Ochotnicze Straże Pożarne w Polsce: Funkcjonowanie, Wyzwania i Dokumentacja Działań

Historia i Misja Ochotniczych Straży Pożarnych

Jednymi z najbardziej rozpowszechnionych organizacji pozarządowych w Polsce są Ochotnicze Straże Pożarne (OSP), działające na zasadach stowarzyszenia. Organizacja ta ma ponad stuletnią historię, gdyż pierwsze jednostki powstawały w drugiej połowie XIX wieku równolegle we wszystkich trzech zaborach. Z biegiem lat ich sposób funkcjonowania uległ zmianie, jednak główny cel, którym było służenie ludziom, pozostał niezmieniony. W Polsce istnieje ponad 16,5 tys. OSP.

Ewidencję jednostek włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) prowadzi Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej. Według stanu na lipiec 2018 roku, do KSRG włączone są 4 404 jednostki OSP. Ponadto w KSRG funkcjonuje również blisko 12 000 jednostek spoza systemu. Każda Ochotnicza Straż Pożarna jest stowarzyszeniem, które opiera swoją działalność na pracy społecznej członków.

Zakres Działalności OSP

Ochotnicze Straże Pożarne prowadzą w swoim środowisku szeroką działalność kulturalną, oświatową i sportową. Ich podstawowym zadaniem, wynikającym ze statutu i ustawy o ochronie przeciwpożarowej, są jednak szeroko pojęte działania ratownicze podczas pożarów, a także działania techniczne (w tym komunikacyjne), medyczne, wodne, chemiczne i ekologiczne.

Wedle władz Związku Ochotniczych Straży Pożarnych, każda OSP powinna formalnie wyodrębnić spośród swoich członków tak zwane jednostki operacyjno-techniczne (JOT-y). W latach 2004-2006 opracowano dla nich specjalne normy dotyczące liczby ratowników, wyposażenia i sprzętu. Jednak mimo upływu ponad 12 lat, w większości jednostek JOT-ów nie utworzono.

Ochotnicze straże pożarne zajmują się również szeroko rozumianą działalnością kulturalną i wychowawczą. W wielu jednostkach powstały sekcje sportowe, zespoły teatralne, działają orkiestry strażackie, zespoły instrumentalno-wokalne, świetlice środowiskowe, izby tradycji, a także z OSP współpracuje wiele lokalnych stowarzyszeń o różnych zainteresowaniach.

Finansowanie i Wyzwania OSP

Do OSP pieniądze trafiają z wielu źródeł: z budżetu państwa, budżetów jednostek samorządów terytorialnych, funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej, zakładów ubezpieczeń z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia od ognia czy też z funduszy europejskich. Bardzo licznymi środkami pieniędzy wspiera ich działalność Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Rola Gmin w Finansowaniu

Dla jednostek OSP najistotniejsze jest finansowanie ich działalności przez gminy, na terenie których mają swoje siedziby. To na gminach bowiem ciąży obowiązek ponoszenia kosztów wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, w tym także kosztów umundurowania, ubezpieczenia i badań lekarskich ratowników. To także gmina wypłaca ekwiwalent pieniężny tym, którzy brali udział w działaniach ratowniczych albo szkoleniu organizowanym przez Państwową Straż Pożarną lub samą gminę.

Raport NIK a Niespójności w Finansowaniu

Wedle raportu NIK-u, gminy finansowały w sumie 111 jednostek OSP. 29 z nich (26%) było włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego, czyli posiadały wymaganą liczbę wyszkolonych ratowników i odpowiednie wyposażenie. 70% jednostek spoza KSRG w latach 2014-2017 nie uczestniczyło w żadnej akcji ratowniczo-gaśniczej lub uczestniczyło w nich tylko sporadycznie. Mogły natomiast odgrywać w tym czasie rolę wspomagającą: informować o zagrożeniach pożarowych i ekologicznych, a w sytuacjach kryzysowych zaopatrywać mieszkańców w wodę pitną i żywność.

