie związkowe, meldunki składa się przedstawicielowi władzy statutowej Związku, a nie Państwowej Straży Pożarnej (PSP).
Orkiestra Dęta OSP
Hymn państwowy lub związkowy powinna wykonywać orkiestra dęta OSP, a nie orkiestra taneczna lub kapela. W uroczystościach udział powinny brać tylko te orkiestry, które posiadają co najmniej dostateczną umiejętność odegrania hymnu państwowego, związkowego oraz kilku marszy (czysto, równo, z rytmem itp.). Orkiestra dęta OSP na uroczystościach ma występować w umundurowaniu związkowym, łącznie z kapelmistrzem.
Formowanie Jednostki
Przy uformowaniu jednostki do uroczystości należy stosować zasadę, że na prawym skrzydle, patrząc do trybuny honorowej, zajmują w kolejności miejsca: orkiestra, dowódca pododdziału honorowego, poczet flagowy, poczet sztandarowy, pododdział honorowy, pozostałe OSP tworzące plutony lub kompanie itd.