Strażacki Ruch Oporu „Skała” był polską konspiracyjną organizacją skupiającą strażaków, działającą w okresie od końca 1939 do końca 1943 roku na obszarze całego państwa polskiego. Organizacja ta, utworzona 23 grudnia 1939 roku w siedzibie Oddziału II Warszawskiej Straży Ogniowej, stanowiła unikalny przykład wykorzystania struktur profesjonalnej i ochotniczej straży pożarnej do walki z okupantem.
Struktura i cele organizacji
Organizacja objęła swoim zasięgiem większość jednostek straży pożarnej, zarówno pod okupacją niemiecką, jak i sowiecką. Początkowo planowano stworzenie struktury masowej, jednak ze względu na ryzyko dekonspiracji zdecydowano się na bardziej zakonspirowany model działania. Szacuje się, że liczebność „Skały” mogła wynosić od kilku do nawet 120 tysięcy członków.
Kierownictwo i podział terytorialny
- Pierwszy komendant główny: płk poż. Jerzy Lgocki ps. „Jastrząb”.
- Następca (od stycznia 1944 r.): ppłk poż. Józef Mikuła.
- Struktura: Organizacja dzieliła się na 8 okręgów (m.in. stołeczny, wileński, krakowski, lwowski), a w terenie opierała się na komendach powiatowych i miejskich oraz naczelnikach rejonowych.
Działalność konspiracyjna i akcje sabotażowe
Działalność SRO „Skała” koncentrowała się na pracy wywiadowczej, kurierskiej, wyrabianiu fałszywych dokumentów oraz pomocy osobom zagrożonym aresztowaniem. Najbardziej spektakularnym elementem walki były akcje dywersyjne prowadzone pod kryptonimem „Gaśnica”.
Akcje te polegały na prowadzeniu działań gaśniczych w taki sposób, aby zamiast tłumić ogień, doprowadzić do całkowitego zniszczenia obiektów o znaczeniu militarnym dla okupanta. Do najgłośniejszych należały:
- Pożary magazynów wojskowych na Okęciu.
- Zniszczenie transportu benzyny lotniczej na Dworcu Gdańskim.
- Pożar magazynów celulozy w Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych (grudzień 1942 r.).
- Sabotaż w fabryce części lotniczych „Avia” (kwiecień 1942 r.).
Udział w Powstaniu Warszawskim
W chwili wybuchu Powstania Warszawskiego wielu strażaków wywodzących się ze „Skały” zasiliło oddziały liniowe, w tym batalion „Nałęcz”. Strażacy wykorzystywali sprzęt pożarniczy (motopompy, ropę) do walki z silnie umocnionymi punktami oporu wroga, takimi jak gmach „PAST-y” przy ul. Zielnej, który został zdobyty m.in. dzięki podpaleniu ropy wpompowanej do budynku.
Upamiętnienie i renowacja miejsc pamięci
W 2021 roku, na wniosek mazowieckiego komendanta wojewódzkiego PSP, przeprowadzono renowację kwatery wojennej B28 na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, dedykowanej Strażackiemu Ruchowi Oporu „Skała” i Powstańcom Warszawskim. Prace sfinansowane przez Kancelarię Prezesa Rady Ministrów oraz KGHM Polska Miedź S.A. obejmowały odnowienie tablic epitafijnych z nazwiskami 254 strażaków poległych w latach 1939-1945.
| Odznaka / Medal | Opis |
|---|---|
| Złoty Znak Związku OSP RP | Krzyż z białej emalii z orłem jagiellońskim, najwyższe odznaczenie związkowe. |
| Medal im. Bolesława Chomicza | Srebrzysta tarcza z wizerunkiem pierwszego prezesa Związku OSP RP. |
| Odznaka Strażak Wzorowy | Trójkątna odznaka z wizerunkiem hełmu i skrzyżowanymi toporkami. |
Pamięć o pionierach pożarnictwa, takich jak Bolesław Chomicz, Józef Tuliszkowski czy Urban Majewski, jest kultywowana w publikacjach historycznych oraz poprzez dbałość o groby weteranów i pomniki strażackie.