Ratownicy z 75% skontrolowanych jednostek, bez względu na to, czy chodzi o te włączone do KSRG (którym przypada zdecydowana większość pieniędzy publicznych), czy te spoza systemu, skarżą się na niedofinansowanie. Tym tłumaczą brak środków na bieżące utrzymanie dobrego stanu technicznego sprzętu, wyposażenia i strażnicy, a także brak uprawnień do kierowania pojazdami ratowniczo-gaśniczymi (chodzi o koszt kursu i egzaminu na prawo jazdy kategorii C).

Dodatkowo jednostki funkcjonujące poza systemem krajowym narzekają, że to właśnie niedofinansowanie powoduje w ich jednostkach braki w sprzęcie pożarniczym, wyposażeniu osobistym ratowników i łączności radiowej. Wedle kontroli NIK-u, trzeba ściślej uzależnić finansowanie jednostek OSP od ich możliwości i potrzeb systemu ochrony przeciwpożarowej. Konieczne jest zwłaszcza skategoryzowanie jednostek działających poza Krajowym Systemem Ratowniczo-Gaśniczym.

Dla wszystkich podmiotów finansujących działania Ochotniczych Straży Pożarnych powinno być jasne, które OSP uczestniczą w akcjach ratowniczych, a które zajmują się wyłącznie krzewieniem kultury czy propagowaniem sportu w swoim środowisku lokalnym. Autorom raportu NIK chodzi o to, by wyeliminować takie sytuacje, w których jednostka dostaje środki na kupno samochodu ratowniczo-gaśniczego, mimo że nie ma kierowcy, który mógłby go prowadzić, czy ratowników, którzy mogliby z niego korzystać.

Problemy Kadrowe i Zarządcze

Dodatkowo dużym problemem i wyzwaniem są przestarzałe kadry oraz osoby w zarządach ochotniczych straży, które bardzo często nie rozumieją realiów i wyzwań, jakie stawia nowe pokolenie, jak i współczesne czasy.

Dokumentowanie Działań Ratowniczych w OSP

Najważniejszym zadaniem jednostek OSP jest udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych. W Polsce co roku ma miejsce około pół miliona interwencji strażaków. W przypadku, gdy na miejscu zdarzenia są wyłącznie jednostki OSP, zadaniem dowódcy z OSP jest zgromadzenie niezbędnych informacji, które posłużą później do przygotowania informacji ze zdarzenia.

Zebrane informacje wykorzystywane są między innymi do sporządzenia informacji ze zdarzenia. Prawidłowa i szczegółowa ewidencja jest kluczowa dla analizy, rozliczeń i dalszego rozwoju jednostki.

Kluczowe Informacje do Zgromadzenia

Nazwa, rodzaj, miejsce zdarzenia, czas trwania, notatka to podstawowe dane identyfikujące akcję. Określenie odpowiedniej nazwy akcji pozwoli w przyszłości na łatwe odnalezienie i sprawdzenie szczegółów zdarzenia. Rodzaj akcji będzie przydatny w różnego rodzaju raportach i zestawieniach. Czas trwania posłuży do wyliczenia należnego ekwiwalentu. Odpowiednio określona lokalizacja zdarzenia jednoznacznie wskaże, gdzie dana akcja miała miejsce. Warto rozważyć zapisanie współrzędnych geograficznych, dzięki którym w przyszłości będzie można przygotować zobrazowanie na mapie.

Notatka z akcji to miejsce, w którym można uwzględnić opis przebiegu działań. Z takim opisem chętnie zapoznają się ratownicy, którzy nie mogli uczestniczyć w danej akcji.

Uczestnicy i Sprzęt

Żadna akcja nie mogłaby się odbyć bez strażaków. Oprócz imienia i nazwiska dobrym pomysłem jest określenie funkcji, jaką pełnił strażak. Lista uczestników akcji będzie niezbędna podczas przygotowywania wniosku o ekwiwalent. Wiele jednostek przygotowuje okresowe zestawienia (miesięczne, kwartalne) zawierające informacje o uczestnictwie poszczególnych strażaków w akcjach. Zestawienie takie zawiera zazwyczaj informację o liczbie akcji oraz czasie udziału.

