W obliczu różnorodnych kryzysów - od klęsk żywiołowych po kryzysy humanitarne - Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) stanowią jeden z filarów bezpieczeństwa lokalnych społeczności w Polsce. Często są one pierwszymi, którzy pojawiają się na miejscu zdarzenia.
Jednostki OSP posiadają bardzo dobrą znajomość terenu, dróg, wyzwań związanych z danym regionem oraz potrzeb lokalnych mieszkańców, co sprawia, że ich interwencje w sytuacjach kryzysowych są bardzo skuteczne. W obliczu zagrożeń, takich jak powodzie czy awarie infrastruktury, strażacy nie tylko chronią zagrożone budynki, ale także organizują ewakuacje i ratują mienie. OSP ściśle współpracują z lokalnymi samorządami, służbami ratunkowymi oraz organizacjami pozarządowymi, co umożliwia pełną mobilizację zasobów.
Wkład OSP w Działania Ratownicze
Przykład gotowości i zaangażowania strażaków był szczególnie widoczny podczas ostatniej powodzi, gdzie setki OSP ruszyły, by nieść pomoc. Prowadzone były działania ratownicze, usuwanie skutków, zbieranie i dostarczanie pomocy humanitarnej. Prezydenci, Burmistrzowie oraz Wójtowie w ramach solidarności samorządowej gotowi byli wysłać i finansować działania swoich OSP. Jest to ogromny wkład największej w Polsce siły ratowniczej.
Niezaprzeczalne jest, że OSP wykonały gigantyczną pracę podczas powodzi. Zarówno te lokalne, jak i te przybyłe na zasadzie kontaktów z samorządami czy innymi OSP. Od pierwszych dni pompowały wodę z zalanych budynków, dostarczały pomoc do terenów trudno dostępnych, cięły drzewa, usuwały pozostałości popowodziowe. Kolejnym ogromnym wkładem OSP było organizowanie samodzielnie lub we współpracy z samorządami pomocy humanitarnej, zbiórek, magazynowania i transportów.
Podczas powodzi występowały problemy z łącznością. Często strażacy OSP byli jednymi z nielicznych osób mogących skontaktować się poprzez łączność radiową. Przykładem jest sytuacja, gdy w jednej z miejscowości potrzebna była interwencja ratowników medycznych, a z powodu problemów z dodzwonieniem się na numer 112, informacja została przekazana drogą radiową przez strażaków do Stanowiska Kierowania Komendanta Powiatowego, które przekazało ją dalej do Ratownictwa Medycznego.
Kolejnym przykładem skutecznej akcji ratunkowej była interwencja OSP Kamieniec, przeprowadzona 4 marca 2025 roku. OSP zostało zadysponowane do miejscowości Bardo, gdzie turyści zeszli ze szlaku i utknęli w trudno dostępnym terenie na półkach skalnych. Po przybyciu na miejsce osoby potrzebujące pomocy w bezpiecznym zejściu były już wstępnie zlokalizowane. Zadania OSP polegały na wsparciu w lokalizacji i monitorowaniu terenu przy użyciu drona BSP, zakupionego dzięki POP Fund, z wykorzystaniem kamery termowizyjnej. Dwie młode osoby i psa z wykorzystaniem technik linowych udało się sprowadzić w bezpieczne miejsce.
Wyzwania w Koordynacji Działań i Potrzeba Rozwoju
Działania OSP byłyby jeszcze skuteczniejsze, gdyby były właściwie koordynowane. W związku z tym pojawia się pytanie, czy Ochotnicze Straże Pożarne powinny stworzyć własne struktury koordynacyjne na wypadek zdarzeń o zasięgu ponadlokalnym, na wzór innych organizacji ratowniczych i humanitarnych. Koordynacja działań jest przyszłościowo wymagana, ponieważ OSP są w stanie zaoferować znacznie szerszą i większą pomoc niż miało to miejsce dotychczas.
