Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) jest kluczowa dla bezpieczeństwa publicznego, co wiąże się z szeregiem specyficznych regulacji prawnych dotyczących ich finansowania, obowiązków pracodawców względem strażaków OSP, a także zwolnień z opłat administracyjnych i podatkowych. Poniższy artykuł przedstawia kompleksowe informacje na ten temat, uwzględniając najnowsze przepisy i stanowiska organów.
Finansowanie Działalności Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)
Rola Jednostek Samorządu Terytorialnego
Z punktu widzenia Ochotniczych Straży Pożarnych (dalej określanych jako OSP), najistotniejsze jest finansowanie ich działalności przez jednostki samorządu terytorialnego, ponieważ podmioty te w największym zakresie biorą udział w finansowaniu działalności OSP. Obowiązki jednostek samorządu terytorialnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej wynikają również z treści art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 40 ze zm.), które zaliczone zostały do zadań użyteczności publicznej gminy (art. 9 ust. 4).
Kolejna regulacja zawarta w art. 10 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 162, dalej jako „ustawa o OSP”) ma charakter doprecyzowujący ogólną zasadę określoną w art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym. Przepis ten stanowi o zobowiązaniu gminy względem podmiotu, stowarzyszenia, osoby prawnej jaką jest OSP, w zakresie jej finansowania oraz zapewnienia jej członkom określonych świadczeń. Zapisy zawarte w tym przepisie są przykładowe i nie wyczerpują całego zakresu finansowania OSP, ponieważ muszą być powiązane z brzmieniem art. 32 ustawy o OSP. Ponadto wskazują na bezwzględne obowiązki jednostek samorządu terytorialnego w zakresie finansowania OSP.
Dotacje i Zakres Obowiązków Gminy
Zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. z 2018 r. poz. 620, dalej jako „u.o.p.”), koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej ponosi gmina, z zastrzeżeniem art. 35 ust. 1 u.o.p., który stanowi, że szkolenie członków OSP prowadzi nieodpłatnie Państwowa Straż Pożarna. Gmina, zgodnie z art. 32 ust. 3 u.o.p., ma również obowiązek bezpłatnego umundurowania członków OSP (pkt 1), ich ubezpieczenia (pkt 2) i ponoszenia kosztów okresowych badań lekarskich (pkt 3).
Ważnym zapisem, odnoszącym się do sytuacji OSP, jest możliwość finansowania ich działalności w zakresie wykraczającym poza unormowanie zawarte w art. 10 ust. 1 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych. Art. 32 ust. 5 ustawy o OSP upraszcza procedury udzielania na rzecz jednostek OSP dotacji przez jednostki samorządu terytorialnego, w zakresie, w jakim nie obejmuje tych jednostek finansowanie objęte zapisami art. 10 ust. 1. Przytoczony przepis dotyczy wszystkich jednostek samorządu terytorialnego, a więc szczebla gminnego, powiatowego i wojewódzkiego.
Koreluje on z przepisami ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 1270 ze zm.), a w szczególności z zapisem art. 219 ust. 2, który przewiduje, iż z budżetu jednostki samorządu terytorialnego mogą być udzielane dotacje przedmiotowe również innym podmiotom niż samorządowym zakładom budżetowym, o ile tak stanowią odrębne przepisy (w przypadku OSP tym przepisem jest powołany art. 32 ust. 5 ustawy o OSP). Tryb udzielania dotacji w oparciu o normę art. 219 ust. 2 ustawy o finansach publicznych jest prostszy niż w przypadku dotacji podmiotowej udzielanej na podstawie art. 218 tej samej ustawy.
O ile z budżetu jednostki samorządu terytorialnego ochotnicza straż pożarna może otrzymywać dotację na podstawie powołanego przepisu art. 32 ust. 6b u.o.p., to przekazanie dotacji celowej dla związku ochotniczych straży pożarnych może następować na podstawie art. 221 i art. 250 ustawy o finansach publicznych.