W papierowych raportach z akcji, które można jeszcze dzisiaj spotkać w wielu jednostkach, znajduje się tabela zatytułowana „Przybyli na alarm”. Również w systemach elektronicznych warto dodać możliwość określenia strażaków, którzy przybyli na alarm. Wyobraźmy sobie sytuację, w której jednostka wyjeżdża zastępem, a na alarm przybyło 9 strażaków. W takiej sytuacji nie wszyscy przybyli będą mogli uczestniczyć w akcji.

Jeżeli podczas działań używano specjalistycznego sprzętu, warto zanotować taką informację. Oprócz informacji, co to był za sprzęt, dobrym pomysłem jest dopisanie strażaka, który go używał. Podczas używania sprzętu spalinowego, podobnie jak w pojazdach, zaleca się uwzględnić czas pracy. Podczas prowadzenia działań oprócz paliwa zużywane są również inne środki. W przypadku pożaru może to być woda lub środek pianotwórczy, a podczas wypadku sorbent. Podawanie środków gaśniczych w natarciu, prace rozbiórkowe konstrukcji budowlanych, tamowanie krwotoków zewnętrznych i opatrywanie ran to tylko trzy z ponad 40 rodzajów prowadzonych działań ratowniczych, które można znaleźć we wzorze informacji ze zdarzenia. Informacje o prowadzonych działaniach są niezbędne dla stanowiska kierowania, jednak również w przypadku jednostek OSP warto przechowywać takie dane.

Często zdarza się, że na akcji nie działa się samemu. Zapisanie informacji o wszystkich służbach będących na miejscu nie jest konieczne i jest raczej ciekawostką. Powyższe informacje są często wykorzystywane np. przy publikowaniu informacji w mediach społecznościowych. Jeżeli podczas akcji pojawi się potrzeba zanotowania jakiejś informacji, prawdopodobnie dla większości z nas najwygodniejszą formą będzie papierowy notes, dla niektórych tablet lub telefon.

Narzędzia do Ewidencji

Sytuacja wygląda inaczej, gdy zakończymy działania i wrócimy do remizy. Jeżeli zdecydujemy się na papierowe dokumentowanie akcji, to warto mieć przygotowany szablon, który będziemy wypełniać. W szablonie można określić istotne dla jednostki dane. Spisując dane na czystej kartce, bez należytej struktury, prawdopodobnie pominiemy niektóre z informacji, które chcemy gromadzić, a po dłuższym czasie może być trudno je uzupełnić.

W przypadku dokumentacji elektronicznej mamy więcej możliwości. Można wspomagać się programami, z których korzystamy na co dzień. Niektóre jednostki we własnym zakresie tworzą rozbudowane arkusze kalkulacyjne, które pozwalają zapisać dane i na ich podstawie przygotować potrzebne zestawienia. Na rynku są też dostępne programy opracowane specjalnie dla jednostek OSP. Niektóre z nich, np. Strażak.Online, pozwalają na uruchomienie zarówno na komputerze, jak i na tablecie lub telefonie. Zadaniem dedykowanego programu jest między innymi ułatwienie prowadzenia dokumentacji i przygotowywania raportów, zestawień i wniosków. Wybierając aplikację przeznaczoną dla strażaków, można szybko i wygodnie zacząć działać. Należy pamiętać, że korzystając z aplikacji, nie trzeba rezygnować z formy papierowej.

Wykorzystanie Zebranych Danych

Gromadzimy dane po to, aby na ich podstawie przygotowywać raporty, zestawienia oraz wnioski. To tylko kilka podstawowych raportów, które przydadzą się w każdej jednostce OSP.