Niekiedy Komendanci Miejscy PSP kategorycznie zabraniali takich działań, mimo że samorządy były gotowe finansować pomoc. Część OSP jednak nie przejęła się zbytnio tymi słowami i wysłała swoje jednostki na tereny objęte powodzią. Ten precedens może mieć skutki w przyszłości, prowadząc do zmian w funkcjonowaniu Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Pierwotna idea KSRG zakładała wydzielenie Sił i Środków, które w zamian za dotacje mogłyby reagować bez zbędnych uzgodnień na terenie kraju, a nie dzielić jednostki na lepsze czy gorsze.
Ponieważ PSP w temacie koordynacji działań OSP wywiesiła białą flagę, zakazując wyjazdów, nie może być próżni w zarządzaniu kryzysowym. Związek Ochotniczych Straży Pożarnych (ZOSP RP) wykonał jedynie symboliczne ruchy. Metod koordynacji takich działań jest nieskończona ilość, od oficjalnie powołanych stowarzyszeń zrzeszających OSP, przez zamknięte grupy w mediach społecznościowych, po wydzielone działy na forach internetowych. Ważne jest, by powstało miejsce, gdzie pojawiają się konkretne zapotrzebowania na określoną pomoc, i trafiały one do OSP, które mogą zadeklarować wsparcie. Doświadczeń z innych organizacji ratowniczych czy humanitarnych jest pod dostatkiem, a potencjał ratowniczy OSP pozwala na utworzenie grup rekonesansowych składających się z przedstawicieli różnych jednostek.
Podstawy Prawne Działalności OSP
Ochotnicze straże pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Posiadają one uprawnienie do samodzielnego podejmowania działań ratowniczych, np. w zakresie likwidacji przyczyn powstania klęski żywiołowej.
Zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, oraz art. 2 pkt 1 tej ustawy, działania ratownicze należy rozumieć jako te, o których mowa w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych daje OSP możliwość samodzielnego podejmowania działań ratowniczych, jeżeli powstanie taka potrzeba, a do działań tych nie zostanie skierowana przez inny podmiot uprawniony.
W przypadku, gdy z wnioskiem o udzielenie pomocy wystąpi OSP bądź gmina z obszaru objętego stanem klęski żywiołowej, OSP wezwana do pomocy winna zapewnić odpowiednie zabezpieczenie swojego obszaru chronionego. W przypadku pomocy w walce z powodzią, pomoc udzielana jest zwykle poprzez wysyłanie odpowiedniej liczby strażaków ratowników z adekwatnym do potrzeb wyposażeniem (np. pompy szlamowe, agregaty prądotwórcze, sprzęt oświetleniowy).
Przed podjęciem takich działań OSP winna poinformować w sposób dokumentowy (pismo, wiadomość elektroniczna) Stanowisko Kierowania Komendy Powiatowej (Miejskiej) Państwowej Straży Pożarnej oraz władze gminy, na terenie której OSP ma swoją siedzibę. Powiadomienie SK KP/KM PSP jest obligatoryjne w przypadku OSP należącej do KSRG, a fakultatywne (jednak wskazane) w przypadku OSP spoza systemu KSRG. Umożliwia to zgłoszenie umotywowanego sprzeciwu przez odpowiednie podmioty, w przypadku, gdyby ich zdaniem wyjazd ten miał wpłynąć negatywnie na zabezpieczenie przeciwpożarowe własnego terenu.
Historia i Teraźniejszość OSP
Pierwsze zorganizowane jednostki pożarnicze, będące prekursorami obecnej OSP, powstały w pierwszej połowie XIX w. równolegle we wszystkich trzech zaborach. Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 r. w ówczesnym zaborze pruskim. W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1865 r. w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie.
Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była skoordynowana ze sobą, większość straży działała na podstawie obowiązujących tylko ją przepisów zatwierdzanych specjalnie dla nich przez władze państwowe. Jednym z frontów działania ochotniczych straży pożarnych było budzenie postaw narodowych. Ich uczestnicy brali udział m.in. w manifestacjach wymierzonych przeciwko rosyjskiemu zaborcy. Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 r. związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Związek ten został rozwiązany w 1949 r., a reaktywowany w 1956 r. W 1992 r. okres transformacji ustrojowej ujawnił wiele negatywnych zjawisk w OSP, jednak organizacja ta wciąż jest najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce.
Z danych rejestrowych z początku 2018 r. wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, w tym 4341 włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Spośród niemal 700 000 osób działających przy OSP, aż 228 394 strażaków może brać bezpośrednio udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych, a także w ratownictwie technicznym, powodziowym, chemicznym i ekologicznym, medycznym, wysokościowym, wodnym oraz w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych.
W ramach OSP funkcjonują także liczne Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które w naturalny sposób są ośrodkami szkolenia i rekrutacji przyszłych strażaków. Młodzieżowa drużyna pożarnicza jest integralną częścią składową danej jednostki OSP. Ochotnicze straże pożarne zajmują się również szeroko rozumianą działalnością kulturalną i wychowawczą. W wielu jednostkach powstały sekcje sportowe, zespoły teatralne, działają orkiestry strażackie, zespoły instrumentalno-wokalne, świetlice środowiskowe, izby tradycji, a także z OSP współpracuje wiele lokalnych stowarzyszeń o różnych zainteresowaniach.
Aktywność OSP nie ogranicza się tylko do działań skierowanych na bezpośrednią pomoc lokalnym społecznościom, lecz także do popularyzacji wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, akcji promujących kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska. Pamięć o historii pożarniczej gromadzona jest i udostępniana w około 1000 izbach tradycji OSP. Jednostki OSP zazwyczaj są alarmowane przez Powiatowe/Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Po alarmie, ochotnicy udają się do remizy i po zebraniu odpowiedniej liczby strażaków (JOT) wyjeżdżają na miejsce zdarzenia, najczęściej wspomagając strażaków Państwowej Straży Pożarnej, ale również czasami działając tam samodzielnie. Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Osoby wyznaczone do działania w strukturach takiej jednostki muszą być w wieku 18-65 lat, mieć aktualne badania lekarskie, ukończyć przeszkolenie pożarnicze odpowiednie do zajmowanej funkcji.
Wsparcie dla OSP i Nowe Przepisy
Aby wesprzeć gotowość strażaków do szybkiego reagowania w czasie kryzysu, Fundacja Polskie Centrum Pomocy Międzynarodowej (PCPM), pełniąca rolę operatora Funduszu Polskich Organizacji Pozarządowych (POP Fund), uruchomiła czwartą edycję Konkursu Grantowego POP Fund. Dzięki niej udało się sfinansować 14 projektów, obejmujących m.in. zakup nowoczesnego sprzętu ratunkowego oraz organizację szkoleń podnoszących kwalifikacje strażaków. Przykładem jest projekt „Technologia w Służbie Społeczności - OSP Marklowice Górne”, którego celem jest poprawa efektywności działań ratunkowych Ochotniczej Straży Pożarnej w Marklowicach Górnych oraz zwiększenie bezpieczeństwa mieszkańców gminy Zebrzydowice.
1 stycznia 2025 roku weszła w życie Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, która wprowadza szereg przepisów podkreślających konieczność wzmocnienia współpracy między administracją publiczną a Ochotniczymi Strażami Pożarnymi oraz innymi lokalnymi inicjatywami, które na co dzień niosą pomoc w sytuacjach kryzysowych. Fundacja PCPM, która od niemal 20 lat angażuje się w pomoc humanitarną zarówno w Polsce, jak i za granicą, kontynuuje swoją misję budowania bezpieczeństwa Polek i Polaków, a POP Fund jest jednym z kluczowych elementów tej strategii.
tags: #organizacja #pozarzadowa #osp #kleski #zywiolwej