Ośrodek Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w Orzyszu, zarządzany przez Komendę Poligonu (OSPWL), stanowi kluczowy obiekt wojskowy w północno-wschodniej Polsce. Jego historia sięga końca XIX wieku, a przez lata ewoluował, dostosowując się do zmieniających się potrzeb i zadań wojskowych.
Geneza i rozwój poligonu
Początki poligonu sięgają 1890 roku, kiedy to na terenach zakupionych od pobliskich wsi Wierzbiny i Szwejkówko oraz lasów Grądowskich i Drygalskich, w okolicach Orzysza (niem. Arys) w Prusach Wschodnich, rozpoczęto jego tworzenie. Początkowo był to poligon kawaleryjsko-artyleryjski. W 1895 roku Orzysz uzyskał status miasta garnizonowego wraz z rozpoczęciem budowy koszar wojskowych. Na przełomie XIX i XX wieku garnizon liczył 80 baraków dla żołnierzy i 30 dla oficerów, tworząc samowystarczalne miasteczko z własną infrastrukturą. Uruchomienie połączeń kolejowych znacząco przyczyniło się do rozwoju miasta, koszar i poligonu.
Okres I Wojny Światowej i międzywojenny
W czasie I wojny światowej poligon czasowo zajmowały wojska rosyjskie (1914-1915). Pomimo przegranej Niemiec, teren pozostał w ich administracji dzięki plebiscytowi przeprowadzonymu w 1920 roku, w którym miejscowa ludność opowiedziała się za przynależnością do Prus Wschodnich. W okresie międzywojennym na poligonie prowadzono badania nad skutecznością broni artyleryjskiej i strzeleckiej. W tym celu zbudowano system bunkrów obserwacyjnych, z których trzy istnieją do dziś. Zachował się również ogromny tarczociąg, zdolny do jednoczesnego przyciągania 12 tarcz, wykorzystywany do lat 70. XX wieku.
Rozbudowa i reorganizacja w okresie II Wojny Światowej
W latach 1934-1937 poligon został powiększony o tereny wysiedlonych wsi. W ówczesnym Szlagakrug (dziś Bemowo Piskie) powstały koszary letnie (Arys-Süd), w odróżnieniu od koszar całorocznych w Orzyszu (Arys-Nord). W 1939 roku poligon przemianowano na Obóz Ćwiczebny Orzysz, gromadząc oddziały Wehrmachtu, w tym kawalerię pancerną, które brały udział w ataku na Polskę. Podczas wojny na poligonie testowano prototypy czołgów i dział, m.in. Sturmtigera, którego prototyp zaprezentowano Hitlerowi w październiku 1943 roku. W tym okresie teren był ogrodzony betonowymi słupkami i drutem kolczastym. Na wzniesieniu zwanym "cmentarnym" zbudowano wieżę obserwacyjną, a we wrześniu 1939 roku na polu wzlotów ustawiono siatki maskujące i pomalowano hangary w barwy maskujące.
Poligon po 1945 roku - polskie dowództwo i rozwój
W styczniu 1946 roku w Orzyszu powstała nieetatowa Komenda Poligonu pod polskim dowództwem, stanowiąca zalążek Dowództwa Poligonu Artyleryjskiego nr 3. Przez kilkadziesiąt lat poligon kilkakrotnie zmieniał nazwy, aż w 1970 roku przyjął nazwę Ośrodek Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych (OSPWL), która obowiązuje do dziś. W okresie powojennym jego infrastruktura była rozbudowywana w związku ze zmianą przeznaczenia z artyleryjskiego na ogólnowojskowy. Powstało wiele nowych obiektów, a obozowisko zostało rozbudowane. Po 1945 roku poligon i lotnisko znalazły się w granicach Polski, jednak przez pewien czas znajdowały się pod zarządem radzieckim i były zamknięte dla cywilów. Przez lata poligon ten był często znany pod nazwą Bemowo Piskie, gdzie znajduje się Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych.
Charakterystyka i możliwości współczesnego poligonu
Obecnie Ośrodek Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w Orzyszu (OSPWL im. gen. bryg. OSPWL Bemowo Piskie) posiada obiekty umożliwiające prowadzenie strzelań ze wszystkich rodzajów broni: strzeleckiej, pancernej, artyleryjskiej, a także broni pokładowej samolotów i śmigłowców (do celów naziemnych). Możliwe jest również przeprowadzanie bombardowań. Poligon jest wykorzystywany do ćwiczeń taktycznych z wojskami, szkolenia ogniowego wszystkich rodzajów Sił Zbrojnych, szkolenia zgrywającego i doskonalącego pododdziałów, ćwiczeń w kierowaniu ogniem, strzelań szkolnych, bojowych, sprawdzających i specjalnych, a także do prowadzenia badań specjalistycznych środków bojowych. Służy również jako miejsce ćwiczeń i przygotowań pododdziałów Wojska Polskiego biorących udział w misjach wojskowych poza granicami kraju.
Ćwiczą na poligonie w Orzyszu
Współpraca międzynarodowa i warunki szkoleniowe
Poligon orzyski jest przeznaczony przede wszystkim do ćwiczeń pododdziałów wojsk własnych, w odróżnieniu od poligonu drawskiego. W 2000 i 2001 roku na poligonie ćwiczyły bataliony Bundeswehry, które wybrały to miejsce ze względu na poszukiwanie skrajnie zimowych warunków do treningu. W 2000 roku, podczas przybycia pierwszego transportu kolejowego z żołnierzami i sprzętem wojskowym, temperatura wynosiła -16 °C, co spowodowało problemy z uruchomieniem pojazdów z letnim olejem napędowym. W kolejnych latach błąd ten został wyeliminowany. Kilkakrotnie rekonesans na poligonie prowadzili przedstawiciele innych sojuszniczych armii, jednak do ćwiczeń z ich udziałem nie doszło.
Infrastruktura i parametry poligonu
Poligon zajmuje powierzchnię ponad 16 tys. ha (160 km²), co czyni go jednym z największych w Polsce. Dla porównania, powierzchnia Jeziora Śniardwy wynosi około 113 km². Na poligonie może szkolić się jednocześnie do 1,5 tys. żołnierzy. Posiada on rozbudowane możliwości szkoleniowe i logistyczne, umożliwiając zakwaterowanie i wyżywienie wszystkich ćwiczących bez konieczności rozstawiania namiotów i uruchamiania kuchni polowych. Na terenie Ośrodka znajdują się m.in. bufet, łaźnia, blok szkoleniowy oraz klub garnizonowy. Średnia szerokość poligonu wynosi 20 km, a średnia głębokość 15 km.
Główne obiekty poligonu
Główne obiekty poligonu to:
- Bojowa strzelnica piechoty - BSP Bemowo Piskie
- Bojowa strzelnica piechoty - BSP Gaudynek
- Bojowa strzelnica czołgowa - BSCz Wierzbiny
- Plac ćwiczeń ogniowych
- Plan ćwiczeń taktycznych - PCT Wierzbiny
- Ośrodek Szkolenia Inżynieryjno-Saperskiego - Wyręby
- Ośrodek Szkolenia Wojsk Rozpoznania - Klusy
- Ośrodek Szkolenia Przepraw Wodnych - Ruda
Komenda poligonu znajduje się w miejscowości Bemowo Piskie. Jadąc drogą gminną od miejscowości Drygały w kierunku Orzysza, widoczne są tablice ostrzegawcze "Teren Wojskowy Wstęp Wzbroniony" w językach polskim, angielskim, niemieckim i rosyjskim.