Finansowanie Szkoleń
Koszty szkoleń prowadzonych dla członków OSP przez Państwową Straż Pożarną ponosi budżet państwa (art. 10 ust. 1a ustawy o OSP). Środki z budżetu państwa przekazywane Komendantowi Głównemu Państwowej Straży Pożarnej są udzielane w formie dotacji na realizację zadań określonych w art. 3 pkt 1-12 oraz art. 4 ust. 1 ustawy o OSP, na podstawie wniosków złożonych przez OSP do Komendanta Głównego PSP za pośrednictwem komendanta powiatowego (miejskiego) PSP właściwego ze względu na teren działania OSP, która złożyła wniosek.
Młodzieżowe i Kobiece Drużyny Pożarnicze (MDP i DDP)
W ustawie o OSP członków OSP podzielono na dwie podstawowe kategorie: "strażaków OSP" i "strażaków ratowników OSP". W myśl art. 1 ust. 3 ustawy o OSP, ochotnicze straże pożarne zrzeszają członków OSP, zwanych dalej „strażakami OSP”. Każdy członek OSP jest więc nazywany w ustawie strażakiem OSP. Natomiast strażakiem ratownikiem OSP może nazywać się dopiero wtedy, gdy spełni wymagania określone w art. 9 ust. 2 pkt 2 ustawy, m.in. posiada aktualne ubezpieczenie, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 11.
Jak wynika z ustawy o OSP, OSP nie zrzeszają wyłącznie strażaków ratowników OSP; strażacy ratowniczy OSP stanowią podgrupę wśród strażaków OSP. Każdy strażak ratownik OSP jest strażakiem OSP, ale nie każdy strażak OSP jest strażakiem ratownikiem OSP.
Jeżeli OSP utworzyła w ramach swojej struktury Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP) lub Kobiece Drużyny Pożarnicze (DDP), to MDP i DDP działają jako część OSP. W związku z tym członkowie MDP lub DDP są zwykle członkami OSP (statut OSP precyzuje zaś charakter członkostwa i prawa przysługujące poszczególnym grupom), a więc są również strażakami OSP w rozumieniu art. 1 ust. 3 ustawy o OSP. Na marginesie należy wspomnieć, że nierzadko kandydat na strażaka ratownika OSP (art. 9 ust. 2 pkt 2 ustawy o OSP) jest jednocześnie członkiem MDP.
Art. 32 ust. 5 ustawy o OSP stanowi podstawę prawną finansowania przez gminę innych świadczeń na rzecz MDP lub DDP.
Zwolnienia od Pracy i Rekompensata dla Członków OSP
Obowiązki Pracodawcy
Na mocy art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, pracodawca zwalnia od świadczenia pracy strażaka ratownika OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku, zgodnie z art. 132 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeksu pracy.
Kwestie te są również uregulowane w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień z pracy. Zgodnie z § 11 ust. 1 pkt 1 tego rozporządzenia, pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika będącego członkiem ochotniczej straży pożarnej:
- na czas niezbędny do uczestniczenia w działaniach ratowniczych i do wypoczynku koniecznego po ich zakończeniu,
- w wymiarze nie przekraczającym łącznie 6 dni w ciągu roku kalendarzowego - na szkolenie pożarnicze.
Film instruktażowy - "Program doskonalenia techniki jazdy strażaków-kierowców PSP"
Ekwiwalent za Utracone Wynagrodzenie
W związku z powiązaniem prawa do ekwiwalentu pieniężnego z faktycznym uszczerbkiem w zarobkach pracownika spowodowanym uczestniczeniem w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym, przepisy § 16 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej zobowiązują pracodawcę zatrudniającego pracownika będącego członkiem OSP do wydania mu zaświadczenia określającego wysokość utraconego wynagrodzenia w konsekwencji korzystania z niepłatnego zwolnienia od pracy, w celu przedstawienia właściwemu organowi uprawnionemu do wypłaty należnego ekwiwalentu. Wysokość ekwiwalentu ustala rada gminy w drodze uchwały. Ekwiwalent w rozumieniu prawa nie jest wynagrodzeniem za pracę.
Jednocześnie strażacy ratownicy OSP za czas nieobecności w pracy w związku z udziałem w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, zachowują uprawnienie do innych niż wynagrodzenie świadczeń związanych z pracą, przewidzianych w odrębnych przepisach.