Wnioski o Ekwiwalent

Podstawowym przykładem wniosku przygotowywanego na bazie informacji z akcji jest wniosek o ekwiwalent. Wielu strażaków OSP przeznacza środki z ekwiwalentu na rzecz jednostki, co nie zmienia faktu, że i tak jednostka musi przygotować odpowiedni dokument i złożyć go do urzędu. Wzór oraz częstotliwość jego składania zależna jest od ustaleń pomiędzy urzędem a OSP. Niektóre jednostki składają wniosek po każdej akcji, inne przygotowują zbiorczy wniosek. Jeżeli przygotowywanie wniosku o ekwiwalent zabiera zbyt dużo czasu, pomocne może być skorzystanie z programu Strażak Online.

Wnioski o Dofinansowanie i Sprawozdania

Dane dotyczące akcji mogą być także przydatne podczas sporządzania wniosków o dofinansowania i sprawozdań. Potrzebne dane to np. liczba akcji w określonych latach, średnia liczba akcji za okres lub liczba uczestników w akcjach w roku sprawozdawczym. Ile akcji w tym roku brała udział jednostka? Jakiego rodzaju były to akcje? Kiedy była ostatnia? Jaki jest średni czas wyjazdu? Aby móc w każdej chwili odpowiedzieć na takie pytania, wygodnie jest prowadzić ewidencję przy wykorzystaniu odpowiedniego programu komputerowego.

Każda jednostka OSP powinna ewidencjonować udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych. Zakres i sposoby ewidencji danych mogą być różne i są zależne od preferencji jednostki. Im więcej danych będziemy gromadzić, tym więcej możemy dowiedzieć się o kondycji naszej jednostki.

Zawód Strażaka - Ryzyka i Zagrożenia

Podstawowym celem pracy strażaka jest wykonywanie czynności ratowniczo-gaśniczych podczas różnego rodzaju zdarzeń wymagających interwencji: pożarów, katastrof budowlanych i chemicznych, wypadków komunikacyjnych i innych sytuacji niosących zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi. Zawód strażaka jest zawodem o bardzo wysokim ryzyku zawodowym.

Strażacy zazwyczaj pracują w szkodliwych i gwałtownie zmieniających się warunkach, w narażeniu na różnorodne czynniki ryzyka, takie jak: zawalające się konstrukcje, spadający gruz, gazy, toksyczne pyły, atmosfera uboga w tlen i inne. Strażacy narażeni są na urazy związane z wypadkami komunikacyjnymi, katastrofami przemysłowymi, powodziami. Często wykonują czynności związane z dużym wysiłkiem fizycznym, np. dźwiganie ciężkich przedmiotów w wysokiej temperaturze otoczenia, a wszystko to przy obciążeniu odzieżą ochronną. Może to być przyczyną wyczerpania organizmu, urazów z przeciążenia, chorób układu krążenia.

Strażacy pracują pod ciągłą groźbą niebezpieczeństwa, przez wiele godzin, często w systemie pracy dyżurowej, co stanowi źródło stresu i problemów osobistych i rodzinnych. Tragiczne zdarzenia związane z akcjami ratowniczymi mogą wywoływać stres pourazowy.

Przepisy Prawne Dotyczące Bezpieczeństwa Pracy Strażaków

Wykonywanie zawodu strażaka reguluje szereg przepisów, które mają na celu zapewnienie bezpieczeństwa i higieny pracy:

• Rozporządzenie MPiPS z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz. U z 2003 r., Nr 169, poz. 1650).
• Rozporządzenie MZiOS z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz. U. Nr 69, poz. 332 z późn. zm.).
• Rozporządzenie MPiPS z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz. U. Nr 26, poz. 313 z późn. zm.).
• Rozporządzenie MSWiA z dnia 16 września 2008 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 180, poz. 1115).
• ROZPORZĄDZENIE MPiPS z dnia 27 kwietnia 2010 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz. U. Nr.82, poz. 537).
• Informator - "Środki ochrony indywidualnej". INFOCHRON. Warszawa.

tags: #opis #zdiagnozowanego #problemu #na #terenie #dzialania