Świadczenie Ratownicze dla Strażaków OSP
Warunki Przyznawania i Wypłata
Świadczenie ratownicze jest wypłacane strażakom OSP na podstawie art. 16 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Przysługuje ono strażakom, którzy czynnie uczestniczyli w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach. Mężczyźni muszą mieć ukończone 65 lat i staż w OSP co najmniej 25 lat. Wypłaty świadczenia ratowniczego dokonuje Zakład Emerytalno-Rentowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji na podstawie art. 18 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 1 ustawy.
Kwestia Opodatkowania Świadczenia Ratowniczego
Świadczenie ratownicze przyznawane strażakom OSP stanowi przychód z innych źródeł, który podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach ogólnych. Oznacza to, że łączy się je z dochodami z innych źródeł przychodów i opodatkowuje stawkami określonymi w skali podatkowej z art. 27 ust. 1 ustawy o PIT. Z uwagi na wysokość miesięcznej kwoty świadczenia ratowniczego, zaliczka na podatek dochodowy zazwyczaj nie jest pobierana.
W MSWiA nie były i nie są prowadzone prace legislacyjne w zakresie uregulowania kwestii zwolnienia świadczenia ratowniczego dla strażaków ratowników OSP od podatku dochodowego. Niemniej jednak, prace nad zwolnieniem z podatku świadczenia ratowniczego prowadzone są w ramach poselskiego projektu, który wpłynął do Sejmu we wrześniu 2025 r., a 9 stycznia został skierowany do Komisji Finansów Publicznych. Poselska propozycja zakłada całkowite zwolnienie świadczenia ratowniczego z podatku dochodowego od osób fizycznych.
Zwolnienia z Opłat Administracyjnych i Podatkowych
Opłaty za Korzystanie z Dróg Publicznych
Zagadnienia korzystania z dróg publicznych w Polsce reguluje przede wszystkim ustawa z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (tekst jednolity - Dz. U. z 2015 r., poz. 460 z późn. zm. - dalej jako u.d.p.). Zgodnie z art. 13 ust. 1 tej ustawy, korzystanie z dróg publicznych jest co do zasady odpłatne.
Od opłat za postój pojazdów samochodowych na drogach publicznych w strefie płatnego parkowania oraz od opłat za przejazdy przez obiekty mostowe i tunele zlokalizowane w ciągach dróg publicznych i przeprawy promowe na drogach publicznych, są zwolnione m.in. pojazdy służb ratowniczych, wykorzystywane w ratownictwie lub w przypadku klęski żywiołowej (art. 13 ust. 2 pkt 2 u.d.p.).
Od opłat za przejazdy po drogach krajowych, są zwolnione m.in. pojazdy służb ratowniczych. Pojazdy ochotniczej straży pożarnej kwalifikują się do obydwu wyżej wymienionych zwolnień. Chociaż w przepisach tych nie mówi się wprost o OSP, to jednak należy sięgnąć do słowniczka ustawowego, gdzie zdefiniowano pojęcie służb ratowniczych. Zgodnie z art. 4 pkt 27 u.d.p. służby ratownicze to jednostki ochrony przeciwpożarowej w rozumieniu ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. z 2009 r. Nr 178, poz. 1380, z późn. zm.) oraz zespoły ratownictwa medycznego w rozumieniu ustawy z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (Dz.U. z 2013 r. poz. 757, z późn. zm.).
Zwolnienie obejmuje również przejazd w przypadku wykonywania przez strażaków OSP przejazdu w ramach pomocy humanitarnej lub medycznej (art. 13 ust. 5 u.d.p.). Pojęcie „pomocy humanitarnej” oznacza działania i akcje mające zapewnić zgodne z potrzebami wsparcie w sytuacjach kryzysowych, którego celem jest ochrona życia, przynoszenie ulgi w cierpieniu ludzi i zapobieganie mu, a także zachowanie godności ludzkiej w obliczu klęsk żywiołowych lub sytuacji kryzysowych wywołanych przez człowieka. Działania ratownicze prowadzone przez ochotniczą straż pożarną mieszczą się w tak rozumianym pojęciu pomocy humanitarnej. W związku z powyższym OSP będzie korzystać z wyżej wymienionych zwolnień z opłat jedynie w trakcie prowadzenia działań ratowniczych.
Podatek od Nieruchomości
OSP jako odrębny podmiot prawny i podatnik
Temat opodatkowania podatkiem od nieruchomości ochotniczych straży pożarnych cyklicznie powraca. OSP są jednostkami ochrony przeciwpożarowej będącymi stowarzyszeniami i są podmiotami niezależnymi od samorządu, choć ich codzienna działalność jest ściśle związana z funkcjonowaniem gminy, na której terenie działają, a koszty ich funkcjonowania są w większości przypadków pokrywane w największym stopniu z budżetów jednostek samorządu terytorialnego. Z art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych wynika również, że gmina między innymi zapewnia ochotniczym strażom pożarnym, stosownie do posiadanych sił i środków: obiekty, tereny, pojazdy i sprzęt specjalistyczny, środki ochrony indywidualnej, umundurowanie i środki łączności oraz ich utrzymanie.
Konsekwencją ewentualnego zapewnienia OSP przez gminę „obiektów” czy „terenów” jest często pytanie, czy jednostki te stają się z tego tytułu podatnikami podatku od nieruchomości. Podatnikami podatku od nieruchomości są osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki organizacyjne, w tym spółki nieposiadające osobowości prawnej, będące: właścicielami nieruchomości lub obiektów budowlanych; posiadaczami samoistnymi nieruchomości lub obiektów budowlanych; użytkownikami wieczystymi gruntów; posiadaczami nieruchomości lub ich części albo obiektów budowlanych lub ich części, stanowiących własność Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, jeżeli posiadanie wynika z umowy lub jest bez tytułu prawnego. W zakresie tym mieszczą się więc podmioty takie, jak ochotnicze straże pożarne.
Dodatkowo w ustawie z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (j.t. Dz.U. z 2025 r. poz. 722) nie znajdziemy przepisów, które wyłączałyby OSP z opodatkowania lub pozwalały na skorzystanie w tym zakresie ze zwolnienia.
Brak ustawowego zwolnienia i możliwości samorządów
Ministerstwo Finansów, odpowiadając na interpelacje w tej sprawie, zajęło stanowisko, że wprowadzenie ustawowego zwolnienia z podatku od nieruchomości dla jednostek OSP i PSP w zakresie nieruchomości wykorzystywanych wyłącznie do realizacji zadań statutowych, nie jest rozważane. Resort wyjaśnił jednocześnie, że obowiązujące przepisy przewidują możliwość objęcia tych podmiotów zwolnieniem o charakterze przedmiotowym, zgodnie z uprawnieniem przysługującym gminie na podstawie art. 7 ust. 3 ustawy o podatkach i opłatach lokalnych. O zakresie zwolnień obowiązujących na swoim terenie decyduje bowiem rada gminy, biorąc pod uwagę m.in. swoją sytuację finansową. Co więcej, wiele samorządów z tej możliwości korzysta i wprowadza zwolnienia z podatku od nieruchomości dla obiektów wykorzystywanych na cele ochrony przeciwpożarowej.
Same jednostki OSP mają również możliwość podjęcia działań skutkujących obniżeniem ich obciążeń podatkowych poprzez uzyskanie statusu organizacji pożytku publicznego (OPP). Z art. 19 ust. 1 u.o.p. wynika, że ochotnicza straż pożarna i związek ochotniczych straży pożarnych funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach.
Zobowiązania gminy a zasadność wydatków
Niezależnie od powyższego, należy stwierdzić, że regulacja zawarta w art. 32 ust. 2 u.o.p. jest jednoznaczna i stanowi podstawę do oceny zasadności wydatkowania środków publicznych na jednostki ochotniczej straży pożarnej. Zatem Gmina, podejmując decyzję w sprawie wydatkowania swoich środków finansowych, winna stwierdzić, czy dany wydatek (w tym m.in. związany z: zatrudnieniem głównego księgowego, na zakup usług informatycznych, pocztowych, bankowych, telekomunikacyjnych, zakupem czasopism, materiałów biurowych i środków czystości) pozwala na zachowanie gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej, do zapewnienia której jest ona zobowiązana przez pokrywanie jej kosztów.
tags: #oplaty #administracyjne #osp #zwolnienie